„Kopnęłabym cię, gdybym tylko mogła” reż. Mary Bronstein

 

FILM

Gatunek: dramat

Tytuł oryginalny: If I Had Legs I'd Kick You

Produkcja: USA

Czas trwania: 113 minut

Data polskiej premiery: 20 lutego 2026

Tytuł recenzji: W matni

Nie jestem pewien, czy ten film tylko wgniata w fotel, czy również rozgniata emocjonalnie – chciałoby się zapomnieć, co się zobaczyło, ale obawiam się, że może to zapaść w podświadomość na zawsze. Dla ludzi zmagających się z lękami i rozmaitymi zaburzeniami psychosomatycznymi to kino po prostu niebezpieczne. Dla tych, którym nigdy nie rozpadł się sufit nad głową (tu dzieje się to i dosłownie, i metaforycznie), może być to niezwykła i przejmująca przeprawa. Albo męczący, choć przecież znakomicie zmontowany film, który może przerazić. Bo tu dramat egzystencjalny zamienia się w horror, a znakomita Rose Byrne tworzy niezapomnianą kreację ukazującą kobiecy obłęd i bezradność.

Ta opowieść działa na wszystkie zmysły. Rozgrywa się na wielu poziomach. Pochłania widza dzięki znakomitym ujęciom i ciągłemu zacieraniu śladów – nie wiemy, co dzieje się naprawdę, co jest wymysłem zrujnowanego umysłu głównej bohaterki, a co dodatkowo łączy świat imaginacji i bolesnej prozy życia. W tym wszystkim słychać rozpisaną na głosy paranoję. Głosy z ust osób, z którymi Linda rozmawia. Głosy z telefonu sugerujące jej, że wciąż coś robi źle. Głosy wydobywające się z miejsc, które się rozpadły. I dźwięki zderzające się z konfrontacjami słownymi.

Recenzje tego filmu zdradzające szczegóły zabierają widzowi całą przyjemność – lub doskonale wykreowany w scenariuszu dyskomfort – oglądania, bo detale nabierają znaczenia w ukryciu, a opowiadający o filmie niekoniecznie skupiają się na tym, co ukryte. Jakby nie było widać, że jest to wielowarstwowa opowieść o utracie kontroli nad własnym życiem i o macierzyństwie zamieniającym się tutaj w kolejny koszmar egzemplifikowany dysfunkcją dziecka, której matka nie może zapobiec, a przecież to ona w pierwszej kolejności powinna być w stanie to zrobić.

Konkrety? Mężatka pozostawiona sama sobie z chorym dzieckiem, bo mąż jest tylko głosem strofującym przez telefon (choć ostatecznie widzimy go fizycznie, ale jako osobę, lecz w stroju informującym o pełnionej funkcji). Terapeutka, która zamawia sobie sesję u kolegi po fachu pracującego w gabinecie obok. Dom, który przestaje być ostoją stabilności, i zamieszkanie z dzieckiem w hotelu, w którym panuje surrealistyczna atmosfera rodem z filmów Davida Lyncha. Poradnia, gdzie leczona jest dziewczynka i gdzie odbywa się psychoterapia dla matek bezradnych wobec chorób ich dzieci. Chyba tam dostaje się głównej bohaterce najbardziej, i to w dodatku z ust reżyserki, Mary Bronstein, podejmującej się jednej z ról. Reszta jest już szaloną fantasmagorią. Znakomicie – jak już wspomniałem – zmontowaną przez Luciana Johnsona. Piekielną drogą ku obłędowi, na którą widz zostaje wepchnięty z niebywałą siłą, bo nie można po tym filmie szybko dojść do siebie. Główna bohaterka ma dużo gorzej. Nie rozumie, co to znaczy „dojść do siebie”, bo coraz mniej wie, kim sama jest. Podsycane lękami piekło znajdujące się w jej głowie bliskie jest eksplozji. Wtedy zaczyna być nieprzewidywalnie. I metaforycznie.

Na początku pojawia się motyw plasteliny. Psychika bohaterki jest w stanie takiego rozchwiania, że można ją modelować do woli, wcale nie mając takiego zamiaru. Potem pojawia się zwierzątko, które nie chce być tam, gdzie jest, a także finał tego, co się stanie, gdy zdecyduje się na ucieczkę. Kobieta z tego filmu nie jest w stanie uciec od siebie. Od tego, że rozsypuje się każdy element jej życia. Że wpada ona w otchłań symbolizowaną przez zniszczony sufit domu, ale to miejsce stanie się wrotami do kolejnego kręgu piekła. Robi się surrealistycznie i klaustrofobicznie. A to wszystko potrafi odegrać Rose Byrne w ramach tej jednej roli.

Bo Linda każdy niuans popadania w szaleństwo ma dokładnie wypisany na twarzy. Mniej lub bardziej prawdopodobne zwroty akcji z tak zwanego realnego życia to tylko niewielki dodatek do tego, co ujawniają oczy, mimika, znakomita praca kamery: zbliżenia oczodołów, zmarszczek, zmieniającej się struktury skóry twarzy. Wszystko rozgrywa się w jednym miejscu, bo głębiej nie sięgniemy. Nie zobaczymy, jak rozpada się umysł, jak przestają ze sobą współpracować poszczególne elementy mózgu, do jakiego stopnia depersonalizacji prowadzi ta mroczna historia.

„Kopnęłabym cię, gdybym tylko mogła” samym tytułem wyraża bezradność. A przecież w tylu sytuacjach trzeba trzymać gardę. W konfrontacji z innymi pokazywać niezłomność, bezkompromisowość, pewność siebie. Linda – takie odnoszę wrażenie – nie jest pewna żadnego swego kroku, żadnego działania, te kompulsywne zrywy połączone z obrazem jej niespokojnej twarzy stwarzają pulsującą przerażającą energią wizję. Coś, co przestaje być rzeczywiste, choć w dużej mierze takie jest. Bo zaczyna się chyba od prozaicznego lęku o zdrowie własnego dziecka. Co z finałem? Z pewnością zaskoczy jak prawie każdy z kadrów. Być może wprowadzenie tutaj popijania wina to jeden z banalniejszych elementów, ale Mary Bronstein musi wykorzystać wszystkie wizualne środki, by wciąż tworzyć w tym filmie niepokojący balans między tym, co rzeczywiste, a tym, co urojone i bolesne. Znakomita historia bólu, którego nie można wyrazić słowami. Który przychodzi we śnie. Niszczy relacje ze wszystkimi wokół. Każe skupić się tylko na sobie. Ale nie ma siebie. Jest plastelina do ugniatania.

To wszystko jest tak zmontowane, że zacieranie granic gatunków filmowych idzie w parze z powracaniem do pewnych konwencji przy równoczesnym traktowaniu innych jako dodatku do tego psychodelicznego obrazu rozpadu świadomości. Sytuując bohaterkę w różnego rodzaju przedpokojach, scenariusz mocno podkreśla tymczasowość wszystkiego. Nie pomagają żadne relaksacyjne ćwiczenia oddechowe odtwarzane z telefonu. Nie pomaga struktura systemu, który ma w założeniu pomóc matce w trudnej sytuacji, a staje się dodatkową formą opresji. Coraz trudniej to wytrzymać, ale jest tak nakręcone, że stanowi nie tylko filmowy efekt, złudzenie i fantazję dające się zamknąć po obejrzeniu ostatniej sceny. Jest tu też miejsce na sceny absurdalne i z elementami komizmu, a to już wielka sztuka, by stworzyć taką mieszankę w strukturze jednego filmu. Znakomite kino o histerii, szaleństwie i rozpaczliwym miotaniu się w sobie, gdy lęki stają się drogowskazami, a drogę zaciera umysł rozpaczliwie broniący się przed rozpadem.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Kiedy wdowa chce, żeby ktoś do niej zagadnął, stawia na grobie konewkę dzióbkiem do przodu” Saša Stanišić

 

Wydawca: Wydawnictwo Książkowe Klimaty

Data wydania: 25 lipca 2026

Liczba stron: 312

Przekład: Małgorzata Gralińska

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 45 zł

Tytuł recenzji: Zmiany i ekscentryzmy

Przyciągają mnie czasem książki ekscentryczne i nieoczywiste. Nawet jeśli są zbiorami opowiadań, za którą to formą nie przepadam. Nowa książka Sašy Stanišića, mojego rówieśnika, utytułowanego twórcy niemieckojęzycznego o bałkańskim pochodzeniu, jest niczym kapelusz, z którego co rusz wyciąga się innego królika. Jednocześnie jest to publikacja o bardzo spójnej strukturze i choć „Kiedy wdowa chce, żeby ktoś do niej zagadnął, stawia na grobie konewkę dzióbkiem do przodu” na początku wrzuca nas w wir chaosu kreatywności, potem staje się książką, której tytułu po miesiącu od lektury nie będzie się pamiętać, ale obrazy literackie (w oderwaniu od fabuły) pozostaną w wyobraźni bardzo długo. Może to dlatego, że autor zgrabnie łączy realizm z purnonsensem, groteskę z bolesną w swej wymowie ironią, a melancholię z fantazjami pełnymi szalonych asocjacji. Wraz z bohaterami trzymamy się realnego życia i od niego uciekamy. Na różne sposoby i na różny czas. Myślę, że przede wszystkim jest to książka o zatrzymaniu się w jakimś punkcie granicznym i proponująca refleksje, którym początek daje zdanie pochodzące z pierwszego opowiadania: „Życie może potoczyć się na nieskończenie wiele sposobów”.

Tak toczą się tutaj zdarzenia, a raczej fabularne wytwory, które z trudem można byłoby nazwać spójnymi w swej strukturze opowiadaniami. Granice – także te wyobraźni – zacierają się i jest na przemian przejmująco smutno, gdy jedna z bohaterek żyje już tylko jedną godziną niesamotności tygodniowo dzięki fizjoterapii, oraz rozkosznie wesoło, gdy czytamy o tym, jak używając frytek, przeprawić przez rzekę mewy w tramwaju. Stanišić wykorzystuje chyba wszystkie możliwości formalne, jakie może dać pisarzowi opowiadanie. Jedno z nich jest uroczo autotematyczne i należy do moich ulubionych, bo bohater musi postępować tak jak napisano i jak określił działania pisarz, władca jego tożsamości oraz wyborów. Ale to nie są osobne teksty i razem tworzą całość ze zgrabną kompozycją klamrową. Trudno zatem jednoznacznie stwierdzić, że książka o tak nietuzinkowym tytule to zbiór opowiadań o stawaniu w obliczu życiowej zmiany, a czasem o zwalnianiu na życiowym zakręcie. Tych dwanaście tekstów zespolonych jest w taki sposób, że można uznać to pisanie za specyficzną powieść eksperymentalną. Zresztą twórca eksperymentuje z wyobraźnią – własną i swoich bohaterów – w naprawdę zaskakujący sposób. Utknąć w tej książce to zawisnąć gdzieś między ramami poukładanego życia a konstelacją wirujących odłamków, gdy kamień naszej życiowej rutyny uderzy o wynalazek nazwany tutaj „przymierzalnią życia”.

Wielu chciałoby antycypować swoją przyszłość z pewnością, że ziści się to, o czym myślą lub marzą. Tu na samym początku pojawia się pewien wynalazek, którego będą mogli użyć bohaterowie tych opowiadań. Ile gotowi bylibyście zapłacić za to, by kupić fragment dobrej przyszłości? W tej książce specyficzna przymierzalnia działa na dwa sposoby: zarówno metaforycznie i magicznie, jak i realistycznie, stawiając człowieka w sytuacji zmiany dotychczasowego życia.

To mogą być zmiany całkowicie przez nas kontrolowane – jak rzucenie dotychczasowej pracy. Ale także takie, na które nie mamy wpływu – odejście w opowiadaniu tytułowym mężczyzny, z którym kobieta przeżyła szczęśliwie pół wieku. W tym wszystkim Saša Stanišić ukrył jeszcze niemieckich myślicieli, kultowe zespoły tworzące głośną muzykę i absurdy w rodzaju podarowanego komuś czołgu przewiązanego różową wstążką. Zaczyna być zaskakująco? Trudno określić tę narrację w sposób tak banalny. Myślę, że te wspomniane we wstępie króliki wyciągane z kapelusza, to jednak zdarzenia całkowicie możliwe to ogarnięcia umysłem. Pod warunkiem, że da mu się ogromny margines tolerancji. Zbiór tych tekstów stworzony jest w taki sposób, że etapami i poniekąd naturalnie akceptujemy szaleństwo narracyjne, które rozegra się przed naszymi oczami. Ale w tym wszystkim sporo tego, co realne i co trudne: kondycja współczesnego pisarza, bycie emigrantem, czyli wciąż tym „niewystarczającym”, czy tworzenie relacji z drugim człowiekiem w taki sposób, by miała ona charakter wsparcia, nie rywalizacji.

Odskocznie od rutyny są tu zarysowane w różny sposób, ale za każdym razem związane są z upływem czasu, który jest z jednej strony czymś niezmiennym, z drugiej jednak – zaczyna tutaj falować, odkształcać obiekty i ludzi, zmieniać logikę zdarzeń albo wręcz ją rozbijać tak, że trudno poskładać to, co powstało. Dlatego ta narracja przyciąga jak magnes: jest o wielu z nas i wspólnym doświadczeniu wyobcowania, a jednocześnie prezentuje ekscentryczne jednostki w sytuacjach, które każą im się zatrzymać. Egzystencjalnie, ale i bardzo prozaicznie, przy kubłach ze śmieciami, kiedy trudno zdecydować, w jakiej sekcji odpadów umieścić grę planszową, która zmienia relacje ojca i syna.

Stanišić opowiada jednak głównie o tym, co ludzi zbliża, nie dzieli. Nie tylko dlatego, że znaczna część bohaterów to emigranci, a ich odbiór rzeczywistości niemieckiej zmienia się w zależności od okoliczności, które zachodzą w ich życiu. Życiu pełnym niepewności jutra, w którym chciałoby się wejść do „przymierzalni czasu” i opłacić sobie przewidywalną, bezpieczną i pełną radości przyszłość. Bohaterów zbliża także to, że czasem muszą zmierzyć się z jakąś graniczną i nieodwracalną sytuacją, za którą stoi niewiadome. Zmiana wymagająca czegoś, na co nie jesteśmy gotowi. To również książka o tym, jak kreuje się rzeczywistość, będąc twórcą, widząc i rozumiejąc więcej, a przede wszystkim chcąc wyrazić to „więcej” w sposób najbardziej adekwatny do tego, jak zróżnicowane jest nasze życie i myślenie o nim. I jak bardzo w tym życiu potrzebujemy bliskich osób, bo wtedy staje się bardziej do zniesienia i częściej zaskakuje.

Szalona, ale kontrolowana w swym szaleństwie proza o koincydencjach i dziwnym falowaniu ludzkiego życia. Prowokacyjna także w sposób kontrolowany. Z dużą dozą autoironii i specyficznego humoru samego autora, który podejmując kwestię tego, jak upływa czas, decyduje się na ujęcie dość oryginalne: ukazanie tego upływu w kontekście zmieniającego się oglądu otoczenia. Z niespodziankami na każdym kroku, bo tu w żadnym akapicie nie ma miejsca na nudę.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„To tylko lęk. Jak przerwać błędne koło niepokoju i zacząć żyć spokojniej” Joanna Adamiak

 

Wydawca: Wydawnictwo Mando

Data wydania: 10 czerwca 2026

Liczba stron: 336

Okładka: miękka

Cena detaliczna: 49,90 zł

Tytuł recenzji: To tylko poradnik

Mam ogromny problem z oceną tej książki, a raczej jej przydatności dla ludzi w kryzysie, bo to typowy poradnik o dość chaotycznej strukturze zakończony nieco narcystyczną laurką dla samej siebie pokazującą, że autorka jest niezmiernie zadowolona ze swojej książki i przekonana o tym, że może ona zmienić życie wielu osób. Ta pewność siebie przebija się tu kilkukrotnie i dziwi mnie fakt, że doświadczona w praktyce psychiatrycznej autorka potrafi proponować tak uproszczone portrety osób zaburzonych i metody działania mające na celu nie tylko pozbycie się lęku, ale też innych skomplikowanych zaburzeń zaprezentowanych tutaj jako całkiem nieskomplikowane.

„To tylko lęk” zastanawia już samym tytułem. Użyta partykuła z jednej strony może być odczytana jako bagatelizowanie, z drugiej – wskazuje, że twórczyni tego poradnika na podstawie swoich lekarskich doświadczeń jest w stanie udowodnić, że różnego rodzaju zaburzenia lękowe można wpisać w tabelki z gotowymi rozwiązaniami dla każdego z nich. I tak tutaj poniekąd jest – możemy wyczytać, wręcz poczuć, że Joanna Adamiak jest bardzo empatyczną osobą, która potrafi niuansować pojęcie lęku i wie, jak bardzo utrudnia on życie. Są tu jednak fragmenty będące głoszeniem oczywistości, a czasem wpadające w banał. A także takie, które dają złudne mniemanie o tym, jak funkcjonuje opieka psychiatryczna i psychoterapeutyczna w Polsce.

Warto zacząć od tych irytujących oczywistości. Sporo miejsca poświęcone jest odróżnieniu strachu od lęku, co rozumie każdy przeciętny człowiek, co rozpisano jak prawdę objawioną, z wyraźnym podkreśleniem, które zjawisko trwa krótko, które zaś długo. Tu, jak i w innych miejscach, można odnieść wrażenie, że czyta się informacje bez problemu dostępne w Internecie. To jednak nie jest szkodliwe, bo nie każdy potrafi dobrze i logicznie połączyć pewne fakty, a Adamiak robi z tego całkiem przyzwoite wykłady. Dużo gorsze jest to, że autorka sugeruje, iż w Polsce do psychiatry można wrócić w dowolnej chwili. Że to jest lekarz niemal na telefon: dzieje się coś złego po przepisaniu leku, pacjent może się błyskawicznie zgłosić na konsultację. Hipotetyczna rozmowa z pacjentką o antydepresantach jest tu najbardziej irytującym fragmentem, bo każdy z nas wie, że w ramach ubezpieczenia społecznego na wizytę u psychiatry, a tym bardziej na rozpoczęcie długoterminowej psychoterapii czeka się w nieskończoność. I nie mając żadnej pewności, że trafi się na osobę empatyczną i potrafiącą pomóc w naprawdę skomplikowanych problemach.

Adamiak opisuje przypadki swoich pacjentów, którzy przychodzili do niej z lękami i znakomicie sobie potem poradzili. Trafiono z lekami, z kierunkami psychoterapii (którą też uzyskano bez żadnego problemu), wszystkie historie kończą się happy endem. Autorka wrzuca mimochodem refleksję, jak bardzo martwi się tymi, którzy z różnych powodów nie pojawiają się w gabinetach psychiatrycznych, gdy pomoc jest im potrzebna. Odniosłem jednak wrażenie, że nie myśli o tych, którzy z tych gabinetów wyszli, jednak wcale nie uzyskali tego, czego oczekiwali, mimo że lekarz był zadowolony i przekonany, że zastosował właściwą kurację.

Jedno z ważnych zdań to miejsce do polemiki dla kogoś, kto przeżył lub przeżywa jedne z bardziej bolesnych kryzysów życiowych: „Lęk to często rezultat nieprzetworzonych przekonań o świecie i sobie samym”. Stwierdzenie to implikuje, że zazwyczaj równolegle z otrzymaniem pomocy psychiatrycznej powinno się przejść właściwie dobraną terapię, która ma pokazać lęk z zewnątrz. Co jednak, gdy lęk wywołują właśnie doskonale przetworzone i graniczące z pewnością przekonanie pacjenta o sobie, swoich ułomnościach i niemożności funkcjonowania w świecie? Co wówczas, gdy nie jest to daleko idący pesymizm, lecz zwyczajny realizm? Autorka bardzo dokładnie obrazuje, w jaki sposób lęk w nas wchodzi, rozgaszcza się w naszym umyśle i czyni nas swoim niewolnikiem, ale nie ma tu właściwie zdania sugestii, że w wielu przypadkach jest się czego lękać i antycypuje się zdarzenia, które faktycznie potem mają miejsce.

Na początku autorka proponuje nam pokazanie masek, pod którymi ukrywa się lęk. Mam wrażenie, że w tym rozdziale, gdzie każda „maska” opisana jest zaledwie kilkoma ogólnikowymi zdaniami, Joanna Adamiak opowiada o typach osobowości, różnego rodzaju neurozach, pewnych odmiennościach w funkcjonowaniu społecznym, ale z pewnością to wszystko nie są maski lęku i część zaprezentowanych zachowań nie ma z zaburzeniami lękowymi nic wspólnego. Ciekawa jest tu oczywiście różnorodność naszych osobowości, przyzwyczajeń i sposobów odreagowywania trudności, a także tego, jak dostosowujemy się do trudnej rzeczywistości, w której dużo złego robią media społecznościowe, między innymi promujące idealne wzorce (Adamiak prowadzi profil instagramowy z liczną grupą obserwujących, po dołączeniu do której można obejrzeć relacje opowiadające o idealnym życiu i harmonii osoby ostrzegającej przed wpatrywaniem się w takie obrazki). Uproszczenia stosowane przez autorkę są z jednej strony podyktowane jej hurraoptymizmem życiowym i zawodowym, z drugiej zaś – wynikają z chęci, by nie wejść zbyt głęboko w żaden opisywany problem, ale pokazać się jako znawca każdego z nich.

Nie do końca rozumiem, co znaczy konstatacja, żeby „przepracować lęk w bezpieczny sposób”. Zdaję sobie sprawę, że odnosi się to między innymi do pracy psychoterapeutycznej, ale dlaczego autorka tak pełna zrozumienia wobec ludzkiego lęku proponuje rozwiązania albo nierealne, albo związane z czymś, co wymaga takiego rodzaju pracy, na który nie jest gotowy potencjalny czytelnik jej książki? Na przykład taki, który sprawdził już na sobie działanie większości opisywanych tu leków (ten fragment jest równie pasjonujący jak czytanie ulotek z opakowań) i żaden z nich mu nie pomógł. Co z tymi, którym nie można pomóc? Nie ma mowy o choćby jednej osobie, która wyszła z gabinetu autorki rozczarowana. Wszyscy pożegnali się w mniejszym lub większym stopniu ze swoimi problemami. Kompletnie mi się to nie klei: z jednej strony tak dogłębna znajomość tego, czym jest lęk (z jego ciekawymi metaforami i kontekstem historyczno-kulturowym zaprezentowanym w tej książce), z drugiej – dość naiwne przekonanie, że remedium na każdy rodzaj lęku mamy w zasięgu ręki. Zwłaszcza że – podkreślam to ironicznie, bo sugerowane jest w tej książce – po pierwszej wizycie u psychiatry ma się z nim ułatwiony i praktycznie ciągły kontakt. Nie zliczę, ilu moich znajomych walczyło jak lwy o jednorazową wizytę psychiatryczną w ramach NFZ.

Nie zgadzam się też z tym, co sugeruje autorka: że w XXI wieku wstydzimy się chodzić do psychiatry. Szybkie i dynamiczne zmiany współczesnego świata, które często rujnują umysł i wpędzają w zaburzenia lękowe, jednocześnie dość sprawnie uświadomiły społeczeństwa, że lekarz umysłu jest kimś dokładnie takim samym jak internista czy ortopeda. W dużych miastach dziś jest w modzie mieć swojego terapeutę. Adamiak nie wskazuje dróg dotarcia do lekarzy tak zaangażowanych w problemy swoich pacjentów jak ona. Proponuje książkę pełną dobrych rad i rozwiązanych problemów. Mam wrażenie, że lektura wręcz potęguje lęk, gdy czyta się o banalizacji jego przyczyn lub przebiegu, choć pewnie nie było to celem autorki. Może być problematyczna dla ludzi, którzy cierpią przez całe długie życie mimo terapii i zastosowanych dziesiątek różnych leków, bo że tacy ludzie istnieją – twórczyni publikacji „To tylko lęk” zdaje się nie mieć świadomości lub sprytnie ją ukrywa, gdyż poradnik z natury ma mieć wydźwięk uniwersalny, pozytywny i wzmacniający. Dobrze, że taka książka się ukazała, bo z pewnością ludziom, którzy nigdy nie mieli do czynienia z psychiatrią czy psychoterapią, może podpowiedzieć drogi do rozwiązania problemów psychicznych. Ale to nie jest opowieść wzmacniająca dla kogoś, kto w różnym natężeniu boryka się z samym sobą przez całe życie mimo pomocy wielu psychiatrów, rozmaitych terapii i licznych stosowanych leków. To nie jest tylko lęk. Edukujmy, lecz nie bagatelizujmy. Z przykrością muszę stwierdzić, że ta książka w ogóle do mnie nie przemówiła, zwłaszcza jej dość chaotyczna konstrukcja świadcząca o tym, że pod temat lęku autorka chce podpiąć, ile się da.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

"Wstyd i pieniądze" reż. Visar Morina

 

FILM

Gatunek: dramat społeczny

Tytuł oryginalny: Hatixhja dhe Shabani

Produkcja: Macedonia Północna/Niemcy/

Słowenia/Albania/Kosowo

Czas trwania: 140 minut

Data polskiej premiery: 22 lipca 2026

Tytuł recenzji: Upokorzenia

Kameralne bałkańskie kino społeczne, które dotyka oczywistych tematów i dylematów, ale ratuje się przed wtórnością zarówno ciekawym montażem (po części scen następuje wygaszenie obrazu, jakby już więcej nie można było znieść ani zobaczyć), jak i nieoczywistym zakończeniem z dobrą grą aktorską przede wszystkim Astrita Kabashiego, który pokazuje, jak wewnętrzny spokój i konsekwentne postępowanie mogą stracić znaczenie, gdy w życie zacznie wżerać się bieda. „Bo bieda to luksus” – tak mówi siostra siostrze. Ta, która nie ma niczego, tej, która posiada wszystko, między innymi piękny dom w Prisztinie. Ale w nowoczesnych wnętrzach tego domu odbywa się to, co nieuniknione bez względu na status majątkowy: umieranie.

Opozycja jest tu czytelna: w środowisku wiejskim można zbudować stabilność rodzinną, pozwolić sobie na gromadkę dzieci, codzienność celebrować wspólnymi posiłkami, żyć pogodnie, choć skromnie, lecz przede wszystkim tworzyć wspólnotę. W dużym mieście wspólnota zaczyna się rozpadać. Wszystko rozbija się o pieniądze. Jest w rodzinie czarna owca, która zrujnuje wszystko. Jest też seniorka pragnąca dbać o harmonię rodzinnego świata i gotowa poświęcić w tym celu dużą sumę pieniędzy. A potem wszystko sypie się jak domek z kart. Zastanawia mnie jedynie zniknięcie z fabuły jednego z członków rodziny, miejscowego nauczyciela. Czy ta posada umożliwia mu pozostanie na wsi i nierozpoczynanie bolesnej odysei w pogoni za pieniędzmi, własnym mieszkaniem i poczuciem bezpieczeństwa?

Wszystko jest tutaj do przewidzenia. Visar Morina pokazuje koniec bezpiecznego świata, po którym pozostaną jedynie wahanie, bezradność i poczucie nieprzystawalności. Ruszająca ku nowemu życiu rodzina zamienia się w grupkę migrantów zarobkowych. A przecież nie opuszczają kraju, choć opuszczają miejsce, do którego przynależą. Jako obcy w dużym mieście nie będą liczyć na żadne taryfy ulgowe. Albo poczucie godności nie pozwoli im na to, by choć z części udogodnień skorzystać, zamieszkać w tym eleganckim domu, do którego zaprasza szwagier; siostry nie powinny egzystować na różnych biegunach zasobności, skoro żyją obok siebie.

A jednak tak właśnie egzystują. Tkanka miejska nie ma litości. Kapitalizm stworzył świat, w którym nie liczą się wartości kultywowane w rodzinie na prowincji. Bohaterowie nadal starają się żyć jak mała społeczność, dzieci nie doświadczają realnie biedy rodziców, za to dorośli stoją na krawędzi. Morina pokazuje tę krawędź z kilku perspektyw. Nie tylko jako niezdolność do godnej pracy zarobkowej. Także jako natychmiastowe i bezpardonowe spychanie na margines życia. Główny bohater nie przygotuje sobie CV, bo nie ma pojęcia, co to jest. Jego CV to twardy charakter, silne ręce i gotowość do podjęcia jakiejkolwiek formy zatrudnienia. Obok żona niczym cień. Portretowana często z profilu. Buntująca się, gdy bogata siostra kupuje jej ubranie, w którym ona i tak nie będzie chodzić. Wspierająca męża w bezradności. Mogłaby być niemą bohaterką tego filmu.

Cenną cechą tego obrazu jest delikatność podkładu muzycznego połączona z ujęciami bliskości rodzinnej – tak bardzo odbiegającymi od tych, w których bohaterowie rozpaczliwie szukają pracy, krążąc od miejsca do miejsca niczym po piekielnych kręgach, w których nikt ich nie chce i nikt nie zauważa. Ten film obrazuje kontrasty społeczne w ciekawy sposób, bo skupia się na relacjach w rodzinie. Jedna jej część wybrała życie w mieście, wykorzystała jego możliwości, teraz boryka się jedynie z tym, że senior stał się kompletnie niepełnosprawny. Wszyscy z rodziny drugiej siostry są pełni zdrowia i – początkowo – nadziei. Ale są też naiwni. Wkraczają w świat, którego zasad kompletnie nie znają. Visar Morina pokazuje ludzi zabłąkanych i czujących potworną gorycz, bo są sumienni, uczciwi i gotowi do rozpoczęcia nowego godnego życia. Ale ich pochodzenie wiele determinuje. Ile mamy takich światów równoległych, gdzie w jednym ktoś może być szczęśliwym panem swego życia, a w innym stać się przegranym mimo swego statusu?

Reżyser stawia także na minimalizm werbalny. Tu głównie patrzymy, a nie słuchamy. Zresztą wszystko widać, nie trzeba tego komentować. Seniorka oświadcza przy urzędowym okienku, że przyszła potwierdzić, iż jeszcze żyje, aby odebrać skromne świadczenie społeczne. Wielkomiejski bank odbiera jej dodatkowy procent tej niewielkiej sumy. Można odnieść wrażenie, że ojciec, głowa rodziny przybyłej do wielkiego miasta, to człowiek, który takie komunikaty informujące o swoim istnieniu powinien formułować wszędzie, dokąd się uda. Gdy pracuje, jest cieniem. Gdy szuka pracy, jest cieniem w rozpaczy. Kumulacja emocji nie jest widoczna na twarzy postaci granej przez Kabashiego – i bardzo dobrze, bo to potęguje wydźwięk finału tego filmu. Poruszająca do głębi jest prostota tej historii, ale najbardziej widoczna jest tu ta ludzka zbędność, którą Visar Morina pokazuje zarówno boleśnie realistycznie, jak i w czuły sposób nostalgicznie. Wiele scen obrazuje niedostosowanie do nowych warunków, ale w tym wszystkim jest też sugestia, że zamykamy się w bezpiecznych dla nas przestrzeniach. Od nas zależy, ile będą warte. Majątkowo i egzystencjalnie. Kino pozostawiające z wyrzutami sumienia. To w pewnym sensie niemy krzyk tych, którzy na co dzień nie są w stanie zadawać pytania o to, ile są warci, kiedy usiłują ustabilizować finansowo swoje życie.

Zdjęcie - materiały promocyjne Filmweb.pl

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Pożyczone wzgórza” Scott Preston

 

Wydawca: Wydawnictwo Czarne

Data wydania: 22 lipca 2026

Liczba stron: 368

Przekład: Zofia Szachnowska-Olesiejuk

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 56,90 zł

Tytuł recenzji: Ludzie, owce i przemoc

Jest tu tyle samo ludzkiego okrucieństwa, ile piękna surowego krajobrazu, który się temu okrucieństwu przygląda. Tyle samo szorstkiej czułości wobec zwierząt, ile chęci bezkompromisowego wykorzystywania ich. To naprawdę trudna książka. W tej specyficznej opowieści z elementami narracji drugoosobowej dzieje się bardzo dużo, choć pozornie nie dzieje się nic. Ale mimo wyjątkowego czarnego humoru jest to książka bardzo smutna. „Pożyczone wzgórza” łączą pozornie sielankową wizję pozbawionego większych bodźców i zmian życia ludzi, którzy wrośli w dane miejsce i nie są w stanie się z niego wydostać, z sensacyjnym wątkiem ukazującym obrzydliwych bohaterów. Można pięknie napisać o złych ludziach. Można umrzeć od piękna otoczenia, gdy staje się ono sensem wszystkiego i wyłącznym punktem odniesienia. A jedyną opcją emerytalną jest śmierć. Nic więcej nie ma. Pustka i samotność.

To los tych, którzy zdecydowali się żyć pośrodku niczego, gdzieś na granicy Anglii i Szkocji. W trudnych warunkach, lecz wśród malowniczych krajobrazów, których piękno Scott Preston opisuje już w pierwszych zdaniach: klify, szum wiatru, twardość skał, wrzosy, torf. Ale i błoto wraz ze wszystkimi obrzydliwymi zapachami, jakie możemy sobie wyobrazić. Trudno się przekonać do tej powieści, a jednocześnie niełatwo przerwać jej czytanie, by nie wpaść w poczucie, że zatrzymaliśmy się w strefie życiowej flauty – jak bohaterowie, którzy bez względu na okoliczności pozostają w miejscu, z którego wydostanie się jest problematyczne. Drogi przestają być drogami, plany życiowe sprowadzają się do przetrwania kolejnego dnia, pieniądz pozornie nie ma większego znaczenia, a dookoła roztaczają się pustkowia, na których marginesach nieśmiało toczy się ludzkie życie.

Powieść pełna wrogości panującej między wszystkimi szorstkimi w obyciu i pozbawionymi kompasu moralnego mężczyznami, którzy pojawiają się czasami znikąd w tej przepięknej i przeklętej krainie naznaczonej kradzieżą i zbrodnią. Preston nie oszczędza czytelnika. Scen brutalnych jest tak wiele, że nie da się tego czytać bez przerw. Pozorni antybohaterowie to ludzie niemający nic do stracenia – poza przywiązaniem do swojej ziemi i zajęcia, którym parają się od lat. Owce są centrum ich życia. Mnożą się, kiedy trzeba, i giną, kiedy przyjdzie na to czas. A ludzie portretowani przez autora stoją w miejscu. Popadają w obojętność wobec własnego losu. A może właśnie ona jest największym sensem i trzeba się jej trzymać, by życie miało jakikolwiek azymut?

W sensie fabularnym to opowieść wspomnieniowa opisująca specyficzną relację dwóch mężczyzn, do których na skomplikowanych zasadach dołączają kolejni. Wspólnota wyrzutków, o których same ich fizjonomie dużo mówią. Ludzi, którymi nikt się nie interesuje i oni nie interesują się samymi sobą. Gotowi do zbrodni. Gotowi do odebrania życia zwierzęciu albo drugiemu człowiekowi. Relacje budowane są na zależnościach i nieufności. Ciągle towarzyszy nam przeczucie, że tu wydarzy się coś dużo gorszego, niż wydarzyło się do tej pory. A potem nadchodzi ujmujący finał, który pokazuje, że jest to jednak książka pełna czułości wobec wszystkich tych mężczyzn, którym nigdy nie została ona przez nikogo dana.

Steve zaznaje jej przez chwilę. Ale to tylko moment, reszta jest pozbawioną czucia wegetacją, kiedy wciąż się haruje, uczy dostosowywać do zmiennych warunków przyrody i hartuje się nie na człowieka, lecz na osadnika egzystencjalnego. By czytelnika nie zatopiło to morze testosteronu, krwi i antagonizmów, Scott Preston wprowadza do fabuły jedyną kobietę, która może złagodzić nastroje mężczyzn, ale chodzi jej głównie o to, by osiągnąć w życiu to, co dla nich niemożliwe. Opuścić krainę pełną wzgórz, silnego wiatru i narastającego poczucia niemożności wyjścia poza schemat zaproponowany przez ojca i przejmowany bez dyskusji przez syna. Chwilami będzie nas otaczać klaustrofobiczna atmosfera obrzydliwości. Ale pod tą całą szorstkością kryją się silne emocje i niewyrażone uczucia. Bohaterka stara się przekonać Steve’a, żeby do niczego się nie przyzwyczajał, bo nic mu nie jest dane na zawsze. A jednak jest. Steve zakorzenia się w miejscu, z którego wydostał się tylko na chwilę jako kierowca ciężarówki. Pogrąża się też w specyficznym rodzaju samotności. Twardej i niewyrażalnej. Ale wszechobecnej.

Nie będzie ckliwości, nie będzie wglądu we wnętrza bohaterów. Będzie mroczna intryga, bezkompromisowe rozwiązania, mnóstwo krwi, błota i strzelającej broni oraz dużo, bardzo dużo śmierci. Umierają zwierzęta i ludzie. W imię czego? Dlaczego jeden z mężczyzn podejmuje śmiałą decyzję odebrania komuś jego własności? Są tu rozwiązania fabularne, które trudno zaakceptować, ale wszystko napisane jest w taki sposób, że czujemy się, jakbyśmy oglądali jednocześnie film sensacyjny i slow cinema, w którym słychać tylko dźwięki wydawane przez owce, psy i szalejący wiatr.

Poza zbrodniami i przelewaną krwią właściwie przez cały czas niewiele widzimy. Partie dialogowe nie są oszczędne, lecz w zasadzie nic z nich nie wynika. Dużo więcej wywnioskować można z opisów tego, jak zachowują się mężczyźni, bo to przecież pachnąca strzelniczym prochem książka o krętych męskich drogach, złych decyzjach i o tym, że każdy z nich jest rozpaczliwie osobny ze swoimi wyborami. Oni wszyscy są jak banda wilków gotowych nawet na to, by pożreć się nawzajem. Im więcej kipi w nich gniewu i nienawiści, tym ciszej jest wokół. W krainie, w której panuje specyficzna symbioza. Ludzie nie są wobec siebie łagodni jak owce, jednakże tworzą pewną społeczną ministrustrukturę. Bo mimo wszystko jest to mała społeczność.

Bezradne owce i ludzie patrzący na siebie wilkiem. Wrogość i poczucie swoistej harmonii. Preston zmienia tonację błyskawicznie, przechodząc z jednej partii narracyjnej do drugiej. Ta książka w potężny sposób działa na wyobraźnię, bo jest niesamowicie dynamiczna. Mimo że opowiada symbolicznie o pustce i ciszy. I w zasadzie tylko one się tu liczą.

„Pożyczone wzgórza” rzeczywiście chwilami przypominają western, lecz w dużej mierze to liryczna opowieść o byciu osobnym w kontraście do stada, jakie tworzą owce. Ale jedna się tu wyróżnia. Tak samo jak Steve. Praktycznie człowiek bez właściwości, który nie umie samodzielnie podjąć żadnej życiowej decyzji. Bierny, a mimo to jednocześnie uważny. To jego przenikliwość przekłada się na dynamikę książki, bo to wspomnienia człowieka, który być może chciałby zostać zapamiętany. A pamięć nie sięga tu daleko. Podobnie jak jakakolwiek forma przywiązania do drugiego człowieka. Znamienny jest ten brak kobiet i to, że rodziny złożone z ojców i synów żyją obok siebie, a nie ze sobą. Wszystko wydaje się zbyt trudne do wyrażenia i opisania, a w gruncie rzeczy otrzymujemy przecież powieść, od której odstręczać mogą nas tylko te brutalne fragmenty, zadana czyjąś ręką śmierć, spotęgowanie przemocy, nadmiar negatywnych bodźców, przeraźliwy fatalizm.

Ważna jest też symbolika oblepiającego bohaterów błota. Zatrzymanie chwili jak kadru filmowego – zwykle w momencie dokonywania zbrodni; nieważne, czy na zwierzęciu, czy na człowieku. Tu nie da się iść wyprostowanym, bo i nie ma celu, by przyjąć taką postawę. Zatem błoto. Bylejakość. Grzęźnięcie w czymś, co jest niezgodne z zasadami, i grzęźnięcie w sobie, gdy tworzy się własny kodeks moralny. To naprawdę książka dla odbiorców o mocnych nerwach. Zadziwia, w jaki sposób autor zharmonizował opisy tego całego okrucieństwa i zapierających dech krajobrazów. Przyroda jest tu znacznie bardziej zróżnicowana niż ludzie. Ale pozostaje z nimi w nierozłącznym związku. Preston zaprasza nas do świata, w którym zatrzymalibyśmy się może na chwilę, by zrobić kilka pocztówkowych zdjęć. Autor zatrzymuje go w kadrach bolesnych i wtłacza weń zdarzenia, które nie mogą mieć dobrego końca. Świetna książka o tym, w jaki sposób człowiek może być jednocześnie pokorny jak owca, gdy konfrontuje się z rządzącą nim naturą, i zły w innych okolicznościach.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Linie przerywane” reż. Anxos Fazáns

 

FILM

Gatunek: melodramat

Tytuł oryginalny: As liñas descontínuas

Produkcja: Hiszpania

Czas trwania: 90 minut

Data polskiej premiery: 27 lipca 2026

Tytuł recenzji: Muzyka i konfrontacja

Lubię filmy o zwyczajnym życiu i niezwyczajne ukazywanie jego trosk. Lubię filmy nietuzinkowo pokazujące samotność. Galicyjska reżyserka Anxos Fazáns wprowadza nas w świat swojej filmowej wizji bez żadnych fajerwerków, spektakularnych scen otwarcia, nie dając nam poczucia, że wchodzimy w przestrzeń bardzo kameralnego i intymnego dramatu psychologicznego opartego w dużej mierze na niecodziennej konfrontacji. Istotną rolę – nomen omen – odgrywa także muzyka, która czasem buduje dramaturgię sceny, ale głównie jest nośnikiem tego, co niewerbalne. Nie jest to film dla osób poszukujących czegoś więcej niż przejmujące ujęcia twarzy i slow cinema. Fazáns w miarę konkretnie otwiera opowiadaną historię, ale potem wkracza już w zupełnie inną tonację. Akcja obejmuje kilka dób, a kumuluje być może więcej emocji niż bohaterowie dotychczas przeżyli. Z drugiej strony – proponuje doświadczenia, które nigdy nie były ich udziałem. Wystarczy przecież przepędzić młodego intruza ze swojego poukładanego życia i zdemolowanego – teraz dosłownie, wcześniej metaforycznie – domu.

Filmowej pary pozornie zupełnie nic nie łączy. Ale jest muzyka. I to właśnie muzyka staje się życiowym kompasem. Ta wciąż żywa, rozbrzmiewająca śmiało, stale się tworząca. I tak skryta na jednej winylowej płycie, której nie powinno się już słuchać, a jednak jej posłuchamy. Znamienna jest scena, w której bohaterka jedzie samochodem i usiłuje znaleźć stację radiową umiejącą zaproponować muzykę przemawiającą do jej duszy. Kobieta ostatecznie wyłącza odbiornik i jedzie w ciszy. A potem jest w obrazie Anxos Fazáns bardzo dużo tej ciszy połączonej z powłóczystymi spojrzeniami. Trudno powiedzieć, czyje oczy – chłopaka w trakcie tranzycji czy kobiety rozważającej niedogodności menopauzy – przemówią do nas bardziej, pokażą więcej tego, co ukryte w środku. Ale „Linie przerywane” to przede wszystkim kino o nietuzinkowej konfrontacji, o wejściu w relację osób kierowanych tymi samymi potrzebami i pragnieniami. Wszystko w mówiących dużo dekoracjach, bo najpierw jest to pobojowisko napadniętego domu, a potem szarości portowe, gdzie najbardziej widać, jak bohaterkę boli los i gdzie natężenie melancholii w wyrazie jej twarzy i postawie są najmocniej zauważalne.

Film rozpoczyna się kaskadą dźwięków i widokiem tłumu młodych ludzi, których sylwetki są wydobywane z zaciemnionego tła błyskami szkarłatnego i niebieskiego światła. Trwa typowa młodzieżowa impreza, na której widzimy jego, początkowo wyobcowanego, potem dołączającego do przypadkowej grupy, bo ta, z którą przyszedł, szybko się rozprasza. Denís w nowym towarzystwie daje się wplątać we włamanie z rozbojem. A później okazuje się, że przypadkiem wdarł się do domu, w którym być może uda mu się znaleźć odpowiedzi na ważne dla niego pytania. Bo stoi na życiowym rozdrożu i nie jest w stanie podjąć – wydającej się najlepszą w jego sytuacji – decyzji o przeprowadzce i zmianie trybu życia. Stoi w miejscu nie tylko z powodów finansowych. Zatrzymał przeszłość, której odbiciem są jego tatuaże. Widać ją też chwilami w pozbawionych żywotności spojrzeniach.

Żyjąca samotnie kobieta jest tą poszkodowaną. Najpierw obserwujemy, jak młodzi ludzie rujnują porządek jej domu. Jak traktują go jako miejsce do myszkowania, demolowania, dobrej zabawy. A to dom, którego losy właśnie się ważą. Dom, w którym zamieszkały wszystkie ważne wspomnienia głównej bohaterki znajdującej się na bardzo trudnym etapie swego życia. Relacja z Denísem, który nie uciekł jak pozostali, to początek nawiązywania specyficznego porozumienia. I harmonii. Każde z nich życie obarczyło żalem i poczuciem odrzucenia. Kamera bardziej koncentruje się na postaci kobiety, ale ważny jest każdy detal, kiedy nieufność zamienia się w swoiste przymierze.

Ten film mógłby być jeszcze krótszy, silniej działać na emocje. Nie wiem, czy potrzebna jest scena, kiedy do domu, który został zniszczony, a teraz zaczyna wracać do normalności, wkraczają dwie postacie przynoszące powiew innego życia. Niekoniecznie trzeba było pokazywać, w jak złożonej sytuacji emocjonalnej jest kobieta, która z pewnością wbrew rozsądkowi i wypracowanej w życiu rutynie zbliża się do młodego włamywacza i w jego postawie oraz poglądach zaczyna widzieć samą siebie.

Ujęcia w filmie „Linie przerywane” koncentrują się nie tylko na twarzach bohaterów, ale również na detalach pomieszczeń, które kadrowane są w taki sposób, że skupiamy uwagę na tym, co wydaje się mało ważne. Pozornie w filmie niewiele się dzieje. Ktoś pojawia się i znika. Czyjeś ciało było nieobecne, a nagle jest tuż obok, nagie. Fazáns stara się dać bohaterom czas na to, by zbliżyli się do siebie naprawdę. Może jest go za mało, a może paradoksalnie za dużo. Musimy określić, na jakim etapie życia dwójki bohaterów reżyserka pozostawia nas w zakończeniu. Film, w którym w dużej mierze ważniejsze są dźwięki i układ przedmiotów niż kreowana relacja obcych sobie wiekowo i światopoglądowo ludzi. Rzecz dla widzów szukających silnych emocji ukrytych w zwyczajnych sytuacjach. To nie kino nadmiernie artystyczne ani nastawione na dydaktyzm. Surowy realizm łączy się tutaj z pięknie pokazaną nostalgią i niepewnością tego, co z nią dalej w życiu zrobić. Wcielająca się w starzejącą się kobietę Mara Sánchez robi wszystko, by to pokazać. Pozornie nie wykazuje się wielkim aktorstwem. A jednak jej gra zapada w pamięć.

Plakat z materiałów promocyjnych Filmweb.pl

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Doggerland” Agnes Ravatn

 

Wydawca: Wydawnictwo Pauza

Data wydania: 12 sierpnia 2026

Liczba stron: 240

Przekład: Karolina Drozdowska

Okładka: miękka

Cena detaliczna: 49,90 zł

Tytuł recenzji: Rodzinne decyzje

Nie wiem, jaka jest kondycja rynku książkowego w Norwegii i jak to się przekłada na czytelnictwo w tym kraju, więc nie mogę określić, czy „Doggerland” to powieść boleśnie realistyczna, czy nieco hiperbolizuje problemy branży wydawniczej, czyniąc to na potrzeby dynamiki tej świetnej powieści obyczajowej o rodzinie, o potrzebie otrzymywania nowych narracji, o niebezpieczeństwach sztucznej inteligencji, które bagatelizujemy, o książkach, miłości, tajemniczym romansie i tym, kim jesteśmy dla siebie w hierarchii przedsiębiorstwa będącego rodzinnym spadkiem i dumą. Agnes Ravatn w tej krótkiej powieści opowiada tyle ważnych dla nas dzisiaj historii, że trudno zwrócić uwagę na jedną szczególną. Mnie w pierwszej kolejności zainteresowały wątek wydawniczy oraz dyskusje o tym, czego współczesny czytelnik oczekuje, a co już w wydawnictwie zaczyna być archaiczne. Było już o przestrzeni wydawniczej po szwedzku z punktu widzenia autorów w świetnej powieści „Najlepsza książka na świecie” Petera Stjernströma. Było o tym z punktu widzenia tłumaczy (mam na myśli „Wymieranie Ireny Rey” Jennifer Croft). Teraz pojawia się kolejna perspektywa. Szczególnie interesująca dla kogoś, kto z boku przygląda się przemianom tak zwanej branży książki.

Bo zasadniczym punktem tej fabuły jest spotkanie rodzinne, podczas którego pragmatyczna seniorka – dotychczasowa szefowa znanego, choć już coraz mniej wpływowego wydawnictwa – zamierza przekazać swoją funkcję komuś z najbliższych. Przybywający na małą, surową wyspę do ekscentrycznego hotelu z jeszcze bardziej ekscentrycznym gospodarzem zupełnie nie przewidują tego, co się w tym miejscu wydarzy. Do czego doprowadzą między innymi debaty o tym, jaki kształt ma przyjąć oficyna wydawnicza po zmianie kierownictwa. Przyznam szczerze, że gdy czytałem rozmowy dotyczące przejęcia firmy, przyszło mi na myśl co najmniej kilkanaście polskich oficyn wydawniczych. Bo pomijając dramaturgię opisywania tego, w jaki sposób ścierają się tu racje potencjalnych sukcesorów, najciekawsze są przemyślenia o tym, jak dynamicznie zmieniają swoje profile wydawnictwa, którym zależy na nowych czytelnikach.

Ravatn wyraźnie daje znać, że wyrośliśmy z opowieści, jesteśmy opowieściami i wciąż będziemy potrzebować opowieści. Jest to naturalna i niezmienna potrzeba ludzkości. Nienaturalne są wszystkie zmienne, które z klasycznych wydawnictw uczyniły przedsiębiorstwa z produktami przeznaczonymi do masowej sprzedaży. Dlatego „Doggerland” zadaje w sumie proste pytanie: jak współcześnie wydawać książki tak, żeby to się opłacało? Norweska pisarka rozważa kondycję rynku wydawniczego na podstawie wielu zmiennych. Dostrzega zmiany w odbiorze książek wynikłe z rozpanoszenia się sztucznej inteligencji. Proponuje kilka modeli czytelniczych i każe zastanowić się nad tym, co znaczy oferowanie książek współczesnym odbiorcom. Wszystko wynika z dyskusji członków rodu, którzy prezentują swoje stanowiska i wizje, ponieważ matka za chwilę ma zdecydować, kto przejmie po niej dom wydawniczy. I wiedzieć, czy oddaje rodzinny interes we właściwe ręce, biorąc pod uwagę wybrany spośród proponowanych projektów dalszego funkcjonowania wydawnictwa.

Chętne do przejęcia schedy są dzieci: dwójka skrajnie różnych od siebie ludzi, choć są bliźniętami. Przyjeżdżają na wyspę z osobami towarzyszącymi. To znaczy syn z żoną i dzieckiem, a córka z nieznanym nikomu partnerem i planem dotyczącym własnego dziecka. Pośród dorosłych to najmłodszy bohater wydaje się najciekawszy. Odstający od rówieśników, zamknięty w sobie, skoncentrowany na rozmowach z AI, która ma wyjaśniać mu świat. Rodzice zdecydowali się na śmiały projekt związany ze sztuczną inteligencją, by naprowadzić syna na właściwy tor w życiu, pomóc mu pozbyć się poczucia wyobcowania. Jego matka nawet przyjęła, że słuchawki na uszach syna i wymyślona technologicznie przyjaciółka zastąpią ją w macierzyństwie, kiedy znajduje się w trudnym okresie.

Edda, główna bohaterka, niejako wkradła się do opisywanej rodziny, co pokazuje ciekawie tu użyta metafora bluszczu. Była sekretarką, nie skończyła żadnych kierunkowych studiów, a w wyniku kilku koincydencji stała się redaktorką wydawnictwa, o którego przyszłość toczy się batalia. Edda byłaby spokojna o swoją pozycję, gdyby nie fakt, że do jej rąk trafia pewien manuskrypt. Ravatn znakomicie oddaje atmosferę wewnętrznego niepokoju, który narasta, staje potwornym strachem, antycypuje mroczny zwrot akcji w tej powieści, a przede wszystkim kryje w sobie przerażającą tajemnicę.

Zwrot akcji będzie, a jakże! Zaskakujący bardziej, niż mógłby przypuszczać najbardziej nawet uważny czytelnik. Wszystko jednak, co poprzedza zakończenie powieści, jest jednocześnie groteskowe i zabawne w wymiarze komizmu sytuacyjnego oraz bardzo poważne, gdy prezentuje wizerunek rodziny, w której każdy jest samotną wyspą. Być może taką, na jakiej właśnie wszyscy bohaterowie się znaleźli i obradują. Decydują zasadniczo nie o tym, jak i dla kogo dalej wydawać, ale proponują nam swoisty sparing, w którym wygrywają silne osobowości. Widzimy także, jak ciekawie autorka skomplikowała relacje w rodzinie, którą łączy głównie dobro materialne firmy.

„Doggerland” to także opowieść wynikająca z opowieści. Symbolika ukrytego gdzieś pod wodą lądu pełni istotną funkcję i odnosi się do kilku sytuacji oraz opisu relacji. Z jednej strony Ravatn wykorzystuje znane motywy literackie, takie jak odcięta od lądu i zamknięta przestrzeń, spotkanie rodzinne i idące za nim możliwe psychodramy, czy wyobcowane dziecko, dzięki któremu dorośli bohaterowie zaczną widzieć świat inaczej. Z drugiej jednak – to wielowątkowa opowieść o współczesnych ludziach i ich egzystencjalnych potrzebach. O tym, jak trudno zażegnać niepokój, który rodzi się tu w każdym kącie tego dziwnego domu, do którego przecież wszyscy mieli przybyć, by świętować urodziny seniorki, a nie debatować o sprawach zawodowych. Bo finał tych debat doprowadzi do zmiany układu sił, lecz przede wszystkim zmieni samych bohaterów. Ludzi chcących posiadać i decydować, ale zaniedbujących samych siebie, swoje własne intymne potrzeby i pragnienia. To historia opowiadająca o rodzinie, która za chwilę może się rozpaść, ale przed rozpadem ratuje ją jedna decyzja seniorki. I o tym, co znaczy być prawdziwą matką dla dziecka. Jak prawdziwe jest przywiązanie do marki wydawniczej tej, która podejmuje zaskakującą decyzję w sprawie przejęcia wydawnictwa.

Jest to również powieść dotykająca problemu klasowości, stworzonej formalnie lub nieformalnie wspólnoty. Norweska pisarka rozważa, co to znaczy znaleźć się w bogatej rodzinie z tradycjami, czy rzeczywiście można się do niej dostać i w jaki sposób pochodzenie może wpływać na decyzyjność człowieka w zakresie tego, co chce ze sobą zrobić. Tutaj w tym względzie najbardziej zagubieni wydają się ci, którzy w zasadzie mają wszystko, ale nie potrafią tym właściwie zarządzać. Ciekawy kontrast w prezentowaniu rodzeństwa, które walczy o schedę. To, co mówią, jak się wobec siebie zachowują, co zachowują w sobie. Wiwisekcja rodziny w granicznym punkcie, za którym czai się zawieszenie. Ravatn koncentruje się jednak na tym, by satysfakcjonująco poprowadzić czytelnika do tego granicznego punktu.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ