„Zielone sari” Ananda Devi

Wydawca: Wydawnictwo w Podwórku

Data wydania: 25 października 2018

Liczba stron: 240

Przekład: Krzysztof Jarosz

Oprawa: miękka z obwolutą

Cena det.: 38 zł

Tytuł recenzji: Przemoc płci

Powieść Anandy Devi można czytać równocześnie i uzupełniająco z esejami Rebeki Solnit „Mężczyźni objaśniają mi świat”. O ile Solnit rozprawia się ze zjawiskiem przemocy płci w ironicznych i różnorodnych kontekstach, o tyle dosadna i posługująca się hiperbolizacją książka maurytyjskiej pisarki mniej zwraca uwagę na konteksty, bardziej na intymną historię. Poprzez zestawienie obu tych publikacji możemy dokładnie ujrzeć zarzuty postawione mężczyznom chcącym zdominować drugą płeć. U Devi będziemy mieli nie tylko mroczną rozprawę z różnymi rodzajami kameralnej, ale wyjątkowo dotkliwej przemocy. „Zielone sari” – ze świetnie dobranym, brzmiącym doskonale w kilku metaforach tytułem – to świadectwo deprecjonowania kobiety w najbardziej prymitywnym wymiarze. A jednocześnie jest to książka o tym, jak uprzedmiotowiona zostaje męskość. Paradoksalnie ta męskość, która zawsze była przyczyną i tłumaczeniem bezwzględności w postępowaniu z żoną, córką, wnuczką. Devi ukazuje mężczyznę usiłującego rozpaczliwie trzymać gardę tuż przed śmiercią, pragnącego za wszelką cenę zachować swoją podmiotowość, być do końca wyraźnym. W tej mrocznej wiwisekcji nie chodzi tylko o egocentryzm. Głównie o powody zgorzknienia umierającego bohatera. Ale także o stojący za nim szowinizm, o strukturę mentalnej nienawiści i o to, że tuż przed śmiercią role się odwracają, a tyran staje się zabawką w wyrafinowanej grze zemsty.

Bissam to imię lęku. Tego, który wzbudzał we wszystkich kobietach w swojej rodzinie, i tego egzystencjalnego, który dopada go, gdy widzi, jak organizm odmawia mu posłuszeństwa, gdy zmuszony jest przyjmować na swoje nagie genitalia triumfujące spojrzenia dawnych ofiar. Gdy zdaje sobie sprawę z tego, że naprawdę odchodzi, bo to – abstrahując od naczelnego motywu przemocy i nienawiści – symboliczna opowieść o tym, jak tracimy godność w momencie rozrachunku z życiem. A Bissam ma dużo do przemyślenia, jeśli chodzi o jego życie. Devi kontrastuje jego poglądy i przekonania z profesją, jaką się parał. Egocentryczny, małostkowy, złośliwy do samego końca i przekonany o swej wyższości mąż, ojciec i dziadek był lekarzem, ale nie takim w służbie naprawdę potrzebującym, lecz wyrachowanym cynikiem i materialistą. Jest jednoznacznie zły? A jednak pochyla się z czułością nad krową w agonii. Jednak potrafi wypowiedzieć się z troską o jedynej kobiecie swojego życia, która – jak twierdzi – cokolwiek mu dała. Ananda Devi każe swego narratora od razu znienawidzić, ale jednocześnie daje czytelnikowi ten margines niepewności: czy nienawidzimy tu człowieka, czy też jego ukształtowanych przez różne okoliczności poglądów?

Bissam umiera i jest zależny od kobiet, które kiedyś uzależniały całą swoją wolę od niego, narzucającego rytm i formę życia, nieustannie roszczeniowego, gotowego siłą pięści porządkować mir domowy. Wszak – jak tłumaczy to sobie sam mężczyzna – „przemoc to łaska”. A jego nieżyjąca żona zaznała jej ponoć bardzo wiele. Bohater „Zielonego sari” jest rozpaczliwie trzymającym się twardych zasad człowiekiem, który sam sobie wyznaczył granice i definicję człowieczeństwa. Obcesowy od samego początku, pogardza ludźmi sympatycznymi czy uśmiechniętymi. Wykonując zawód powiązany z empatią, nie okazuje jej nikomu, z kim przyjdzie mu obcować zawodowo. Ale także żonie. Ofierze najbardziej tragicznej, bo nieobecnej, niemającej już głosu. Niemożliwa jest zatem konfrontacja, do której gotowe są córka i wnuczka. A może tylko myślą, że są w stanie wziąć odwet za życie w poniżeniu i pogardzie.

To straumatyzowana rodzina, w której nie ma już miejsca na ekspiację. Nie ma żadnej możliwości porozumienia, bo porządek ustanawiały twarde męskie prawa, a każdy rodzaj przemocy i dominacji wpisany był w codzienność oddalających się od tyrana kobiet. Dziś córka Kitty nie jest gotowa na to, co chciałaby zrobić albo co od ojca usłyszeć. Wspierająca ją Marika uświadamia matce, iż można się zmierzyć ze statusem ofiary i można wziąć odwet za wszystkie doświadczane cierpienia. Jest gotowa pokazać dziadkowi na łożu śmierci, co znaczy odwzajemniona nienawiść. Podejmuje odważną próbę, ale czy pojawia się coś więcej?

Bissam wydaje się absolutnym triumfatorem. To on jest mistrzem tej statycznej i monotonnej wręcz psychodramy, ale tak świetnie rozpisanej na role przez Devi, że słowa tną jak sztylety, pozostając między bohaterami, lecz raniąc również czytelnika. Marika mówi do Bissama: „(…) jesteś chory na samego siebie”. I widzimy, w jak dramatyczny sposób cierpienie fizyczne bohatera łączy się z każdym rodzajem cierpienia, jakie zadał w życiu. Przeszłość to już zamknięty czas, ale zaczyna coraz bardziej uwierać. Napięcie przy łóżku umierającego staje się nie do zniesienia. Skrzywdzone kobiety nie mogą pojąć, w jaki sposób mężczyzna w stanie agonalnym wydobywa z siebie jeszcze tak wiele jadowitych słów. Jak jest dwulicowy i zdeterminowany, by krzywdzić do ostatnich dni swojego życia.

„Zielone sari” to też interesująca, bo egzotyczna dla nas, rozprawa z kulturą Mauritiusa i jej bezkompromisowością. Zarysowane tło społeczne i historyczne wyspy, na której status męskości Bissama został kilka razy zakwestionowany, dodatkowo ubarwia tę hipnotyzującą narrację i wskazuje, że cały zestaw symboli ma tutaj także lokalne zakorzenienie. Devi pisze o tym, czym jest człowieczeństwo i jak groteskowe może być, skoro z sytuacji wstydu można wykuć swoją wielkość, uznać się za bohatera, sankcjonować wyższość i lepszość, która pozwala na to, by krzywdzić – odnajdując w tym masochistyczną przyjemność. Niezwykle wyraźny bohater tej powieści uosabia w sobie to, co w ludzkości najgorsze, ale definiuje to wszystko poprzez płeć. Bo kobiety nie mogą być silniejsze niż mężczyźni, skoro zdane są na instynkt, nie na racjonalny ogląd rzeczywistości. Wszystko, co widzi i ocenia Bissam, jest przefiltrowane przez jego irracjonalną osobowość – tak pewną siebie, że niedostrzegającą absurdów własnej słabości. Ale wówczas przychodzi konfrontacja ze śmiercią. I z kobietami, które będą żyły. Może nawet lepiej i inaczej, jeżeli uda im się wydobyć z traumy rodzinnej. O ile uda im się kiedykolwiek z niej wydobyć…

Wstrząsająca i działająca na wyobraźnię powieść o ludzkim okrucieństwie, ale także o bezradności i o wstydzie, z którego nie wydobywa się nic poza złością na świat. Powieść o tęsknotach, utratach, niemożności wydobycia się z przemocy, ale i o tym, jak może nas zniszczyć nienawiść. O nienawiści jako słabości. O toksycznych relacjach rodzinnych, dla których nigdy nie było okoliczności, by stały się inne…

„Turysta polski w ZSRR” Juliusz Strachota

Wydawca: Korporacja Ha!art

Data wydania: 26 listopada 2018

Liczba stron: 224

Oprawa: miękka ze skrzydełkami

Cena det.: 33,90 zł

Tytuł recenzji: Odwyk i podróże

Literatura koncentrująca się na ego swojego autora nigdy na dłuższą metę nie ma się dobrze. „Turysta polski w ZSRR” jest tego bardzo dobrym przykładem. Juliusz Strachota przed trzema laty wydał niezłą powieść o swoich uzależnieniach. „Relaks amerykański” nie ogniskował się tylko na sferze subiektywnych przeżyć autora, ale próbował kreślić kilka diagnoz, osadzał rozważania w szerszym kontekście. W najnowszej książce Strachota znowu powraca do tego, od czego był uzależniony, bo jest mu to potrzebne, aby otworzyć strukturę nowej narracji. O swych perypetiach w szponach nałogu oraz o pobytach w szpitalach i na terapiach opowiada z taką nonszalancją i dezynwolturą słowną, że odnieść można wrażenie, iż ta opowieść jest samograjem, lecz tylko w oczach autora. Czytelnik z tej intymnej spowiedzi poszerzonej o motyw przemierzania przestrzeni i konfrontowania z nowym etapem życia wolnego od używek niestety niewiele weźmie dla siebie. Nie mam pojęcia, o czym jest ta książka. O autorskich fascynacjach? Próbach ujmowania w słowa ulotnych nastrojów? O filozofii podróżowania? Może o tym, jak wiele luźnych dygresji wywołuje samo przemieszczanie się? Może ostatecznie o saturatorach do wody sodowej? Ta męcząca niepewność towarzyszy czytelnikowi od początku do końca lektury. Książki przesyconej mieliznami narracyjnymi, błahymi refleksjami. Z narzuconym tempem, z którego nic nie wynika. Odniosłem wrażenie, że straciłem czas i niczego się nie dowiedziałem. Co więcej, zraziłem do podróży na Wschód, bo to książka trochę o tym, co Andrzej Stasiuk przeżył i opisał, a Juliusz Strachota wokół tego pofantazjował, by przebiec wszystkie miejsca i być dumnym z tego, że je zaliczył.

Wszystko zaczyna się od kłamstwa siedmiolatka, który przekonuje kolegę, że był za granicą. Potem będzie już mowa tylko o tym, jak kłamstwo i fantazja pozwalają odkryć coś nowego, wznieść się ponad utarte koleiny życia, zrealizować być może jedyne marzenie. Strachota obrazuje, w jaki sposób zaburzenia percepcji będą się z zachłannym zdobywaniem kolejnych krajów Wschodu. Po to tylko, by w oddaleniu zrozumieć to, co dość oczywiste i podkreślone w stwierdzeniu, że „życie nigdy nie jest gdzie indziej”. Było takie przez lata korzystania z używek i odcinania się od rzeczywistości. Teraz rzeczywistością mają być podróże. Inspirowane lekturą przewodnika o turystyce i rekreacji w ZSRR, dzięki któremu chce się odwiedzić te miejsca, które ogląda się przez pryzmat ich przeszłości. Byłe republiki Sojuza są trochę jak dawne stany świadomości Strachoty. Uwarunkowane dawkami przyjmowanych używek, nierealne, jednak cały czas istniejące w świadomości. Narrator chce przemierzyć przestrzenie mające kiedyś inny status i zmierzyć się z tym, kim kiedyś się stawał. Bo nie wie, jak wyglądać będzie jego życie dzisiaj, na trzeźwo, bez wspomagania, bez chemii i wywoływanych przez nią konfabulacji.

„Turysta polski w ZSRR” to też książka opowiadająca o wiecznym chłopcu i niemożności pożegnania dzieciństwa z jego niefrasobliwością, a przede wszystkim możliwością niebrania odpowiedzialności za samego siebie. W tym aspekcie byłaby to narracja całkiem udana, jednak taka nie jest. Autor nie przestaje być mentalnie zagubionym dzieckiem, ale wspomina także czasy, gdy jako chłopiec mógł odkrywać nieznany świat, a także na ten świat wpływać siłą swojej wyobraźni. Dzisiaj pozostają realne i wyobrażone podróże. Fascynacja Wschodem, której tutaj w ogóle nie można poczuć. Suche relacje, opisy warunków podróżowania. Chaos i zbędność zdań, które niczego w sobie nie niosą, stanowią w tej książce zwyczajną watę słowną. Nie ma u Strachoty niczego nowego, o wszystkim już opowiedział, siebie samego również opowiedział. Komponowanie egocentrycznych rozważań w nową formułę podróżowania i odkrywania jest nie tyle koncepcją ryzykowną, ile mało uzasadnioną – bo to ani książka o podróżowaniu, ani też historia inicjacyjna. Strachota chciałby może opowiedzieć o przełamywaniu swoich uprzedzeń i lęków, o stawaniu się na nowo, o istocie świadomego człowieczeństwa i o tym, jak metafora podróży opowiada o zmianach w ludzkim życiu. Mało jednak frapujące to wszystko jak na tak poważny kaliber tematyczny. „Turysta polski w ZSRR” to takie gawędzenie dla zabicia czasu. Z niezrozumiałych dla mnie powodów przeniesione w formę książki. Ta wiwisekcja duszy jest chwilami trudna do zniesienia, bo albo ociera się o truizmy, albo też proponuje nazbyt oczywistą opowieść o tym, że to mimo wszystko nie miejsca nas kształtują, lecz nasze o nich wyobrażenia. I o nas będących obserwatorami czegoś nowego. Eksperymentatorami siebie w innych niż codzienne warunkach. Nie wynika z tego jakaś czytelna konkluzja. Niewiele z tego wszystkiego w ogóle wynika.

Juliusz Strachota opowiada o wstydzie, którego się jednak nie wstydzi. O odwiedzaniu nowych miejsc, do których tak naprawdę nie docieramy, bo nie wiemy nic więcej poza tym, w jakich warunkach się je zwiedzało. O konfrontacji z nowym życiem, choć to stare, pełne mrocznych wspomnień, wciąż ma się doskonale i stale daje o sobie znać. O tym, że życie łatwo można przegapić, ale jeśli znajdzie się pasję oraz jakieś punkty odniesienia – np. gotowość do wejścia w łaski inteligentnej dziewczyny – na pewno uda się mu nadać sens i zrozumieć, kim chce się być w przyszłości. Jest w tej książce sporo uproszczeń, ale także pewna maniera autorska, by wszystko, co wewnątrz niego, przekazywać z wymuszoną nieco lekkością i niefrasobliwością. Stąd też trudno w tej narracji znaleźć jakieś miejsce dla siebie. Trudno określić, dla kogo i w jakim celu została napisana. A fascynacje, rozczarowania, zdziwienia i euforie będące treścią dzienników podróży brzmią mało autentycznie. Są zaledwie nakreślane, punktowane, przez to cały czas znajdujemy się w jakimś mrocznym cieniu i nie za bardzo możemy być pewni, co autor chciałby nam przekazać tak naprawdę.

„Turysta polski w ZSRR” obrazuje pewną męską niegotowość do wzięcia odpowiedzialności za siebie. Chce opowiedzieć o tym, jak to jest wydobywać się ze zgliszcz i ruin zmarnowanego czasu przeszłego, z którego wydobyć się muszą w nowej formie miejsca, do jakich autor z taką ochotą zmierza. Mam jednak wrażenie, że na temat swojej kondycji egzystencjalnej Strachota opowiedział nam już wszystko. Ta książka nie jest uzupełnieniem, lecz trochę uciążliwym apendyksem. Dotychczas z dużą ciekawością czytałem narracje tego autora. Ta wydaje się eksperymentem i stworzona została chyba głównie dla satysfakcji jego samego. I nie pomagają interesujące miejsca jako punkty odniesienia czy sama w sobie ciekawa figura konfabulacji.

„Żona” Meg Wolitzer

Wydawca: W.A.B.

Data wydania: 5 września 2018

Liczba stron: 256

Przekład: Paweł Laskowicz

Oprawa: miękka ze skrzydełkami

Cena det.: 34,99 zł

Tytuł recenzji: W cieniu

Powieść Meg Wolitzer jest przejmująco smutna. Wówczas, gdy opowiada o samotności w związku, ale także wtedy, gdy porusza kwestię niezrealizowanych marzeń – tych, których nie możemy samodzielnie spełnić. Powieść Meg Wolitzer jest wyjątkowo zabawna. W swej przewrotności, satyryczności i portretowaniu płycizn tak zwanego splendoru, do którego lgną spragnieni potwierdzenia bycia wyjątkowymi ci, dla których życie to walka o nieustanną uwagę. Powieść Meg Wolitzer jest wyjątkowo inteligentna. Operując schematami i czytelnie odwołując się do stereotypów, ironicznie je kwestionuje, podejmuje się krytyki nie tylko fasadowości życia małżeńskiego, ale uwarunkowań społecznych i spojrzenia na role poprzez płeć, które warunkują funkcjonowanie społeczności. „Żona” jest więc lekturą zaskakującą i taką, w której odnajdzie się każdy. Na pewno jednak najważniejsza staje się figura tytułowa, zza której Wolitzer wytoczy działa krytyki zachowawczości oraz kontekstów, z których się ona wydobywa.

Już początek obiecuje wiele. Joan w podróży z USA do Finlandii podejmuje decyzję o odejściu od męża. Ma 64 lata i zdaje sobie sprawę, że jedynym słusznym posunięciem, do którego musi zebrać odwagę, jest zakończenie związku ze znanym pisarzem lecącym właśnie do kraju nordyckiego (nie skandynawskiego, jak wciąż błędnie zaznacza bohaterka), by odebrać prestiżową nagrodę literacką. Narracja Joan to szereg istotnych dla zrozumienia jej sytuacji retrospekcji. Od momentu, w którym fascynuje się swym obecnym mężem jako studentka, do czasu, gdy odkrywane są przed nami wszystkie karty i poznajemy zagadkę tego specyficznego związku.

Wolitzer portretuje bohaterkę z jednej strony udręczoną i przynależną do człowieka osiągającego szeroko pojęty sukces. Z drugiej jednak strony bardzo świadomą i czujną osobę podejmującą się specyficznej gry. „Żona" to sprytnie napisana opowieść o tym, czym są kobiece duma, inteligencja oraz pokora. Ale także obraz amerykańskiej obyczajowości w tak zwanych znanych domach – tam, gdzie każdy chce zajrzeć choć na chwilę, i tam, skąd wydobywają się sygnały sugerujące oczekiwany porządek. Lecz wewnątrz kłębią się złe emocje. Czy Joan uznaje się za złą żonę? Przede wszystkim za kobietę, która nigdy nie wyszła z narzuconej jej roli. Poślubiła mężczyznę, dla którego on sam był punktem odniesienia. Przyglądała się światu, gdzie Joe – wielki pisarz, odgrywał role oczekiwane przez czytelników, krytyków, społeczność i konteksty funkcjonowania w roli twórcy.

Powieść Meg Wolitzer w doskonałych proporcjach ironii i sarkazmu obrazuje świat literacki, „gdzie mężczyźni są królami, a kobiety najwyżej gejszami”. Joan przyjmuje role ustalone przez swego męża. Publicznie funkcjonuje bardzo fasadowo, w związku jest jednak stroną przejmującą inicjatywę. Teraz jej inicjatywą jest skończyć z tym, co budowało iluzję wiernej i oddanej pisarzowi kobiety. Kobiety, która dzięki swemu związkowi mogła przyjrzeć się bliżej temu, jak funkcjonuje mikrospołeczność literatów i ludzi zajmujących się literaturą. Wolitzer stawia na wyolbrzymienia. Na przykład proponuje groteskową scenę bójki dwóch pisarzy, która stanowi jeden z najlepszych fragmentów tej powieści. Ale cały czas jesteśmy w sferze pewnego marginesu, bo Joan bacznie obserwuje, nie dostępując jednak zaszczytu uczestniczenia w życiu wspomnianej grupy naprawdę.

Kiedy autorka opowiada o kobiecej tożsamości, jest już wieloznaczna i odchodzi od posługiwania się stereotypami, dzięki któremu ta powieść jest tak drapieżna i krytyczna. Status egzystencjalny głównej bohaterki to suma nagromadzonych traum i bolesnych doświadczeń, w których zawsze musiała jakoś żyć do wewnątrz. Bo rola żony to rola pokornego cienia. Brak mu odwagi, a jednocześnie jest zdeterminowany, by bronić fasady odważnego związku. Joan przyjmuje na siebie świadomie część zobowiązań, by wyjść naprzeciw oczekiwaniom społecznym. Ale jej relacja z mężem nie jest już taka oczywista. Wolitzer stara się niuansować odczucia małżonków, dając oczywiście dostęp przede wszystkim do sfery emocji bohaterki. I dowiadujemy się, jak to naprawdę bywa w związku, o którym mówią, że jest idealny, bo widzieć i oceniać to coś innego niż współuczestniczyć w emocjonalnej batalii, jakiej doświadcza Joan.

„Żona” to opowieść o pewnego rodzaju niewidzialności, w którym kumuluje się złość, a następnie determinacja, by przerwać doskonale zaplanowany ciąg dalszy szczęśliwego życia. Wolitzer odwołuje się do kulturowych archetypów związanych z płciowością, by zakwestionować je nie tylko z powodu ich hipokryzji, ale przede wszystkim destrukcyjnej roli uprzedmiotowiania. Płeć warunkuje styl życia, myślenie, sposób działania i wchodzenie w relacje z innymi. W tej powieści płciowość to narzędzie służące do wiecznych starć. Ale w tym wszystkim chodzi głównie o umiejętność samostanowienia. Meg Wolitzer opowiada o fałszu tak zwanego publicznego życia i odsłania kameralne dramaty w związku. Pisze także o potrzebie rozwoju swojego talentu oraz dramacie tuszowania tego, że się go nie ma. Joan zawsze znała swoje miejsce w życiu, ale czy początek jej życia małżeńskiego nie stał się przypadkiem początkiem toksycznego układu?

Bo przecież układ ten – emocjonalny przede wszystkim – rozpoczyna się od kłamstwa. Ten ważny moment naznacza portretowaną relację pewną dozą dwuznaczności, jednak dalej jesteśmy świadkami tego, że porozumienie i czułość są możliwe do wypracowania. Nawet w świecie, w którym jemu wolno wszystko, a ona ma się kontrolować i ograniczać. Nawet w związku, którego najsilniejszym spoiwem okazuje się coś, co zostanie odsłonięte w rewelacyjnym zakończeniu powieści. „Żona” to książka o uprzedzeniach, toksycznych zależnościach, ale też o przywiązaniu. Poza tym świetna autotematyczna rozprawa o tym, czym jest pisanie, czym jest dobra powieść, jaka jest kondycja autora i kto odpowiada za to, że czytelnicy ulegają iluzji. Intrygująca i zajmująca do samego końca. Złośliwa, czuła i ironiczna. Świetnie skrojona powieść z interesująco zarysowanymi także postaciami drugiego planu.

„Powrót” Romuald „Aldek” Roman

Wydawca: Stapis

Data wydania: 6 grudnia 2018

Liczba stron: 286

Oprawa: miękka

Cena det.: 39,90 zł

Tytuł recenzji: Konfrontacja ze sobą

Główny bohater tej książki już na samym początku zadaje sobie pytanie o to, ile w życiu zależy od nas samych. I ta dość przewrotna powieść – prosta w swej konstrukcji, ale niejednoznaczna w przesłaniu – zasugeruje, że mimo wszystkich przeciwności losu sami możemy być jego kowalami. To wymaga czujności, uważności oraz pewnego rodzaju czułości dla samego siebie. Wiemy, jak o siebie zadbać, gdy jesteśmy dojrzali. Potrafimy wypunktować swoje błędy. Umiemy je nazwać, ale przede wszystkim rozumiemy, co w przeszłości moglibyśmy zmienić, by nie działo się tak, jak się działo, a co dziś spędza nam sen z powiek. Romuald „Aldek” Roman pozwoli swojemu bohaterowi na komfort doświadczenia, które nikomu z nas nie będzie dane. W tej prostolinijnej, ale także melancholijnej książce opowie o tym, kiedy tak naprawdę rozumiemy samych siebie, swoją rolę w życiu. Kiedy potrafimy zdefiniować naszą tożsamość. I co chcielibyśmy zmienić w przeszłości, by nasze życie tu i teraz było dużo lepsze.

Antoni Samborski ma za sobą 55 lat życia. Przemieszcza się wygodnym samochodem, zmierza ku kolejnemu dobrze płatnemu zleceniu, ma komfort zgromadzenia i posiadania wszystkiego, co pozornie daje w życiu szczęście, a przynajmniej poczucie bezpieczeństwa. Bilans jego życia wydaje się zatem bardzo dobry, ale szybko dostrzeżemy, że profesora toksykologii przemysłowej z Filadelfii dręczą wyrzuty sumienia. Także poczucie, że zbyt wiele stracił, za mało zyskał. Antoni dostrzega, że jego kręgosłup moralny zaczyna coś uwierać. Mężczyzna robi coś, z czego kiedyś nie byłby dumny. Sankcjonuje gdzieś w świadomości fakt, że postępuje być może nieetycznie, niewłaściwie. Że dawny Antek by się tak nie zachował. A dawny Antek to dorastanie w komunistycznej Polsce, w cieniu majestatycznych Tatr, ale również wielu egzystencjalnych trosk. Bohater pochodzi z Zakopanego, w którym ukształtował się w opozycji do świata. Niegdyś zamknięty w sobie i wycofany nastolatek dzisiaj wzbudza podziw i szacunek w środowisku uniwersyteckim. Dokonała się niebywała przemiana. Ujrzymy jednak życie Antoniego w tylko dwóch okresach. Kontrastując je ze sobą, autor podkreśla, że warto w pewnym momencie uświadomić sobie, przed czym się ucieka, a co jest czymś nowym, nieoswojonym, wartym zaakceptowania i zainwestowania w to.

Roman portretuje naszego bohatera w sytuacji pewnego kryzysu. Profesor jest po rozstaniu, nie oswoił się ze swą samotnością. Myśli i działa w taki sposób, że dopadają go dylematy, czy postąpił słusznie. Jest na życiowym rozdrożu. Z jednej strony osiągnął wszystko, czego synonimem byłoby słowo „sukces”. Z drugiej – ma świadomość tego, że wydobył się z rodzinnego miasta pośród gór razem ze wszystkimi traumami i bolesnymi doświadczeniami, które być może zawsze chciał w sobie skryć. W wyniku zaskakującej wolty narracyjnej znajdziemy się wraz z Antonim w miejscu, w którym się wychował. Tam wychowały się także jego kompleksy i uprzedzenia. Jego specyficzne wyobcowanie. Wszystko, z czym bohater skonfrontuje się na nowo.

Atutem tej książki jest zakopiańska topografia i wskazywanie miejsc, które być może już nie istnieją. Także Tatry jako punkt odniesienia do wielu rozważań zakopiańskiej młodzieży – dzieci ceprów i górali, które dowiadują się, że świat to nie tylko przestrzeń w cieniu wysokich zboczy. Wędrujemy po Zakopanem innymi ścieżkami niż te wytyczane przez masową turystykę. Odkrywamy czar Tatr przez pryzmat opowieści o nich snutych przez wszystkich tych ludzi, którzy mieli szczęście żyć w bliskości tych gór. Tak jak Antek. Samotny niczym Giewont, który przesłania perspektywę tego, co za nim. Osobny i zakompleksiony, wychowywany przez kobiety, w silnym związku emocjonalnym z matką i walczący z idiosynkrazją względem ojca. Uczciwy i poczciwy, ale pośród rówieśników skazany na smutny margines. Antek dorasta z przeświadczeniem, że jego życiowy start jest gorszy. Dojrzały Antoni u szczytu kariery naukowej widzi siebie prawdziwego właśnie w tym młodym Antku sprzed wielu lat.

To, jak Romuald „Aldek” Roman połączy opowieść o pragmatyzmie dojrzałego życia z perypetiami wyrostka usiłującego nadać sobie i swojej rodzinie istotne znaczenie, niech pozostanie tajemnicą, bo „Powrót” to książka zaskakująca – mimo że formalnie nie jest skomplikowana. Także w języku opowieści odnajdziemy tę czułość do fraz z dnia codziennego, ale zaprezentowanych ze specyficzną czułością. W taki nieoczywisty sposób. Skrywający w sobie kilka ważnych pytań egzystencjalnych. Bohater skonfrontuje się z tym, co go przerażało, co wpędzało w niemoc i przez co musiał się wstydzić. Tytułowy powrót będzie próbą specyficznej igraszki z czasem, ale przede wszystkim konfrontacją z tym okresem przeszłości, w którym najpełniej i najodważniej kreują się ludzkie decyzje, śmiałe gesty i deklaracje. Z czasem, gdy system wartości dopiero się kształtuje, a apetyt na życie rośnie. Co wyniknie z tego zderzenia światów? I w jaki sposób do niego dojdzie?

Cenię sobie książki, które wydobyły się z jakiegoś takiego skrywanego lęku przed zapomnieniem samego siebie. Przed umiejętnością stanięcia przed tym, kim się było dawniej. Przed zetknięciem stabilności tak zwanego uporządkowanego życia z tym, co tym życiem wciąż na nowo szarpie i je komplikuje – z emocjami. Dużo jest emocjonalnego tonu w tej powieści, ale skrywa się w nim także specyficzny rodzaj nostalgii. „Powrót” mówi bowiem o tym, że wszyscy skądś się wydobyliśmy i zawsze możemy odnaleźć drogę do świata, który nas ukształtował. Roman jest dowcipny, ale momentami także snuje gorzką refleksję o tym, że mimo wszystko za mało mamy czasu na tym świecie i za każdym wspomnieniem może kryć się pragnienie zmiany tego, co było. Czy dzięki takiej zmianie możemy być inni, lepsi dla siebie? Ta opowieść o zakopiańskim świecie, który odszedł na zawsze, interesująco udzieli odpowiedzi na to pytanie. Pokrzepiająca lektura.

„Dom z dwiema wieżami” Maciej Zaremba Bielawski

Wydawca: Karakter

Data wydania: 28 listopada 2018

Liczba stron: 320

Przekład: Mariusz Kalinowski

Oprawa: twarda

Cena det.: 45 zł

Tytuł recenzji: Stygmaty wyobcowania

To chyba najbardziej wstrząsająca książka o antysemityzmie, jaką udało mi się przeczytać. Skonstruowana jak intymna opowieść o losach rodziny, ale naznaczona bolesnym wyrzutem sumienia – z powodu wyobcowania i smutku, które Zaremba zabrał z Polski jako siedemnastolatek. Także z powodu bólu, niepokoju i gniewu jego matki. Osoby, która w milczeniu niosła przez życie swoje straszne tajemnice. Takie zrozumiałe i możliwe do opisania przez syna dopiero po wielu dekadach. Z charakterystyczną od początku do końca goryczą, że stygmatyzowanie na zawsze pozostawia piętno. Bo ta książka to nie tylko ujmujące w swej delikatności rozliczenie z okrucieństwami doświadczonymi przez rodzinę. To głos w sprawie poczucia wyobcowania we własnym kraju. Rzecz opowiadająca o tym, jak kształtowało się pojęcie obcego, jak wdzierało się w codzienny tok myślenia, ale przede wszystkim jaką agresję wywoływało i ile krzywd wyrządzało ofiarom samym funkcjonowaniem w umysłach uprzedzonych katów. Zaremba wypowiada się także jako ktoś chcący wyrazić wyobcowanie swoich rodziców. Bo to o nich w gruncie rzeczy jest ta piękna książka o strasznych sprawach. Głęboka i humanistyczna rozprawa z niesprawiedliwym losem oraz hołd dla ludzi, którzy musieli się z tym losem borykać, przenosząc swoje problemy na dzieci, ale przede wszystkim żyjąc w wiecznej czujności, by nie przyzwyczajać się do dobrego i spokojnego życia.

„Wszystko w tej książce jest prawdziwe, ale w nic nie trzeba wierzyć”. Bo z uwierzeniem jest bardzo wygodnie. To, co uwiera i nie mieści się w zawężonym osądzie moralnym, można uznać za konfabulację albo zupełnie zignorować. Maciej Zaremba Bielawski opowie o tym, w co w Polsce nie chce się wierzyć. O tym, jak uprzedzenia kształtują świadomość oprawcy. O opresyjnym systemie kraju, z którego autor jako siedemnastolatek musiał wyjechać. Wydarzenia 1968 roku to pewien fundament historii będącej oskarżeniem. Ale także istotny punkt wyjścia do rozważań o tym, czym jest uciekanie w życiu człowieka. Autor decyduje się napisać rzeczy niewygodne i bolesne. Oskarżyć, ale jednocześnie pokazać mechanizmy tak kształtujące świadomość społeczną, że wypierające z nich poczucie, iż cokolwiek może być opresyjne. Matka Zaremby Bielawskiego w czasie wojny musiała znieść niewyobrażalnie wielką traumę. Po to, by po wojnie skryć ją w milczeniu, a potem doczekać się momentu, w którym jej żydowskie pochodzenie ponownie będzie powodem nagonki i opresji. Nieopisane jest cierpienie kobiety, za którą po latach zdecydował się mówić syn. W tej intymnej retrospekcji kryje się także czytelna niezgoda na każdą postać antysemityzmu. Ale autor mówi o jeszcze innych formach uprzedzenia. Portretuje ludzi, którzy podejmowali szereg decyzji, by stać się niewidzialnymi, znikać za życia. Dzisiaj naprawdę ich nie ma. Jednak siła tego utworu jest ogromna – jego skrupulatność w śledzeniu przeszłości, drobiazgowość w jej opisie, ale także odnoszenie bolesnych doświadczeń rodziców do tego, jak kształtowała się tożsamość introwertycznego dziecka. A potem mężczyzny, który stał się uchodźcą z własnego kraju.

„Dom z dwiema wieżami” to publikacja nieoczywista, która niczego nie ułatwia. „Szukam metafor, które ranią”. To nie przejaw emocjonalnego masochizmu autora. To konieczność, by zobrazować trudne życie swoich rodziców i mentalny spadek po nich. Zaremba Bielawski stara się po latach zrozumieć, dlaczego ojciec był tak surowy i oddalony, dlaczego matka męczyła swoją nadopiekuńczością. Dlaczego w ogóle byli ze sobą i co z tego związku przenieśli na syna. Autor zaznacza, że aby zrozumieć swój los, zwłaszcza ten po 1968 roku, koniecznie musi zrozumieć, kim była i jak funkcjonowała w życiu matka. Ale także zadać pytania o jej demony, które mimowolnie Zaremba zabrał do Szwecji i które go nie opuściły – łącznie z pytaniami bez odpowiedzi, z którymi dzięki tej książce chce nareszcie skończyć.

To opowieść o tym, jak mocno ludzie i zdarzenia czynią nas tym, kim jesteśmy, ale także historia dorastania pośród niedopowiedzeń zabranych ze sobą w dorosłe życie. To nie tylko rozliczenie z rodziną. To może efekt pierwszego prawdziwego z nią spotkania. Wiele lat po tym, jak poznali się rodzice – już po wojnie, a jednak wciąż z jej okrucieństwem, niesionym pod skórą strachem i poczuciem, że życie może ponownie skrzywdzić. Że ludzie będą tylko źródłami opresji oraz agresji. Zaremba portretuje trudny związek i postacie, które być może nigdy nie weszły w kontakt z tymi wszystkimi emocjami, jakie tworzą tę niezwykłą opowieść o przemianach dziejowych, emigracji, ale przede wszystkim o rodzinie, w której tak wiele się ukrywało. Milczenie dla dobra codzienności. Unikanie konfrontacji z cierpieniem, któremu nigdy nie zadośćuczyniono. Ale i konfrontacja z systemem wymuszającym czujność. Z krajem, który wyprasza. Z ludźmi ponownie jawiącymi się jako wrogowie. Z mentalnością uciekiniera.

Zaremba Bielawski koncentruje się na antysemityzmie, bo choć nie dotknął on go tak jak rodziców, został przez niego zabrany w życiową podróż, wciąż na nowo zaskakujący, stale bezkompromisowy i doskonale odradzający się po latach. Antysemityzm jest tu wieczną goryczą i niegojącą się raną. Wisi jak mroczne fatum nad tą opowieścią, jednak skłania też do rozmaitych refleksji, nie tylko potępiania. Autor pokazuje, co wpłynęło na życiowe milczenie jego matki. Jak bardzo opresyjny jest mechanizm niepozwalający rozliczyć się z cierpieniem, zwerbalizować doznanych krzywd. Jak często ofiara prześladowania zostanie nią już za zawsze, także czyniąc samej sobie wyrzuty. „Dom z dwiema wieżami” jest opowieścią o wnikaniu w umysły najbliższych, którzy bali się konfrontacji ze sobą. A może zostali zmuszeni przez okoliczności, by nie wchodzić w kontakt z tym, co niszczyło życie i destrukcyjnie wpływało na związek. Ta opowieść to dowód na to, że miłość do rodziców sprawia, iż chciałoby się umożliwić im rozgrzeszenie oraz ekspiację, na które nie mieli szans. Ale także to czuła historia nazywania i określania tego, co nie pojawiało się nawet w myślach. Mocna i wyrazista książka o niezgodzie na uprzedzenia oraz przemoc. Zaprezentowana jako kameralna całość, w której trzeba opowiedzieć o rodzicach i za rodziców, by zrozumieć własną tożsamość. Z jednej strony narracja bardzo wstrząsająca i uczciwie opowiadająca o tym danse macabre lęku i uprzedzeń. Z drugiej jednak – tak intymna, że chwilami ma się wrażenie przekraczania dozwolonych granic. Specyficzna opowieść o życiowych inicjacjach i dręczących wciąż pytaniach. O miłości, dzięki której wciąż na nowo pojawia się odwaga, by pytać. Maciej Zaremba Bielawski wstrząsa, ujmuje i udowadnia, że rozrachunek z samym sobą oraz miejscem, do którego się przynależy, można podjąć wówczas, gdy zrozumie się losy oraz motywacje działania swoich najbliższych.

„Wszystkie sowy” Filip Florian

Wydawca: Amaltea

Data wydania: 30 listopada 2018

Liczba stron: 222

Przekład: Radosława Janowska-Lascar

Oprawa: miękka

Cena det.: 36,90 zł

Tytuł recenzji: Życiowa relacja

Filip Florian zaskakuje po „Dniach króla” – pisze powieść bez odwołań do przeszłości, bez analizy swojego i swoich bohaterów stosunku do Rumunii, konstruuje ujmującą i kameralną powieść inicjacyjną, w której uzupełniają się dwa ciekawe nurty retrospekcji. „Wszystkie sowy” to piękna opowieść o niezwykłej przyjaźni, dzięki której można było ujrzeć więcej, dostrzec niewidoczne. Nie tylko wypracować wyostrzony sposób percepcji świata charakteryzujący tytułowe ptaki, ale także godnie odnaleźć się wśród zdarzeń minionych, nadać im po latach właściwe znaczenie. Emil, starszy z bohaterów, zaznacza: „Dobrze, że moja pamięć rdzewieje powoli”. Florian opowiada o tym, jak wielkie znaczenie ma to, z kim dorastaliśmy i poznawaliśmy świat, dzięki czemu możemy stale nosić w sobie tę świeżość pamięci – dowód na to, jakimi ludźmi się staliśmy.

W tej powieści wszystko pozornie wydaje się oczywiste. Senny nieco rytm plastycznej narracji obrazuje nam świat zapamiętany zarówno przez młodego narratora oceniającego po latach status znajomości ze starszym mężczyzną, jak i wspomnienia tego mężczyzny dotyczące tego, co i jak go ukształtowało oraz co być może sprawiło, że pewnego dnia pojawił się na prowincji, gdzie swoim głosem uratował jedenastolatka od pięści. Ten drugi wciąż po latach zadaje pytania o to, czym była ta niezwykła znajomość, i stara się pokazać, w jakiej opozycji stała do jego codzienności, w której istotne były więzi rówieśnicze i odkrywanie świata w dziecięcy sposób. Emil nadał temu odkrywaniu inny wymiar. Przynosząc ze sobą także swoje historie o konfrontacji z czymś nowym, które jego dziecięcy kompan wyczytuje z żółtego zeszytu. Filip Florian portretuje specyficzną więź gdzieś poza pokoleniami, nadając jej konsekwentnie enigmatyczny charakter. Może i pojawia się lekkie rozczarowanie, kiedy motywy postępowania zwłaszcza Emila do samego końca skryte są pośród domysłów i niedopowiedzeń. Myślę jednak, że „Wszystkie sowy” to proza pytań, nie odpowiedzi. Plastycznie i sugestywnie zajmująca się wspomnieniami, męskimi punktami widzenia, męskimi doświadczeniami tego, co zaskakująco różne od siebie. Ale to też książka o porozumieniu i pogodzeniu z tym, czego się doświadczyło.

Emil zastanawia się: „Nie mam pojęcia, jak będzie lepiej: zapomnieć czy pamiętać?”. Zmusza nas do zadawania pytań, które nie dają spokoju jego młodszemu przyjacielowi. Co skierowało go właśnie w ten rejon Rumunii? W jaki sposób jego życiowa podróż ukształtowała taki, a nie inny jej finał? W retrospekcjach Emila nie ma agresywnego rumuńskiego komunizmu i nie ma tak wielu odcieni strachu przed reżimem, które budowały niejedną powieść na przykład Herty Müller. Florian prowadzi nas przez sześćdziesiąt powojennych rumuńskich lat w zupełnie innej tonacji. To, co złe, jest czytelnie sygnalizowane, ale nie narzuca interpretacji opowieści. Czterolatek doświadczający wojennej bezkompromisowości staje się nastolatkiem naznaczonym nieobecnością ojca czy charyzmą dziadka, a następnie mężczyzną podejmującym trudne decyzje, by zachować porządek w życiu, nadać mu proste cele, odnaleźć się pośród nich. Ale nie ma tu żadnej prostej ścieżki czy jednoznacznych rozwiązań. Emil zastyga trochę w czasie przeszłym, jednak ma zaskakująco dużo do zaoferowania młodziutkiemu Lucianowi. Czy oczekuje czegoś w zamian? Czy to relacja podległości, jakiegokolwiek warunku, oczekiwania?

Lucian wie, że przy Emilu można odbierać świat inaczej. Obcowanie ze starszym mężczyzną jest dla niego antidotum na złe męskie wzorce z domu – ucieka od pijącego ojca czy puszącego się brata, obu trzymających Luciana na dystans. Przy Emilu dystansu nie ma. Jest specyficzne partnerstwo oparte na tym, by ujrzeć świat inaczej. Ciekawe jest interpretowanie tęsknot wobec życia – inne ma nastolatek, inne dojrzały mężczyzna. A jednak symbolicznie łączą ich sowy. I pewne poczucie wyobcowania, z którym muszą iść przez życie trochę wbrew sobie.

Florian jest melancholijny, ale nie smutny. Momentami bardzo zabawny – jak wówczas, gdy poznajemy losy pewnej myszy w słoiku czy opowieści o spotkaniach z niedźwiedziami. Istotne jest portretowanie rumuńskiej prowincji jako miejsca, w którym pewne rzeczy widzi się wyraźniej, a niektórych bodźców doświadcza bardziej intensywnie. Bohaterowie tej książki chcą nadać codziennym zdarzeniom ze swojej przeszłości wartość swoistego azymutu – doświadczenia mają wpływać na wybory, jednakże ważne jest również to, co Emil i Lucian dają sobie nawzajem. Dlatego „Wszystkie sowy” to wyjątkowa historia przyjaźni i tego, jak silna może być więź, której początek daje zwykły przypadek. Filip Florian pochyla się nad swoimi bohaterami z empatią i wrażliwością na każdy aspekt postrzegania przez nich świata. Stąd też tak istotne są w tej książce opowieści: Luciana o zdobywaniu świata w gronie rówieśniczym i Emila, który w większości trudnych spraw musiał konfrontować się przede wszystkim sam ze sobą.

Wejście w specyficzny nurt tej narracji pozwala potem odnaleźć się obok bohaterów. Filip Florian zaprasza do wyjątkowej podróży w czasie. Opowie o wszystkim, skupiając się na tych detalach, jakie zwykle nie mają po latach znaczenia. Pokaże, jak intrygująco z przeszłości wydobywa się ludzka indywidualność. Razem z nią tożsamość. Nigdy nie mamy pewności, w którym momencie naszego życia stanie przed nami osoba zasadniczo wpływająca na jego rozwój i kształt. A tu jest zaskakująca relacja pokazana w sposób zwyczajny, normalny, niestawiający też początkowo pytań, co potem jednak się zmienia. „Wszystkie sowy” to bardzo intymna historia, ale także świetna opowieść o tym, jak oswajamy sobie to, co najbliższe, i o tych momentach, kiedy jesteśmy gotowi zmierzyć się z tym, co dalej od nas. Podoba mi się enigmatyczny trochę charakter tej powieści i nie zadaję pytań o to, czy historia jest w jakimś stopniu autobiograficzna. Akceptuję ją taką, jaka jest. W swej podwójności i jednoczesnym ukazywaniu, że prawdziwa męska przyjaźń nie zna granic pokolenia czy mentalności. Wartościowa i ciepła książka o tym, że warto podjąć wysiłek, by bliżej poznać kogoś, kto niezamierzenie zmienia bieg naszego życia. Także lektura obowiązkowa dla miłośników sów, którzy swoją miłość do tych ptaków skonfrontują z ciekawymi metaforami Floriana.  

PATRONAT MEDIALNY

„Dziewczyna z gór” Małgorzata Warda

Wydawca: Prószyński i S-ka

Data wydania: 2 października 2018

Liczba stron: 440

Oprawa: miękka

Cena det.: 39,90 zł

Tytuł recenzji: Wokół zniknięcia

Najbardziej interesuje mnie chyba ewolucja twórcza pisarzy, których znam osobiście i z którymi rozmawiałem o tym, jak piszą. Małgorzata Warda jest jedną z takich pisarek. Pamiętam doskonale, jak przygodę z jej twórczością rozpocząłem zupełnie przypadkowo, by potem już świadomie i uważnie śledzić, co ma do powiedzenia. A ma nadal bardzo wiele. I choć w swojej najnowszej powieści powraca do motywu zaginionych ludzi, który tak świetnie rozwinęła w książce „Jak oddech”, widać wyraźnie, że przygląda się tematowi z nieco innej strony, portretuje zjawisko pełne grozy i tajemniczości inaczej niż poprzednio. Być może dlatego, że tym razem koncentruje się – paradoksalnie, bo inni mogą uznać, że to bohater drugiego planu – na mężczyźnie, porywaczu, człowieku ze złamanym życiorysem i o złamanym sercu, który mimo wszystko chce z niego wydobyć czułość. Warda powiedziała mi kiedyś w rozmowie, że nie interesują ją macho, lecz mężczyźni zagubieni, tacy, „którzy muszą zmierzyć się z ekstremalnym problemem”. Kogoś takiego śmiało i odważnie zaprezentowała na kartach „Dziewczyny z gór”. Ale opowiedziała także piękną historię o życiu utraconym i zyskanym – jednym i drugim pełnym ambiwalencji, trudności oraz niepokoju.

Autorka pisze świetne powieści środka poruszające problematykę społeczną. W „Dziewczynie z gór” sporo fantazjuje, ale pokazuje też problem odrzucenia, które wygenerowane jest przez niesprzyjające okoliczności życiowe. To istotna historia o kobiecej tożsamości, ale także przełamana smutkiem opowieść o mężczyźnie, który postanowił całą traumę dotychczasowego życia przekuć w coś ważnego i dobrego. Jego życiowa droga, dylematy jej towarzyszące, duża przemiana i ostatecznie podjęta przez niego dramatyczna decyzja zbudują bardzo ciekawy świat przedstawiony tej książki.

To powieść, o której nie można napisać zbyt wiele, a jej treść powinna być owiana tajemnicą i niekoniecznie prezentowana w materiałach promocyjnych. Dlaczego? Bo odkrywanie zagadki głównej bohaterki idzie w parze z odsłanianiem się pozostałych postaci, którym autorka wystarczająco skomplikowała życiorysy i nie można ocenić ich jednoznacznie. „Dziewczyna z gór” to historia skomplikowanych relacji – traumatycznych, ale potrafiących odrzucić tę traumę i bolesne ślady z przeszłości, by zbudować coś nowego i wartościowego. Bohaterce książki odebrane jest swoiste prawo wyboru, w których relacjach chce uczestniczyć. A jednak okazuje się ona świadoma swoich decyzji, gotowa na przyjęcie ich konsekwencji. I jednocześnie bezgranicznie osamotniona, stęskniona bliskości z ludźmi, którzy stają się jej obcy, czasem zaskakująco odmienni od tych, których wizerunki miała w świadomości.

Ważny jest nie tylko czas przeszły, ale przede wszystkim dzisiejsza, ukształtowana już tożsamość bohaterki. Nadia ma dwadzieścia pięć lat, kiedy w towarzystwie mężczyzny odkrywa rozszarpane przez wilki zwłoki ludzkie. To, co czynią zwierzęta, to dowód zaburzenia ich ekosystemu, co potem jasno tłumaczy ta powieść. Drapieżność wilków przeradza się w okrucieństwo. Dzieje się coś, co zaburza ich rozsądny ogląd możliwości i konieczności. To świetna metafora wstępu, albowiem potem przyjrzymy się ludziom zagubionym tak jak wilki, z rozbitym systemem wartości, z niepewnością wynikającą z tego, że życie przestaje być uporządkowane, a prawa tworzące spokój i harmonię dorastania zostają zniszczone, rozbite.

Mamy zatem Nadię nad zwłokami, ale za chwilę także Nadię podążającą za swoim towarzyszem. Zimowa aura, odludzie. Niebezpieczeństwo, które może czaić się wszędzie. Ci dwoje się rozstają. Coś zmusza ich do tego, by przestali tworzyć wypracowane jedność i harmonię. A my dowiadujemy się, że dwudziestopięcioletnia Nadia jest dawno porwaną dziewczynką, która została zagadką policyjnych akt i z niewiadomych powodów ukrywała się przed światem. Blisko tego, z kim musi się teraz rozstać. Za tą sugestywną sceną prologu kryje się tajemnicza i bolesna opowieść o dorastaniu, różnych formach wyobcowania i o tym, że potrafimy się przywiązać do drugiego człowieka czasem wbrew sobie. Wbrew pewności, czy to przywiązanie nie będzie skutkować odrzuceniem. Bo może jesteśmy w swoich potrzebach przynależności tak dzicy jak wilki. A może Nadia jest ofiarą narzuconych jej okoliczności, pośród których musiała dokonywać tragicznych wyborów.

„Dziewczyna z gór” ponownie – to znak rozpoznawczy Wardy – bazuje na retrospekcjach, dzięki którym możemy zrozumieć złożoność problemów Nadii oraz ludzi z jej otoczenia. Albo tylko wydaje się, że możemy je zrozumieć, bo mimo przenikliwości i drobiazgowości jesteśmy trzymani na pewien dystans względem prawdziwego życia emocjonalnego bohaterów. Nadia jest kronikarzem mrocznej historii, w której istotnych znaczeń nabierają wątki pozornie poboczne. Małgorzata Warda tak konstruuje swoją opowieść, że jesteśmy przekonani o tym, iż rozumiemy bohaterów, jednak cały czas motywy ich postępowania są swoistą zagadką. To, co oczywiste, to obrazowanie wszystkich życiowych trudności, które złożyły się na takie, a nie inne decyzje postaci. Ale przede wszystkim na rozwój tożsamości Nadii. Gotowej po latach do konfrontacji, której oczekiwała, a później się bała. Z nieobecnym już bohaterem naznaczonym przez piekło, ale i gotowym to piekło pożegnać. Bo w życiu o wiele trudniej zabliźnić niewidoczne rany niż te zadane przez drugiego człowieka, które zaznaczają się bolesnymi stygmatami na ciele. Dlatego Małgorzata Warda opowiada o pewnego rodzaju odkupieniu i ekspiacji. O deficycie miłości i jej rekompensowaniu. Wszystko to dosyć mroczne i bardzo niejednoznaczne. Wzrusza, ale zmusza także do zadania kilku fundamentalnych pytań. Między innymi o to, czy to, do kogo przynależymy emocjonalnie, jest nam narzucone, czy możemy tę przynależność świadomie wybrać.

Bardzo ważna w tej powieści jest obecność natury jako malowniczego tła, ale i jej symboliczna rola w pokazywaniu, w jakich warunkach bohaterowie są gotowi naprawdę skonfrontować się ze swoimi emocjami. Nie ma u Wardy ani śladu szantażowania emocjonalnego. Widzimy, kto jest winny, kto zrobił coś złego, ale dostrzegamy też inne aspekty tego, co złe. Pośród gęstych lasów i wśród śnieżnych zasp tworzy nam się kameralna opowieść o tendencjach ucieczkowych i o często naiwnym pragnieniu, by gdzieś na odludziu stworzyć sobie idealne życie z dala od społeczeństwa oraz budowanych przez nie uwarunkowań. Warda bardzo plastycznie obrazuje rozmaite ludzkie emocje, splatając ich wizerunek z bezkompromisową, ale sprawiedliwą przyrodą wyznaczającą własne prawa, porządkującą być może to, co dla bohaterów zbyt trudne w świecie praw i ustaleń ludzkich. Czyta się to z niesłabnącym napięciem i świadomością, że jakiekolwiek jednoznaczne oceny postępowania bohaterów będą tu jednak nie na miejscu. Świetna fabuła i kolejna dobra książka, czyli Małgorzata Warda w znakomitej formie pisarskiej.

„Nie ma” Mariusz Szczygieł

Wydawca: Dowody na Istnienie

Data wydania: 2 listopada 2018

Liczba stron: 334

Oprawa: miękka ze skrzydełkami

Cena det.: 46 zł

Tytuł recenzji: Wobec utrat

Pomysł pojawił się w efekcie ewolucji. „Po czterdziestce odkryłem, że nie jestem nieśmiertelny. I coś musiałem z tym zrobić”. Tę samoświadomość przekuwa się na różne działania. Radykalna zmiana trybu życia, nowa dieta, skakanie na spadochronie, podróże – i inne kompulsywne próby ruchu, gdy pojawia się ta świadomość, że koniec jednak nadejdzie. Ale to wszystko dla siebie i swojego lepszego samopoczucia. Mariusz Szczygieł postanowił dać coś innym. I zbierał przez dziewięć lat materiały do tej poruszającej książki o różnego rodzaju utratach i o pamięci, jej autonomiczności, ale i pewnej zwodniczości. „Nie ma” łączy rozważania o końcu z tym, w jaki sposób usiłujemy mu zapobiec w swojej świadomości. O tym, że wszystko – jak twierdzi jedna z rozmówczyń – jest w zasadzie przeszłością, bo przemijanie i odbieranie nam rzeczy, ludzi, przeżyć i sytuacji następuje stale, bez przerwy, bez liczenia się z naszą zgodą lub niezgodą na to. Ale to, co najbardziej przykuwa uwagę, to różnorodność form w obrębie jednej książki. Czułość do początków historii o tym, czego nie ma, z czym nie możemy dać sobie rady. Kiedy na przykład tytułowy zwrot nie równa się smutkowi czy żałobie. Teksty są bardzo różne: jeden w formie tabeli w Excelu, inny z wykropkowanymi miejscami, którymi musi zająć się nasza wyobraźnia. Niektóre jednozdaniowe, inne rozbudowane niczym powieść wspomnieniowa, a zaczynające się od drobiazgu, który niewiele znaczy – np. od tego, że ktoś wypożycza książkę skazaną na usunięcie z biblioteki.

O prywatnym wymiarze utraty rozprawiali pięknie i godnie Marcin Wicha w „Rzeczach, których nie wyrzuciłem” czy Inga Iwasiów w „Umarł mi”. Ale opowieści Mariusza Szczygła nie będą aż tak osobiste, choć przecież rejestr narracyjny wszystkich tekstów utrzymuje się w tym tonie intymnego zwierzenia, wobec którego nie można przejść obojętnie, bo może przypominać o tym, co sami przeżywaliśmy, albo sygnalizować, co będziemy przeżywać. W „Nie ma” nie chodzi tylko o nieobecność drugiego człowieka, choć ten zbiór powraca do niemożliwości uniesienia zagadki samobójstwa czy odejścia kogoś bliskiego, po kim świat jest już zupełnie inny. W tej książce chodzi o zaskakująco różne nieobecności. Także rzeczy, sytuacji, stanów emocjonalnych. Szczygieł portretuje bohaterów, dla których życie po stracie stało się inne w takim znaczeniu, że sama utrata każe im w samotności przeżywać swoją traumę. Opowiadają, ale jednak są to słowa gdzieś w oddaleniu od tego, co myślą i czują. Podczas takich rozmów trzeba być niesamowicie delikatnym i empatycznym. Szczygieł taki jest, taki czuły cień przy rozmówcy – w jednym z tekstów nawet usuwa swoje pytania, a my mierzymy się z trudnymi odpowiedziami na nie. Podoba mi się to, że wszystkie reportaże łączy silne autorskie przywiązanie do opowiadanej historii. Są takie, które bardzo mocno wstrząsają, jak powracająca po latach opowieść o kobiecie, która skatowała dziecko i została nauczycielką. Są bardzo kameralne historie, jak ta o węgierskim sklepie z rzeczami osieroconymi przez zmarłych czy symboliczna opowieść o utracie kotki. Niektóre zaskakują – ta o rzeźbiarzu performerze, którego dzieła znikają, bo prowokują, albo ta o człowieku szykującym się na koniec świata w grudniu 2012 roku, z której to historii wynika dość czytelnie, że każdy koniec może być początkiem czegoś nowego.

Podoba mi się też dedykacja tej książki oraz ładna metafora wstępu, kiedy Szczygieł pisze o tym, że wszystkie zapomniane historie zamieszkują u niego. Ale także pomysły na teksty, podążanie za enigmatycznymi śladami i odkrywanie szerszego kontekstu, tworzenie wiarygodnych oraz sugestywnych opowieści. Co może wyniknąć z tego, że w praskim metrze przepisało się na kartkę czyjś wiersz? Co i kiedy uświadomi nam Nowy Jork, którego wszyscy są kronikarzami i fotografami? Jakie znaczenie będą mieć futurystyczne obrazy i spotkanie z człowiekiem opowiadającym o anatomii wojny? Mariusz Szczygieł jest nieoczywisty i podąża też nieoczywistymi tropami. Pokazuje, że choć pamięć zawodzi, zawsze pozostanie w nas ślad utraty i zmienia on bieg naszego życia, a na pewno modyfikuje myślenie.

„Nie ma” to też opowieść o dojrzewaniu i o tym, jakimi ludźmi stajemy się po utratach. O ich rekompensowaniu i czasami panicznym lęku przed tym, że nie da się już ułożyć świata w całość, skoro coś w tym świecie było punktem odniesienia – i odeszło. Dlatego tak pasjonujące jest czytanie tych różnorodnych historii, bo kryją w sobie zadumę oraz wzruszenie. A jednocześnie odsłaniają wrażliwość – czy to albańskiego artysty, czy też mężczyzny po tranzycji, czy na przykład kobiety, która miała zły start emocjonalny, jednak swoje życie, dobre i godne, uznała ostatecznie za największy sukces. Ale w „Nie ma” są też historie o miejscach, wokół których koncentrują się rozmaite historie utrat. Widać, że Szczygieł chce przedstawić temat wieloaspektowo i jego motywacje są czytelne. Tym bardziej że jest to też książka autotematyczna, w której autor rozważa, czym ma być dobry reportaż i jakie cele sobie postawić, gdy rozprawia o czymś tak niemożliwym jak wyobrażenie sobie świata po utracie, śmierci, odejściu, zagubieniu.

To rzecz, która pozwoli nam wszystkim oswoić bezwzględność przemijania, ale także będzie sugestią, by przyglądać się światu i ludziom wokół bardziej uważnie. Każdy z nas doświadcza utrat i każdego dnia rozumiemy, że będzie ich coraz więcej. Myślę, że „Nie ma” wprowadza w stan potrzebnej harmonii i emocjonalnej równowagi – opowiadając o sprawach trudnych do uniesienia, pokazuje jednocześnie zaskakujące możliwości, które wynikają z tego, że coś znikło, odeszło, pozbawiło nas radości albo sensu istnienia. Zniknięcia mogące wpłynąć na nas bardziej, niż moglibyśmy przeczuwać, ukryte są czasem tam, gdzie ich w ogóle nie oczekujemy. Mariusz Szczygieł opowie o tym, jak on sam latami mierzył się z bezwzględnością utrat. W spojrzeniu na innych, którzy coś stracili, dojrzał to, co zyskał. Nie jest zachłanny w zbieraniu melancholijnych opowieści. Bardziej uważny w portretowaniu deficytów. I opowiadaniu o tym, jak mimo ich obecności wciąż staramy się zaznaczyć światu, że to jeszcze nie koniec, nie nasz koniec, nie koniec naszych przeżyć i refleksji. „Nie ma” wzrusza, ale też może podbudować w trwodze. Zachęca do uważnego rozglądania się wokół. Wszędzie czegoś nie ma, ale nie chcemy dostrzegać, że ten brak może być wyjątkowy. I nas, obcych mu, może jednak czegoś nauczyć.

„Nikt nie idzie” Jakub Małecki

Wydawca: Sine Qua Non

Data wydania: 31 października 2018

Liczba stron: 266

Oprawa: miękka ze skrzydełkami

Cena det.: 36,99 zł

Tytuł recenzji: Łatwe wzruszenia

„Nikt nie idzie” to taka przygoda czytelnicza na jeden wieczór. W zasadzie brakuje takich książek absorbujących uwagę na krótki czas i jednoznacznych w swej wymowie. Nowa powieść Jakuba Małeckiego zdecydowanie do siebie przyciąga, ale potem pojawia się pytanie o to, o czym w zasadzie jest ta książka. Autor wybiera nowe rejony penetracji. Skupia się na tu i teraz, porzuca historię, jej ingerencje w ludzkie losy, nie zajmuje się konfliktami pokoleniowymi, nie stawia na panoramiczność. Jest tu kilka historii, które dość zgrabnie się łączą, ale mimo wszystko nie jest to historia o czymś konkretnym. Na pewno klasyczny wyciskacz łez. Tak skonstruowany, że nawet najbardziej odporny na wzruszenia czytelnik będzie musiał skapitulować i poddać się klimatowi książki. Można o niej opowiadać z ogromną egzaltacją i koncentrować się na wywoływanych przez nią emocjach, ale mnie najbardziej intryguje jej formalna strona, bo to przecież nowy krok w pisarstwie autora.

Czy „Nikt nie idzie” jest dobrą powieścią? Nie może być złą, bo warsztatowo mamy do czynienia z twórcą, który wie, jak unikać mielizn narracyjnych i jak odpowiednio budować napięcie, niuansować emocje swoich bohaterów. Problem tej powieści polega na tym, że zbyt wiele podaje nam na tacy. Staje się dydaktyczna. Uzupełnia wszystko to, czym mogłaby się zająć wyobraźnia czytelnika. I – jak wspomniałem – nie daje się tu wyodrębnić jakiegoś zasadniczego wątku głównego, wokół którego koncentrowałyby się kolejne historie. Poznawanie perypetii bohaterów z traumami w sercu usypia nieco czujność. Trudno o prozie życia pisać w sposób efektowny. Tu jednak opowieść ma się koncentrować głównie na tym, by czytelnik był skłonny się rozpłakać. I zbyt wiele jest temu podporządkowane. Dlatego Jakub Małecki otrzymuje ode mnie drugą – po „Odwrotniaku” – żółtą kartkę, ale myślę, że to po prostu wypadek przy pracy, bo każda jego powieść dotychczas była o czymś. Ta – rozmyta, a jednocześnie pozbawiona ciekawych i niejednoznacznych rozwiązań – zupełnie do mnie nie przemówiła.

Kiedy Małecki usiłuje kreślić biografie swoich bohaterów, jest w tym wszystkim bardzo statyczny i choć dowiadujemy się smutnych rzeczy, właściwie jest to mało intrygujące. Najciekawsza jest postać, która się nie odezwie i z której emocjami nie mamy żadnego kontaktu. To Klemens, odmieniec. Tak, musi być ktoś taki, bo nie można byłoby wtedy podpisać książki nazwiskiem Małeckiego. Klemens to dorosły mężczyzna, który nie dorósł. Niekompatybilny ze światem, odnajdujący się tylko w swoim własnym. A może właśnie on przyjął na siebie najwięcej trosk i niepokojów, choć przecież nie potrafi ich wyrazić. Mężczyzna będący chłopcem. Z balonami w plecaku. Przykuwa uwagę i intryguje. Także w relacji z matką, wywołującą tu najwięcej wzruszeń – są takie sceny, które naprawdę trudno jest unieść. Nic więcej nie potrzeba, by ująć czytelnika. I Klemens to robi, choć wydaje się przecież bardzo mroczny, a jego świat wewnętrzny niekoniecznie da się określić jednoznacznie. Klemens to pewien margines interpretacyjny tej narracji, który przy innych bohaterach zostaje nam odebrany. Dzięki Klemensowi ta historia może pozostać na dłużej w pamięci. Chyba tylko dzięki niemu.

Na bazie wzruszeń związanych z tym bohaterem autor dokłada nam kilka prostych historii, które same w sobie nie budują ciekawej powieści, ale w połączeniu tworzą coś na kształt historii o porzuceniach oraz utratach, bo to one będą tu chyba najważniejsze. Mamy więc młodych ludzi, którzy uciekli z prowincji do wielkiego miasta, osiągnęli wiele, a ich status majątkowy może wzbudzać tylko zazdrość. Olga kompulsywnie łaknęła towarzystwa innych, chciała zdobywać świat i osiągać to, co dawało jej poczucie bezpieczeństwa. A jednak mimo wszystkich osiągnięć czuje się osobna i samotna. Do tych egzaltowanych trochę dylematów kobiety sukcesu niedoceniającej niczego i celebrującej pustkę pośród różnorodnych perspektyw dołącza jeszcze ktoś, kto tak jak Olga chciał w życiu postawić na jedną kartę i przegrał. Można się zastanawiać, dlaczego kobieta tak światła, wykształcona i doświadczona tak różnymi zbiegami okoliczności jest w stanie wycofać się ze swojej fantazji i pewnie też możliwości spełnionego związku tylko dlatego, że nie potrafi rozmawiać o istotnym intymnym problemie. Odnieść można wrażenie, że w relacjach tej dwójki sporo poczynań i słów jest po prostu niewiarygodnych, ale tak ze sobą zestawionych, by trzymać czytelnika w emocjonalnym klinczu. I trochę też go szantażować, czego osobiście bardzo nie lubię.

Poza tym są tu ładna metafora latania i motyw zniknięcia. Dodany jakby na marginesie, a potem budujący całą tożsamość tego, który czuje się za to zniknięcie odpowiedzialny. Jest ukłon w stronę Japonii, a w zasadzie jej kultury i specyficznej formy wyrażania emocji. Japońska surowość i minimalizm haiku kontrastują z tym, jak Małecki analizuje zachowania i przeżywanie świata przez swych polskich bohaterów. Ostatecznie trudno jest orzec, czyj dramat ma być najważniejszy, a jeśli celem było połączenie ich w specyficzną całość, ta całość już jednak nie oddziałuje z dużą mocą, bo wszystko staje się nieczytelne. Potrzeba bliskości skonfrontowana z wyobcowaniem. Poszukiwanie swojego miejsca bez przyglądania się temu, gdzie się w danym momencie jest i co się osiągnęło. „Nikt nie idzie” jest literacką miniaturą o ludzkiej samotności, ale też książką, przy której zbyt łatwo można się wzruszyć, a już większym problemem jest odnalezienie w niej jakiegoś porządku, zauważenie dyscypliny pisarskiej. Kompozycja tej powieści – włącznie z czytelnymi sugestiami, co mamy myśleć i jak odbierać sytuacje bohaterów – jest odrobinę szkolna. Z takim ładnie wyodrębnionym wstępem, rozwinięciem i zakończeniem. Na szczęście otwartym, by uniknąć wrażenia, że dydaktyzm wdziera nam się tutaj od pierwszej do ostatniej strony. Jakub Małecki opowiada o braku odwagi i niegotowości do zmierzenia się samemu ze sobą. Nadzwyczaj jednak odważnie narzuca pewne emocje i gotów jest zrobić bardzo wiele, by ta mocno rozmyta fabularnie książka wywołała wrażenie. Odkłada się ją z przeświadczeniem, że bardzo wzrusza. Obawiam się, że jakiś miesiąc po lekturze trudno będzie określić, przez co dokładnie to wzruszenie zostało wywołane.