„Gdy odnajdziemy drogę” Laura Barrow

 

Wydawca: Wydawnictwo Literackie

Data wydania: 15 lipca 2026

Liczba stron: 416

Przekład: Joanna Sugiero

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 59,90 zł

Tytuł recenzji: Ku wolności

To rodzaj książki, który normalnie nie wzbudziłby choćby odrobiny mojego zainteresowania, jednak zdecydowałem się na przyjemny reset mózgu – tym bardziej że ta literatura środka napisana jest naprawdę niezłym językiem. Nic nie dzieje się tu przypadkiem, a każde zdarzenie jest naturalnie wyjaśnione ze szczegółami. Wszelkie wątpliwe w swych konsekwencjach działania bohaterów również otrzymują szeroki narratorski komentarz. Laura Barrow napisała klasyczną powieść do omawiania na spotkaniach członkiń – bo zwykle są to kobiety – mniejszych lub większych klubów książki, co podkreśla na końcu, proponując swoim odbiorczyniom listę pytań albo kwestie do rozważenia, gdyby przypadkiem jakieś wątpliwości lub pytania nie przyszłyby im do głowy po lekturze.

„Gdy odnajdziemy drogę” odstręczała mnie już samym tytułem. Ale przyciągnęła świetnym zabiegiem związanym z muzyką. Duchem tej powieści, niepokornym i będącym punktem odniesienia dla działań bohaterek, jest duch młodo i tragicznie zmarłej wokalistki Patsy Cline. Zwykle czytam książki w ciszy, ale tym razem zrobiłem wyjątek – i polecam tę zabawę tym, którym książka wyda się w końcu zbyt miałka, banalna i przewidywalna. Asocjacje, jakie otrzymujemy dzięki czytaniu i słuchaniu konkretnego singla piosenkarki, którego tytuł uzupełnia dany rozdział, są bardzo ciekawe, bo uplastyczniają tę narrację dużo lepiej niż słowa. I tak na przykład można sprawdzić, która piosenka Cline została dobrze dopasowana do danego fragmentu powieści, a dźwięki której niekoniecznie się sprawdzają w tym miejscu narracji, przez które ma prowadzić.

Zatem muzyka i inspiracje. To, co tu najciekawsze, to nie historia głównej bohaterki, lecz retrospekcje w formie listów: opowieść o życiu jej babki, miłości do muzyki Cline, tęsknocie za tą jedyną w swoim rodzaju gitarą, o założeniu zespołu muzycznego, spełnianiu marzeń i o małżeństwie, które w oczach wnuczki było idyllą, choć Effie nie rejestruje zbyt szybko, że to drugie małżeństwo, a pierwsze było koszmarem. Jej małżeństwo również takie jest. Pełna witalizmu i przepełniona muzycznym optymizmem babka jest dla niej kimś, kto prowadził niedoścignione spełnione życie. Effie po blisko dwóch dekadach stoi na skraju rozwodu i niczego, co do tej pory osiągnęła, nie może nazwać spełnieniem marzeń. Najwyżej uciechą z prostych rzeczy, które przynoszą ciepło i poczucie przywiązania do nich.

Tak jak Lola wzięła się w garść wiele lat temu, gdy Patsy Cline odpisała wreszcie na jeden z jej listów, tak tuż przed rozwodem weźmie się w garść matka trójki dzieci. Wszystkie okoliczności losu sprzysięgają się przeciwko niej, a przynajmniej Effie tak uważa. Laura Barrow robi ze swojej bohaterki taką troszkę słodką idiotkę, ale w dużej mierze tworzy kobietę, która jest być może naiwna, lecz nie jest głupia. Wyciąga wnioski z bieżących wydarzeń, analizuje przeszłość, by nie popełniać tych samych błędów, i przede wszystkim wpatrzona jest w niezwykłą biografię swojej babki, która – w przeciwieństwie do przeżywającej różne rozgoryczenia matki – konsekwentnie i stanowczo szła w kierunku spełnienia marzeń.

Tak, Barrow napisała jedną z tysięcy książek o prostych i chwytliwych przesłaniach. Żyj i niczego nie żałuj. Bądź dla siebie dobra. Podążaj w kierunku marzeń bez względu na to, ile to kosztuje. Bądź spełniona dzięki temu, że jesteś sobą. I bądź sobą zawsze, bo wtedy staniesz się silniejsza. Tak to mniej więcej można streścić, choć amerykańska pisarka stara się, żeby na to nie wyglądało. Dlatego do powieści wprowadza czynnik transcendencji. Główna bohaterka podczas operacji w klinice chirurgii plastycznej przeżywa coś w rodzaju śmierci klinicznej. A potem… coraz częściej zdarzają się momenty, kiedy jej świadomość podąża specyficznymi ścieżkami, a Effie zaczyna widzieć duchy. I naturalnie z nimi rozmawiać. Co – także naturalnie – będzie miało swoje konsekwencje.

Nie wiem, który czynnik tej raczej sztampowej narracji o poszukiwaniu kobiecego szczęścia powoduje, że czyta się tę książkę z ciekawością do końca: obecność muzycznej ikony mocno niedocenionej po swej śmierci czy te pojawiające się duchy, które uzupełniają to, co odbiorca mógłby sobie wyobrazić, ale mimo swojego dydaktyzmu są po prostu czymś oryginalnym i rozwijają fabułę w ciekawym sposób. Poza tym nie ma u Barrow wiele. Jest kobieta na krawędzi i tak układające się wydarzenia, że Effie szybko od tej krawędzi się odsunie. Oczywiście problemy bohaterów tej książki nie obejmują finansów czy zdrowia, aczkolwiek jego stan w przypadku seniorki generuje sporo problemów, a ostatecznie znacząco wpływa na kształt zakończenia.

Wszyscy tu pozornie mają wszystko, lecz praktycznie każdy gdzieś coś ważnego zgubił. Czy to zdrowy rozsądek, czy potrzebę przynależności. Ale amerykańskie problemy typowych mieszkańców Kansas czy Teksasu są do bólu nudne. Mamy rozwód w toku wywołany rzecz jasna niewiernością męża, który wybiera dużo młodszą partnerkę. Mamy klasyczną amerykańską psiapsi, która rzuci wszystko i wszędzie, byle tylko pomóc swojej najbliższej koleżance. Jest również lustrem, w którym ta druga się przegląda, i kategorycznie ocenia zdradę małżonka tej, której poświęciła tak wiele miłości i dobrego serca; bo Effie oczywiście zasługuje na to, by ktoś jej odpłacił dobrocią serca. Co jeszcze? Jest motyw podejmowania pracy po latach bycia gospodynią domową, są dzieci wkraczające w tak zwany trudny wiek, niejasne losy rozwodu, ale przede wszystkim dużo mówienia wciąż o tym samym, tyle że za każdym razem innymi słowami.

Dialogi zdecydowanie nie są mocnym punktem tej powieści, ale ich rola w fabule już tak. To, co powiedziane głośno, zdaje się po raz pierwszy istnieć naprawdę. To, co ukryte w sercu, zostaje zwerbalizowane i otrzymuje specjalną moc. Brakowało mi tu jeszcze jakiejś efemerycznej istotki ze skrzydełkami, która magiczną różdżką rozwiązuje problemy, ale Barrow postanowiła się sama w kogoś takiego zabawić. Efekt jest zabawny. A ja dzięki tej książce poznałem kawał dobrej amerykańskiej muzyki z przełomu lat 50. i 60. ubiegłego stulecia. Szkoda tylko, że pisarka nie pomogła mi odnaleźć tej właściwej drogi. Uświadomiła jedynie, że amerykańskie pisarki w przeciwieństwie do polskich są naprawdę dobre w tworzeniu literatury środka. Unikają jak ognia jakiejkolwiek martyrologii, a w tym gatunku to niezwykle cenne. Opowieść dynamiczna, ciekawie poprowadzona, do zapomnienia w ciągu tygodnia, ale pozostawiająca jednak jakieś ślady – przede wszystkim muzyczne, bo innych śladów artystycznych dokonań raczej tutaj nie znajdziemy.

---

Jeśli spodobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Prawie wieczór, wciąż jasno” Linea Maja Ernst

 

Wydawca: Wydawnictwo Poznańskie

Data wydania: 17 czerwca 2026

Liczba stron: 300

Przekład: Edyta Stępkowska

Okładka: twarda

Cena detaliczna: 59,90 zł

Tytuł recenzji: Odsłony emocji

Homoseksualna debiutantka literacka opowiada o ideologicznych zderzeniach heteronormatywności z innym obliczem świata, w uproszczeniu: queerem – sama autorka nad wyraz często używa tutaj tego określenia. Wiemy doskonale, że wielu twórców, zwłaszcza współczesnych, po prostu odzwierciedla własne życie w swojej twórczości. Niektórzy robią to subtelnie i z klasą, oferując nam prawdziwą literaturę. Niektórzy atakują sobą i swoją ideologią, piszą po prostu pamiętnik; wiele z takich narracji powinno pozostać w szufladach, a jednak stają się książkami – nie dość, że popularnymi, to w dodatku chętnie tłumaczonymi na inne języki. I w przypadku tej powieści, najsłabszej w „Serii Dzieł Pisarzy Skandynawskich” (do tej pory za najmarniejszą uważałem „Bliznę” Auður Avy Ólafsdóttir), mamy prawdopodobnie do czynienia z taką właśnie sytuacją, zwłaszcza gdy weźmiemy pod uwagę, co twórczyni pisze w zakończeniu i jak formułuje podziękowania.

W zasadzie przywołanie „Blizny” nie jest tu przypadkowe, bo obie te książki i wprost, i metaforycznie opowiadają o tym, jak piekielnie trudno czasem wytrzymać samemu ze sobą. Za powieścią Ólafsdóttir stoi jednak jakaś historia. Generalnie cała literatura nordycka przez lata udowadniała nam, że dobra książka to przede wszystkim dobra opowieść, a nie ideologiczne rozmemłanie, a tego określenia po prostu muszę użyć, bo są momenty, gdy czytanie Linei Mai Ernst jest potwornie męczące: banał goni banał, a idea ściera się z tymi, z którymi już starła się wielokrotnie i do znudzenia.

Znajdźmy jednak pozytywy tego debiutu. Przede wszystkim tytuł, choć to akurat wybór polskiego wydawcy, bo autorka nazwała swój utwór „Kun til navlen” – interpretację pozostawiam znającym język duński. „Prawie wieczór, wciąż jasno” sugeruje czas niejasności, niepewności, porę przejściową i zapowiadającą coś, ale osadzoną w konkrecie, którym jest słowo „wieczór”. Fundamentem powieści mogłoby być słowo „nieprzystawalność”. Albo zwrot „emocjonalny eskapizm”. Ale to już dwa słowa. A duńska pisarka stara się być oszczędna w nich, choć niestety jej się to nie udaje, bo styl daleki jest od większości powieści wspomnianego wyżej cyklu. Autorka prowadzi nas ciekawie głównie przez trzy sceny erotyczne oraz malownicze opisy otoczenia: odludzia, w którym dawni akademiccy przyjaciele postanawiają spędzić niejako biblijny tydzień; będą nieświadomie coś budować, niszcząc jednocześnie. Niektórzy samych siebie. Jedna z bohaterek nosi w sobie tak ogromne pokłady autoidiosynkrazji, że metaforycznie prawie wybucha niczym wulkan. Ale realnie będzie tutaj raczej spokojnie, sporo drzew, łagodna toń jeziora i nic spektakularnego, jeśli chodzi o potęgę natury. Potężne są za to związki, zależności, zawierane sojusze i mnóstwo, po prostu mnóstwo ideologii polaryzującej ludzi w sposób okrutnie wręcz dydaktyczny.

Docierając do końca tej powieści – chociaż w bólu – zauważa się ciekawą symbolikę samego początku. Wtedy do miejsca, w którym czekała na wszystkich czarna gajówka z kominkiem i letnia beztroska duńskiej przyrody, zmierzał samochód wiozący trzy osoby należące do grupy – zgodnie z moim zamieszczonym na wstępie recenzji uproszczeniem – queer. Pigwa uznaje się archaicznie – i ze względu na to atrakcyjnie dla siebie – za hermafrodytę. Za chwilę będzie mężczyzną, ale na razie docieka, czym ta męskość jest naprawdę. Nie spodziewamy się zaskakujących efektów badań terenowych Pigwy, kiedy już rozpocznie się sielankowy tydzień pośród przyjaciół. Auto uważnie prowadzi jedna z kochanek. Włącza kierunkowskaz nawet na skręcie pośrodku niczego, kiedy samochód opuszcza już cywilizowane drogi asfaltowe. Metodyczna, uważna, skupiona na kierownicy i drodze. Przewodniczka. Opiekunka. Silna i bezkompromisowa połowa związku, którego drugą część tworzy siedząca z tyłu Sylvia, która w przeciwieństwie do swej ukochanej Charlie nie ma uprawnień do kierowania pojazdem. A potem coraz wyraźniej widzimy, dlaczego brak prawa jazdy jest taki istotny i symboliczny. Najciekawsza z bohaterek, choć i najbardziej chyba irytująca, nie jest w stanie wziąć odpowiedzialności za kierowanie swoim życiem, albowiem nie wie, dokąd tak naprawdę podąża. Utkwiła w emocjonalnym i erotycznym układzie, który jest dla niej wygodny. Bo Sylvia chciałaby choć przez chwilę poczuć egzystencjalny komfort, ale z wielu powodów jest to niemożliwe.

Możliwe jest za to zmarnowanie ciekawego potencjału powieści i zrobienie z niej ideologicznego manifestu. Nie jest on w żaden sposób odkrywczy. Wiem, że ironizując, bagatelizuję trochę treść, która mimo wszystko jest wielowarstwowa. Rejestr, w jakim utrzymywana jest narracja, wpływa zarówno na krajobraz emocjonalny między bohaterami, jak i na stosunek czytelników do niego. Wiem, że nie o taką prostotę interpretacyjną chodziło Ernst, ale duńska pisarka sama pcha się na minę, kiedy zniuansowane dylematy egzystencjalne zamienia w opowiadanie o świecie, w którym koniecznie trzeba wybierać między heteronormatywnością, schematyzmem i rutyną a wolnością, swobodą seksualną i nieskończoną ilością życiowych opcji, której przeciwieństwem jest zamykanie się w klatce życia rodzinnego, płodzenia dzieci, brania kredytów oraz chodzenia do przewidywalnej i nudnej, choć dobrze płatnej pracy.

Sylvia hamletyzuje. Jej partnerka znosi to dzielnie, ale reszta towarzystwa niekoniecznie. Aby nie było samej ideologii, mamy też postacie z krwi i kości, w których szkicowaniu Ernst jest naprawdę całkiem niezła. Prezentowana grupa nie jest tu bynajmniej zwykłą paczką przyjaciół, których łączy bardzo dużo i dzięki temu przez lata wytrwali ze sobą, nie zerwali kontaktu, nie popadli w bezpieczną rutynę życia, w którym nie ma już miejsca i czasu dla znajomych sprzed lat. Żeby dopisać do ideologicznej dychotomii konkretne sytuacje i konkretnych ludzi, autorka „Prawie wieczór, wciąż jasno” proponuje nam dwie pary, z których jedna jest już małżeństwem i ma dwójkę dzieci, a druga właśnie zamierza wziąć ślub. Ta czwórka wydaje się emocjonalnie dużo stabilniejsza niż przybywająca trójka, w której umysłach kłębi się bardzo dużo niepokoju. A wszyscy chcą przede wszystkim odpocząć, choć kiedy poznają także ukryty cel tego spotkania, trudno już o prawdziwy odpoczynek. Przede wszystkim Sylvii.

Zaczytana w książkach Woolf i Plath dziewczyna nie może pogodzić się z tym, jak łatwo ludzie wybierają w życiu różnego rodzaju ograniczenia. Albo to, co ona tak nazywa. Życie z dziećmi, kredytami i dobrą pracą to klatki, w których zamykamy się samodzielnie i świadomie. Sylvia – i nie tylko ona w tej książce – wierzy w moc swobody wyboru i w to, że szczęście może dawać przede wszystkim decydowanie o własnej tożsamości bez utrwalania jej ram. Nieustanny psychorozwój, który być może nie jest wcale rozwojem. Sensualność, potrzeby ciała, roszczeniowość umysłu niedającego się zamknąć w jakimkolwiek schemacie. Tymczasem zaś cała ta egzystencjalna przeprawa przez zakamarki wspomnień i obecnych doznań grupy przyjaciół jest schematyczna do bólu. W XXI wieku nie można skarżyć się na brak czegoś, co rzeczywistość oferuje bez ograniczeń w każdym z krajów tak zwanego pierwszego świata. Syci i bezpieczni Duńczycy wkraczający w wiek średni wybrali tak, a nie inaczej, podczas gdy Sylvia nie jest w stanie podjąć żadnej decyzji, więc blisko jej do Pigwy, który z całej tej gromady decyduje się na wybory najbardziej odważne. I wydaje się, że zawsze wygrywa. Ale to tylko teorie, bo prawdziwe życie toczy się z dala od tego jeziora i pozornie sielankowego tygodnia odpoczynku. Każdy próbuje odpocząć, jednak nie każdy znajdzie pośród bliskich sobie ludzi ukojenie, po które przyjechał w tę zieloną dzicz na samym początku lata.

Linea Maja Ernst zbyt rozwlekle i dość monotonnie opisuje, co każde z przyjaciół myśli o innych. Staje się to nużące, bo autorka często powtarza się, zmieniając jedynie dobór słów. Z całym tym towarzystwem przebywa dwójka doskonałych dzieci: zajmujących się sobą i nieskłonnych do zakłócania spokoju rodziców i innych dorosłych. Sylvia zatem – i nie tylko ona – ma aż za wiele czasu na rozmyślania, które często prowadzą donikąd i nie wnoszą niczego nowego do tej powieści bez opowieści. Debiutantka wpada na to, by użyć wyświechtanego do bólu motywu zaginięcia jednego z dzieci. Jednak szybko porzuca ten pomysł. I dobrze, bo myślę, że nawet on nie uratowałby tej książki przed brakiem dynamiki. Dynamicznie biją tylko serca ludzi, którzy nazywają swoją relację przyjaźnią, ale zachowują się wobec siebie w sposób nielicujący z tym mianem.

Jestem rozczarowany, zdziwiony i mam poczucie, że wszedłem w świat uproszczeń opisywany na siłę taką frazą, by była to powieść w jakiś sposób nowatorska. Ma ciekawe detale, natomiast całościowo wypada dość słabo. „Dlaczego jesteśmy tacy odrażający?” – można byłoby krzyknąć wraz z Sylvią, gdyby stanęło się pośród opisywanych postaci. Bohaterów nie da się lubić, choć obserwuje się ich z bardzo bliska. Ani dylematy i problemy, ani ich brak nijak nie poruszają. Całość zamyka się formalnie niczym wykład. Minimalistycznie i dosadnie, jak na skandynawską prozę przystało. Ernst w moim odczuciu nie zadebiutowała zbyt dobrze. Rozumiem jednak mechanizmy, które doprowadziły do tak licznych tłumaczeń i międzynarodowej kariery książki naprawdę przeciętnej, choć mówiącej o kwestiach bardzo istotnych z punktu widzenia płciowości, emocjonalności i wrażliwości na to, co kształtuje codzienność. Dla każdego z tych ludzi codzienność to zupełnie inne ważne detale. Zderzenie tak rozmaitych charakterów mogłoby być zaczynem znakomitej obyczajówki z wieloma niedopowiedzeniami. Ale jest ich tylko kilka. Reszta to ubrane w ładne słowa wykłady. Zdecydowanie to wszystko już wiemy i nie musimy być ponownie uświadamiani.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„O czym sobie nie mówimy” reż. Gabriele Muccino

 

FILM

Gatunek: komediodramat

Tytuł oryginalny: Le cose non dette

Produkcja: Włochy

Czas trwania: 114 minut

Data polskiej premiery: 17 lipca 2026

Tytuł recenzji: Sieć kłamstw

Ominęła mnie lektura powieści „Siracusa” Delii Ephron. Może dlatego, że dopiero zaczynałem działalność recenzencką, a książka ukazała się, zanim zacząłem czytać dużo więcej niż kilkanaście nowości wydawniczych rocznie. To pewien chichot losu albo po prostu zbieg okoliczności, że mogłem teraz obejrzeć ekranizację tej powieści w znakomitym włoskim wydaniu Gabriele Muccina, który prawdopodobnie rozegrał ją po mistrzowsku, zamieniając anglojęzycznych Amerykanów odwiedzających Sycylię na pełnokrwistych Włochów podróżujących po Maroku (zabiegi te wymusiły też zmianę tytułu – z konkretnie adresującej akcję włoskiej nazwy Syrakuz na o wiele bardziej uniwersalne pytanie o to, „O czym sobie nie mówimy”, czyli „Le cose non dette” – dosłownie znaczy to „rzeczy niewypowiedziane”). A że nie porównuję filmu z pierwowzorem, to jest mi chyba łatwiej go ocenić i przyjrzeć się detalom.

Przede wszystkim czeka odbiorców ogromny rollercoaster emocji, choć włoski reżyser opowiada o historiach, które dzieją się wszędzie i na co dzień – ale nie splatają tak dramatycznie jak tutaj. Niesamowita jest dynamika tego filmu, zwłaszcza ujęcia kręcone w Tangerze, gdzie bohaterowie miotają się po uliczkach miasta jak po uczuciowym labiryncie, w którym sami tkwią, a ze sceny na scenę coraz wyraźniej widać, że nikt tu nie pokona Minotaura, a miłosna nić Ariadny zerwie się bardzo szybko, bo wszyscy przyjeżdżają tam już wówczas, gdy nie ma miłości, jest jedynie szukanie przyczyn jej braku i ponoszenie konsekwencji.

Początek nie zapowiada znakomitej kompozycji ujęć z marokańskiego miasta, w którym żar jest nie tylko dosłowny. Bohaterowie filmu gotują się wewnątrz, każde z podobnego powodu, choć pokazane jest to w sposób mogący sugerować, że chodzi o skrajnie różne emocje. A wszystko koncentruje się wokół kłamstw. I gwałtownie zaprezentowanych widzowi koincydencji, które powodują, że prawie dwie godziny pozostaje się na wdechu. Trudno złapać oddech nawet wtedy, gdy życie zaczyna wracać na dawne tory. Przecież trzeba będzie na nowo poukładać wszystko, co pęczniało i pękało, doprowadzając do rozmaicie odbieranych, przeżywanych, a przede wszystkim pokazywanych widzowi dramatów.

Zaczyna się bardzo surowo, bo w pierwszych scenach widzimy, że postacie przedstawiają fakty, że to po prostu przesłuchanie, że nie ma tu emocji i nic ich nie zapowiada. Oschłość tej narracji przełamują idylliczne obrazki, od których na początku może niemal mdlić, ale w dalszej części będą one miały ogromne znaczenie, bo te ckliwe wstawki tworzą całość z przejmującym ciągiem dalszym. A w zasadzie ciągami dalszymi, gdyż nie możemy tutaj mówić o pojedynczym dramacie. Choć da się wskazać ten największy: utratę możliwości dalszego życia, zmiany perspektywy, stania się innym człowiekiem, wejścia w nową, satysfakcjonującą relację.

Gabriele Muccino stawia na stopniowe, ale bardzo szybkie odsłanianie kart. Początkowo wydaje się, że historia dwóch zaprzyjaźnionych ze sobą małżeństw ruszy we w miarę przewidywalnym kierunku. Niczego tu jednak nie da się antycypować. Przeszłość zgrabnie nakłada się na teraźniejszość i wcale nie musimy myśleć o tych surowych ujęciach, które otwierają film i co jakiś czas go przerywają. Bardzo znaczące w montażu są przerwy, kiedy bohaterowie przeżywają emocje, których absolutnie nie są w stanie unieść. Wówczas obraz znika na kilka sekund: jakby zacinała się taśma filmowa, jakby to wszystko było zbyt trudne nawet do nagrania.

On jest pisarzem i wykładowcą na kierunku filozoficznym. Ona dziennikarką znanego pisma. Ułożyło im się, choć nie doczekali się dzieci. Rezolutna nastoletnia córka drugiego z ukazanych w filmie małżeństw odegra niebagatelną rolę: w niej i poprzez nią widać będzie te wszystkie zachowania, których włoski reżyser nie chce pokazywać, gdyż skupia się na emocjach głównych bohaterów. Pięknie portretowane obce miasto w połączeniu z dobrze dopasowanymi do scen fragmentami muzycznymi jest tłem postępującej coraz szybciej katastrofy. Wiemy już wiele, jeszcze zanim dwie zaprzyjaźnione pary postawią stopy na afrykańskiej ziemi. A przynajmniej wydaje nam się, że wiemy – tak jak wydaje się to przede wszystkim głównemu bohaterowi, znakomicie zagranemu przez Stefana Accorsiego.

Aktorstwo to największy atut tego filmu. Jeśli włoskiego, to wiadomo, że z natury głośnego i dynamicznego, pełnego ekspresyjnych gestów oraz wypowiedzi i ujęć pokazujących, jak twarze bohaterów stają się mapami ich emocji. Nic nie jest tu przed nami ukryte. Za to mnóstwo skrywają przed sobą nawzajem ludzie, którzy decydują się na wspólny wyjazd, by doświadczyć tam sytuacji granicznej zmieniającej ich losy na zawsze. To jednak raczej film o rozpadzie, nie o zmianach. Widać to w stopniowo wyciszanych scenach, innym sposobie kadrowania. Ostatnie kilkanaście minut daje wreszcie złapać oddech, lecz i tak pozostawia w osłupieniu.

Istotą dobrego kina jest między innymi zdolność złapania oglądającego w swoisty klincz. Tu jesteśmy nie tylko obserwatorami emocjonalnego tygla umieszczonego w orientalnych dekoracjach. Czujemy niemal, jak nas samych miażdży zaciskające się coraz mocniej imadło. Dlaczego? Może właśnie egzotyka otoczenia, zderzenie z inną kulturą – w której prawdopodobnie takie małżeńskie dramy, takie kłamstwa nie mogłyby się wydarzyć – czyni portretowane dramaty bardziej czytelnymi i widowiskowymi. A może to wszystko jest możliwe pod każdą szerokością geograficzną, lecz w tym przypadku filmowe przeniesienie zdarzeń i emocji dodaje im kolorytu i intensywności?

Najbardziej zaskakuje pozornie sielankowe tło zestawione z szokującymi sytuacjami, które następują jedna po drugiej, i to nieustanne napięcie wynikające zarówno z ukrywania emocji, jak i z ich wyrażania – mimiką, tonem głosu, a zwłaszcza słowami i gestami, bo w obrazie Muccina mówi i gestykuluje się mnóstwo. Na twarzach bohaterów widać każdy rodzaj zdziwienia, bezradności i rozpaczy, a rzeczywistość wokół jakby przyspiesza, rozpędza się, wpędza ich coraz głębiej w labirynt. Jednak wciąż widzimy swoistą równowagę: wszystkie sprawy wydają się zamknięte, ludzie kiedyś sobie bliscy relacjonują zdarzenia ze stoickim spokojem. Ale to tylko chwila. Reszta tego obrazu to głównie ruch, na który warto zwrócić uwagę tak jak na fizyczność odgrywanych postaci i na zmienność tego, co się dzieje z ich ciałami.

Dysonans między tym, co cielesne, a tym, co intelektualne, jest tu zresztą bardzo wyraźnie podkreślony. Scenariusz tworzy kolaż, w którym ważne jest ciało doświadczane silnymi wzruszeniami. I przede wszystkim jest to film o tym, co utrzymuje małżeństwa w spójnej rutynie, a co je rozbija, dokonuje trwałej destrukcji. I nie, nie są to kwestie posiadania lub nieposiadania dziecka, wiary lub niewiary w drugą osobę. Znakomita filmowa wiwisekcja związków, zwłaszcza tego wszystkiego, co je deformuje i niszczy. Zabija miłość, a także dosłownie odbiera życie. Mocne i przejmujące kino obyczajowe. Dla wszystkich, którzy chcą stworzyć związek, tworzą go albo z różnych powodów już w nim nie są.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Lato bez końca” Franziska Gänsler

 

Wydawca: Wydawnictwo Pauza

Data wydania: 15 lipca 2026

Liczba stron: 160

Przekład: Agata Teperek

Okładka: miękka

Cena detaliczna: 44,90 zł

Tytuł recenzji: Kobiety w ogniu

„Lato bez końca” to książka z wybitnym potencjałem, jednak marnująca go. Tak bardzo byłem rozczarowany, że musiałem na dłuższy czas odłożyć notatki i pomyśleć o tej skromnych rozmiarów powieści z dużym dystansem. Bo poczułem się oszukany. Miałem wrażenie, że ta senna narracja będzie prowadzić ku rozwiązaniom zaskakującym, nieoczywistym, że będzie to książka z jednej strony kameralna, z drugiej jednak – tak uniwersalna, że do zapamiętania na długo. A jednak zapamiętuje się tu tylko detale. Kilka mocnych scen zarysowanych wyraźną kreską. Kobietę w maseczce i okularach przeciwsłonecznych, która z determinacją prowadza wózek po miasteczku, gdzie nikt nie wychodzi z domu, bo tuż za rozlewiskiem rozgrywa się klimatyczna apokalipsa. Jej reakcje fizjologiczne na sytuację graniczną i stres, jaki odczuwa, nie mogąc ujawnić, dlaczego znalazła się w takim położeniu. Jest jeszcze coś do zapamiętania z końca, ale o zakończeniach nie powinno się pisać w recenzji. Ogólnie zatem Franziska Gänsler najpierw mocno przyciąga uwagę, potem rozczarowuje. Tezy, które proponuje, wydają się mocno odtwórcze: kryzys klimatyczny, przemocowe małżeństwo, solidarność kobiet, nazbyt wyraźne zestawienie tego, jak żywioł w przyrodzie trawi i niszczy niczym sytuacja egzystencjalna jedną z bohaterek.

Dlatego nie jestem tej powieści przychylny i uważam, że wiele kwestii potraktowała wtórnie, bardzo mało oryginalnie, a także po prostu niezbyt dobrze literacko. A jednak mam słabość do pierwszej części, tej pełnej niedomówień, licznych niewyrażonych wprost dramatów, nieufności między ludźmi i niepewności, czy wspomniane rozlewisko powstrzyma szalejące w październiku pożary, gdy słońce wciąż zabija, a w tej duchocie pojawia się coraz więcej tropów duszności emocjonalnej i egzystencjalnej. Tak, na początku „Lato bez końca” chwyta za gardło i enigmatyczność tej opowieści jest jej największą zaletą. Problem polega na tym, w jakim kierunku niemiecka autorka podąża, jak bardzo – może zupełnie nieświadomie – trywializuje zarysowane problemy albo proponuje dla nich jak najbardziej oczekiwane, w związku z tym zaś mało atrakcyjne i naprawdę nudne rozwiązania. Do tego cała masa dotyczącego feminizmu i ekologii dydaktyzmu, z którym można byłoby zrobić coś innego, dać tym zagadnieniom otwarte furtki interpretacyjne, nie opowiadać w sposób, w jaki zrobili to inni; po prostu nie zachowywać się niczym któryś z rzędu uczeń pytany przy tablicy o to samo.

Ale Franziska Gänsler jest debiutantką – być może nieświadomą tego, że jest wtórna i że kilka zasadniczych wątków jej utworu to kalki mnóstwa opowieści, które powstają głównie w krajach skandynawskich. Ta śmiała obyczajówka jest świetnie skonstruowana na początku i fatalnie poprowadzona dalej. Mogę nawet wskazać moment, w którym – moim zdaniem – wszystko się sypie i rozpada. Ta chwila, gdy bohaterki decydują się opuścić ponurą miejscowość, kiedyś kipiącą turystyczną energią, i ruszyć przed siebie, zabierając ze sobą dziecko, które znosi tę podróż co najmniej źle. Tu już zwyczajnie przestało mi się chcieć czytać dalej. Ale doczytałem, bo wierzyłem w siłę niedopowiedzenia i swobodę narracyjną pisarki. Kiedy zaczęło być konkretniej, wbrew temu, co opisano w książce, ogień przestał trawić moją wyobraźnię, a pogorzelisko okazało się smutne, bo najwidoczniej za wiele sobie obiecywałem.

Początek jest znakomity. Ciąg dalszy jest równie znakomity – aż do momentu, kiedy pojawią się deklaracje wyrażane wprost oraz pewne oczywiste działania, których nawet nie trzeba specjalnie antycypować. Iris żyje samotnie po rozstaniu z kobietą i prowadzi coś w rodzaju hotelu. Miejsce jednak od dawna nieszczególnie zasługuje na to miano. Aktualnie pożary trawią okolice, ale już wcześniej wczasowicze uznali Bad Heim za miejsce, które z konkretnych powodów trzeba omijać. Właśnie ta przestrzeń jest tu tak sugestywna i przykuwająca uwagę. A także bohaterka ze swoją przeszłością i skomplikowanym stosunkiem do miejsca, w którym obecnie się znajduje. Jakby nazwa hotelu miała być zaproszeniem do tego, by pożegnać wewnętrzną samotność. Bo Iris przynależy do tego miejsca z wielu różnych powodów związanych z historią rodziny. Tu na pierwszym planie pojawia się matka, najciekawszy i najbardziej potem zaniedbany przez Franziskę Gänsler wątek opowiadający o tym, kim była kobieta, która miała być dla Iris najbliższą osobą, a stała się wspomnieniem o traumie. Tamten zatrzymany czas wciąż męczy i odbija się w teraźniejszości. Iris wspomina krótkotrwale, lecz intensywnie. Ku tym wspomnieniom kieruje ją tajemnicza lokatorka z dzieckiem. W środku szalejącego nieopodal pożaru, którego śladem na posesji Iris długi czas jest tylko wszechobecny jak bolesne wspomnienia popiół, pojawia się uciekinierka. Postać mająca zostać na chwilę, ale potem zagnieżdżająca się w mentalności i emocjach Iris jak we własnym domu. Dopiero później okazuje się, z jakiego domu ucieka. I pojawia się dylemat, komu wierzyć: dwie strony opowiadają o skomplikowanej relacji małżeńskiej, a pomiędzy nimi znajduje się łagodząca napięcia Iris. I nie mamy żadnej zasadniczej wskazówki, komu zaufać i co naprawdę przydarzyło się kobiecie i jej córce, które Iris z czasem jest gotowa przygarnąć na stałe nie tylko do swojego domu, lecz również do serca.

Nie przybyszka jest tu najciekawsza, lecz ta, która przyjmuje ją w swoim hotelu. Kobieta zdecydowana na to, by wieść samotnicze życie, i gotowa przysiąc, że zawsze będzie jej dobrze w świecie, który sobie sama urządziła. Miejsce przez nią zamieszkiwane i wspomnienia, w których też cały czas mieszka, sugerują z jednej strony, że to kobieta silna i bezwarunkowo poddana pewnym instynktom życia poza ludzkim stadem, z drugiej jednak – że to osoba rozpaczliwie poszukującą bliskości; i wtedy, kiedy była dzieckiem, i gdy dorastała, i gdy wierzyła w szczęśliwy związek z partnerką, i teraz, tuż obok szalejącego pożaru, który przecież jej nie dotyczy. To nie są jej sprawy. Jacyś aktywiści, debaty o tym, skąd to wszystko się wzięło i jaki ma związek z klimatem, który rujnujemy. Zrujnowane staje się natomiast to, co niemiecka debiutantka buduje już na wstępie, pokazując Iris po części zaciekawioną, po części zirytowaną nową lokatorką. Niejednoznaczne relacje między tymi kobietami ma nam tu jeszcze komplikować stosunek jednej i drugiej do dziewczynki, samotnej i „osobnej”, żyjącej jakby do wewnątrz. To ona narzuca dalszej fabule mało atrakcyjne dla mnie rozwiązania.

A mogło być tak pięknie: Iris, przybyszka, niedopowiedzenia i zapach spalenizny docierający zza rozlewiska, który doskonale symbolizowałby to, że w tej relacji coś jest od początku popsute albo że jest ona budowana tak, że płonie, nie zastyga. Tutaj płonie dosłownie wszystko. Od pewnego momentu faktyczny pożar zamienia się w pożar narracyjny. Jakby Gänsler chciała zdążyć pozamykać otwarte kwestie i nie rozmyć tej narracji tymi wspaniałymi pęczniejącymi niedopowiedzeniami budującymi tutaj świetną psychodramę. Do czasu. „Lato bez końca” to nie jest dla czytelnika zmarnowany czas. Bardziej lektura, która jakby wie, w którym momencie ma rozczarować, i jakby wiedziała o tym sama autorka. Jeśli ma miejsce to drugie, w zasadzie nie miałbym żadnych zastrzeżeń do tej powieści. Jednak jestem przekonany, że tak nie jest. Że to wszystko, tak pięknie i sugestywnie pisane, nagle wymknęło się spod kontroli, stając się boleśnie konkretne i rozwiązywalne w zasadzie w każdym wymiarze. To nie jest dla mnie duże rozczarowanie czytelnicze. Może raczej towarzyszy mi efekt zgorzknienia. Jakbym nawdychał się w tym świecie przedstawionym za dużo dymu i niewygodne stało się dla mnie przebywanie tam do końca.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Nie płyń na morze” Elin Anna Labba

 

Wydawca: Wydawnictwo Marginesy

Data wydania: 15 lipca 2026

Liczba stron: 440

Przekład: Agata Teperek

Okładka: twarda

Cena detaliczna: 64,90 zł

Tytuł recenzji: Woda, pamięć, utrata

„Nie płyń na morze” Elin Anny Labby warto czytać w zestawieniu z „Kradzieżą” Ann-Helén Laestadius, choć są to książki różnie napisane, a Labba unika raczej dosadności Laestadius. Przejmujący debiut powieściowy tej pierwszej jest zdecydowanie delikatniejszy, pełen subtelności i odnosi się do innych rejonów kultury saamskiej, choć w obu narracjach mamy do czynienia z bohaterkami rozwojowymi: dziewczynami stającymi się kobietami muszącymi wtopić się w tło i zatopić (to nawiązanie do Labby) swą tożsamość, by wejść do gry o tak zwane normalne życie w tak zwanym normalnym państwie. Na przykład w Szwecji, która bardzo długo nazywała takie jak one Laponkami. Myślę, że te opowieści się uzupełniają właśnie dzięki temu, że są różne w stylu i formie, jednak obie mówią o tym samym. O wspólnocie wykluczonych, którzy w różny sposób radzą lub nie radzą sobie z tym, że imperatywem otaczającego świata jest dostosowanie się do niego, a bycie saamską gromadą to stygmatyzacja mająca wiele oblicz. Elin Anna Labba opowiada o jednym z nich, wieloaspektowym, ale pokazanym w dość jednolity sposób, za pomocą przemyślanej spokojnej narracji z metaforą wody jako punktem wyjścia do rozważań o tym, jak bolesna bywa odmienność Saamów i co właściwie ją definiowało przez dziesięciolecia.

Teraz jest już nieco inaczej. Dziś każdy mieszkaniec Skandynawii wie, że określenie Lapończyk jest pejoratywne, a proces asymilacji północnoeuropejskiego narodu bez państwa przebiega coraz lepiej, choć niepokojące jest to, że saamski folklor coraz częściej pojawia się w świecie komercyjnych przedsięwzięć. Można odnieść wrażenie, że obecnie sytuacja wygląda podobnie do przedstawionej w powieści Elin Anny Labby wizyty reportera lokalnej gazety, który wykoślawia obraz rzeczywistości i prezentuje go, narzucając określoną tezę. Wszystko i wszyscy traktowani są jak eksponaty z muzeum dzikiej natury. Dzisiaj joik, tak istotny w tej powieści, staje się elementem muzyki popularnej, a dzięki kulturze saamskiej można tworzyć intratne biznesy.

„Nie płyń na morze” wydaje się przenosić nas daleko w przeszłość, chociaż mówi o wielu dekadach ubiegłego stulecia – czas i przestrzeń łączą się zupełnie inaczej, rytm życia narzuca naturalna powtarzalność, a tożsamość budowana jest na tym, co zmienne, tymczasowe. Jak goahti, w których mieszkają bohaterki powieści. Labba po reportażu „Panowie nas tu przesiedlili” postanowiła wejść w nieco łagodniejszy rejestr opowiadania o nieposiadaniu swojego miejsca na ziemi, a właściwie o rozpaczliwej i kompulsywnej walce o jego posiadanie. Ta walka to czasem skrajności w wyborze drogi życiowej. Można walczyć wewnątrz siebie, a w końcu wraz ze swym egzystencjalnym smutkiem, którego nie da się już wyrazić, wypłynąć martwym z jeziora. Można walczyć też – z determinacją i do końca – o dom, samostanowienie, bycie niezależnym w świecie odbierającym tę niezależność. W Szwecji, w której dobrze byłoby zmienić tożsamość kulturową, by dopasować się do społeczeństwa, w tej książce egzemplifikowanego tylko przez pojedyncze osoby przybywające z zewnątrz i zainteresowane wyłącznie kwestiami formalnymi związanymi z doraźnym bytowaniem i planami dotyczącymi przebywania na określonym terenie.

Ten teren to okolice jeziora. Miejsca, które z jednej strony jest życiodajnym przyjacielem i punktem odniesienia dla wszystkich, którzy nie zamierzają stawać się Szwedami. Z drugiej jednak – przynoszącego zagrożenie, wzmagającego lęk. Przyglądając się temu, jak ważnym punktem odniesienia w historii życia dzielnych saamskich kobiet jest jezioro, nie sposób nie dostrzec także symboliki wody jako czegoś zmiennego, niemożliwego do zmierzenia, umykającego jakimkolwiek kategoriom porządkującym, dającego ostatecznie poczucie bezpieczeństwa, które paradoksalnie wynika z opisywanych zagrożeń ze strony wzbierającej wody. Ann-Helén Laestadius we wspomnianej na wstępie powieści koncentrowała się na silnym związku Saamów ze zwierzętami będącymi niczym członkowie rodziny. Elin Anna Labba kładzie nacisk na relacje międzyludzkie, ale i u niej pojawiają się przejmujące sceny z udziałem zwierząt, gdy bliskość z nimi zamienia się w akty przemocy czy mordu. Wszystko w cichym, bardzo cichym otoczeniu nad coraz większą wodą, w której słychać coraz mniej. Jednak milczenie nie oznacza tu bierności.

Autorka portretuje członkinie rodziny, z których jedna – najsłabsze ogniwo – walkę o samostanowienie przegrywa między innymi dlatego, że dla wszystkich jej krewniaczek żyć to przede wszystkim mierzyć się z przeciwnościami i niepewnością losu. W tej tymczasowości łatwo popaść w melancholię. Szwecja minionego stulecia nie zajmowała się terapią depresji czy zaburzeń osobowości w środowisku „tych obcych”, osiadłych tuż obok tak zwanej cywilizacji i niechętnych do asymilacji. Tylko czy mamy tu do czynienia z próbami asymilacji, czy pełnymi różnego rodzaju agresji aktami destrukcji gromady na rzecz dostosowania jej do ludzi rzekomo wiedzących, ku czemu zmierzają, a przede wszystkim gotowi są bronić lokalnej stabilizacji przed nomadyzmem, który wygląda tam bardzo źle?

Zostają zatem matka i córka w intrygującej i bardzo różnorodnie prezentowanej przez autorkę relacji. Najpierw poznajemy dziewczynkę, której los odebrał ojca i obarczył ją życiowym smutkiem, a wraz z nim – alienacją, której Ingá nie ma zamiaru się poddać. Podobnie jak jej matka, Rávdná, tułająca się podczas ciąży, zawsze gotowa na walkę z kolejną przeciwnością losu, zawsze silnie związana ze swoją społecznością. Córka dorasta i zbliża się do świata, w którym Szwedzi zbudowali sobie stabilną codzienność – tak sztampową i powtarzalną, jakby jej składowe zapożyczyli z duńskich klocków Lego. Matka pozostaje w miejscu, które nazywa domem, choć przecież fizycznie jej siedzibą jest tylko tymczasowa chata nad jeziorem. Jednak dla niej dom to także to, co nienamacalne: zwyczaje i obyczaje, siła joiku i pamięci o tym, że najważniejsza jest tożsamość społeczności. Z czasem drogi tych dwóch kobiet pozornie się rozchodzą, jednak Elin Anna Labba wcale nie pokazuje tutaj wiwisekcji oddalania się od siebie. Wręcz przeciwnie – na przestrzeni lat pokazuje, że to, co silnie związane z pobliską wodą, wciąż pozostaje trwałe. Że nie ma żadnego podziału ani rozdzielania się, choć warunki życia matki i córki zaczynają się różnić. Siła łącząca obie kobiety jest tu niezwykle istotna, natomiast jej opis za pomocą bardzo różnych środków wyrazu to jeden z wielu atutów „Nie płyń na morze”.

Warto zwrócić uwagę na to, co bohaterki traktują jako stałe, a co jako rzeczywiście tymczasowe. To istoty żywe, ale i rzeczy. Coś, co można porzucić, i coś, czego pozostawić nie sposób. Najboleśniej jednak prezentuje się tu symbolika palenia: w płomieniach staje to, czego często nie można już nieść, a przede wszystkim unieść. To historia o bezkompromisowej próbie zachowania swojego miejsca na ziemi i o tym, że o tym zachowaniu decydują determinanty niezależne od nas. Woda z jeziora może być jedną z nich. Jezioro może być czułą matką i śmiertelnym wrogiem. W społeczności silnie związanej z wodą nie ma skrajnych podziałów. Labba nie zarysowuje konfliktów wewnętrznych w społeczności saamskiej, choć i one mają miejsce, co jest dyskretnie zaznaczane. Ta książka jest pełną melancholii opowieścią o sile przetrwania mimo ciągłych utrat. Mimo braków, których nic nie zrekompensuje, ale na które jest się gotowym, by dzięki tej gotowości trwać. Takim, jakim się jest. W takiej, a nie innej strukturze społecznej, z charakterystyczną wrażliwością i czułością dla pewnych detali, bo warto zwrócić uwagę na to, że w fabule istotne są pewne szczegóły budujące kształt świata przedstawionego. Powieść o tym, że być nomadą w północnej Europie to jednocześnie przekleństwo i szczęście wyzwolenia. Tylko czy wolność społeczności ukazanej w tej powieści nie jest najbardziej surową formą niewoli?

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Wilcze sekrety” Przemysław Kawecki

 

Wydawca: Wydawnictwo Quello

Data wydania: 15 lipca 2026

Liczba stron: 320

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 47,90 zł

Tytuł recenzji: Mazurskie tajemnice

Bardzo sobie cenię książki, które wykraczają poza ramy swojego gatunku literackiego, a czasami w ogóle nie można ich w takie ramy wpisać, co bywa tak zwaną trudnością sprzedażową, ponieważ trudno w takiej sytuacji ściśle określić grupę odbiorców danej pozycji. „Wilcze sekrety” to nie jest klasyczny thriller, dlatego postaram się sam wyznaczyć taką grupę. Kawecki tworzy narrację na bazie narastającego napięcia, ale przykuwających uwagę elementów jest w tej powieści dużo, dużo więcej. Przede wszystkim malownicze Mazury, które okażą się wcale nie takie malownicze. Grupa staruszków, pozornie już mocno odklejonych od życia, którzy witalizmem i siłą pamięci przebijają najmłodszych nawet bohaterów. Postać prowadząca – student historii, do którego zupełnie przypadkowo i w sposób nad wyraz typowy dołącza dziewczyna tuż przed maturą. Młodzi fascynują się sobą nawzajem, lecz fascynuje ich także inna historia. Jej zrozumienie jest możliwe dzięki świetnie prowadzonej narracji dwutorowej.

Dla kogo jest zatem ta książka? Dla miłośników literackiego niepokoju, ale i niekonwencjonalnych rozwiązań fabularnych. Dla wielbicieli Mazur, którzy do tej pory nie widzieli ich tak naprawdę i nie wiedzą, że są one czymś więcej niż tylko letnią atrakcją turystyczną. „Wilcze sekrety” to także rzecz dla tych, którzy lubią w literaturze pewną powolność połączoną z konsekwentnym rozwijaniem wątków. To książka do hamaka, która tylko na pierwszy rzut oka wydaje się typowo wakacyjną lekturą. Opowiada o wstrząsającej Historii, o złu tkwiącym w człowieku i konsekwencjach tego zła, ale także o tym, co może z nas zrobić chęć posiadania czegoś, co zostało z konkretnych powodów skrzętnie ukryte.

Kuba jako pełnokrwisty bohater nie zdaje tutaj egzaminu, co jest świetnym posunięciem autora, bo sednem tej postaci jest poszukiwanie, rozmyślanie, refleksja, a przede wszystkim analiza. Ale to jednak mężczyzna z krwi i kości, który szybko nawiąże relację ze swoją towarzyszką prywatnego śledztwa w mazurskiej dziczy, lecz wątek obyczajowy – w tym i każdym innym wymiarze – autor traktuje tutaj drugoplanowo. Ważne są połączenia albo kontrasty, dzięki którym czytelnik odczuje większą więź z książką. Na przykład tajemnicza trójka mężczyzn. Jazda na rowerze. Metafora wody pochłaniającej na zawsze (w prologu mamy dryfującego płetwonurka, dalej dużo więcej tego typu obrazów). A teraz to, co kontrastowe: dwie różne pory roku w dwóch różnych przestrzeniach czasowych, odmienne charaktery ludzi oraz ich działań, sielanka mazurskiej prowincji i to, co kiedyś czyniło z niej piekło. To piekło nie odeszło. Kuba uzmysłowi to sobie mniej więcej w tym samym momencie, w którym uczyni to czytający. To nie jest powieść typu „oj, będzie się działo”. To w sumie bardzo kameralna historia odkrywania prawdy o tym, jak funkcjonował i funkcjonuje obecnie świat na Warmii i Mazurach. Opowieść nie tylko dla wielbicieli tego regionu Polski.

Przemysław Kawecki niespiesznie snuje dwie historie, z których ta starsza wydaje mi się dużo ciekawsza. To tam w zasadzie autor rozdaje karty. Kończy się druga wojna światowa. Naziści wciąż nie chcą przyznać przed samymi sobą, że przegrywają. Mazurskie osady mają pozostać pełne, a emigracja stamtąd do pewnego momentu jest uznawana za dezercję. W tym mrocznym świecie zagrożenia nadchodzącego ze wschodu poznajemy pewną rodzinę i krnąbrnego chłopca, który będzie się później uważnie przyglądał poczynaniom ludzkiego potwora. Kawecki dotarł do wielu źródeł historycznych obrazujących sytuację Niemców w 1944 i 1945 roku, jednakże ta książka nie dotyka bezpośrednio tylko tych dat. Historia z przeszłości zgrabnie uzupełnia to, co dzieje się we współczesnym świecie mazurskiej prowincji, a są to jednak lata też nieco oddalone od naszej codzienności. W tej drugiej narracji widzimy głównie fascynację i niepokój. Dwójka młodych ludzi wędruje tropem tych, którzy pozostawili na Mazurach jakieś ślady. Skarby czy coś innego? Co może skrywać okolica, którą Kawecki tak sugestywnie opisuje – plastycznie i topograficznie? Trudno zdecydować, czy uwaga ma się koncentrować na tym, co minione, czy też na tym, co dzieje się teraz. Przecież jedna z tych narracji jest pokłosiem drugiej. A obie w przyciągający uwagę sposób opowiadają o tym, że ludzkość bywa zła, ciekawa świata i samej siebie, ale bez względu na upływ czasu wewnętrznie lojalna, choć pojedynczy człowiek płaci niekiedy za lojalność najwyższą cenę, co często utwierdza innych w przekonaniu, że nie było warto.

Wybór tego konkretnego regionu na miejsce akcji nie jest przypadkowy. Warmia i Mazury to tutaj miejsce „wypędzonych i przypędzonych”. Tych, którzy musieli stamtąd uciekać podczas drugiej wojny światowej, i tych, którzy wracali tam na skomplikowanych zasadach, nie zawsze związanych z sentymentem do porzucanych i nowych ziem. Ta część Polski jest tu zagadką wielowymiarową. Przemysław Kawecki sugeruje, że to przestrzeń, która zaznawała przez lata wiele zła i niesprawiedliwości, a także nieopisanego okrucieństwa, których do dziś… nikt nie ośmiela się dokładnie opisać. Albo z jakichś powodów nie chce tego robić. Z wojennym czasem wiążą się liczne tajemnice, które z konkretnych powodów są ukrywane przez lokalne społeczności. W takim świecie pojawiają się młodzi: naiwni i poszukujący rozwiązań trudnych zagadek historycznych. On z akademickim zacięciem opowiadający jej o historii Mazur, ona przyjmująca go najpierw z dystansem, a potem z przyjacielską serdecznością. I jako wybawcę, choć nie bierze on bezpośredniego udziału w wyciągnięciu dziewczyny z kłopotów, w które niejako sam ją najpierw wpędza.

Moim celem nie jest skupianie się na fabule tej książki, lecz zwrócenie uwagi na to, że jest to powieść przekraczająca granice gatunkowe w bardzo subtelny sposób. Mimo że przecież momentami jest przerażająco bezkompromisowa. Ale i bywa sielankowa. Kawecki wie, jak poruszać wyobraźnię czytających, bo nie jesteśmy do końca pewni, czy znajdujemy się w świecie oplecionym siecią zła i tajemnic, czy jednak w malowniczym miejscu, w którym tajemnice pozostaną nimi na zawsze, a o spokój w okolicy zadbają ludzie z mazurskich wiosek kierowani potrzebą transcendencji, silną wiarą i równie dużym poczuciem przynależności do swojego miejsca.

To powieść o potrzebie poszukiwania cennego skarbu, nieludzkim obliczu tych, którzy wywołują i prowadzą wojny, a także o miłości wykraczającej poza relacje międzyludzkie ‒ tej związanej z umiłowaniem miejsca, które wybrało się do życia, choć życie przodków mogło być tu piekłem. „Wilcze sekrety” to także historia przywiązywania się do siebie w romantyczny, nostalgiczny, ale też toksyczny sposób. Rzecz o pamiętaniu ‒ tego, co łatwo wyprzeć z pamięci, lecz również tego, co zapamiętać należy. Są tu oczywiście postacie z klasyki gatunku: czarne charaktery, skorumpowani mężczyźni, niecne plany zawłaszczenia czegoś, co cudze; są też trupy, bo Kawecki nie pisze wcale wyłącznie nostalgicznej historii. Z drugiej strony: nostalgia również jest tutaj widoczna. Młodzi dopiero poznają region. Region zna siebie najlepiej – wszak jest przestrzenią, w której walczyło się o przetrwanie, z której się uciekało, a teraz się ją jednocześnie pamięta i zapomina. Niezwykły jest ten obraz Mazur. Powieść Kaweckiego to w niecodzienny sposób obmyślona i napisana książka. Jedna z tych nietuzinkowych narracji, które wywołują podskórny niepokój pozostający z czytelnikiem na bardzo długo. Jednoznacznie ocenia, jakim piekłem jest wojna i jak ważną rolę może odgrywać chęć ukrycia jej sekretów.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Młode matki” reż. Jean-Pierre i Luc Dardenne

 

FILM

Gatunek: dramat społeczny

Tytuł oryginalny: Jeunes mères

Produkcja: Belgia/Francja

Czas trwania: 104 minuty

Data polskiej premiery: 22 maja 2026

Tytuł recenzji: Wobec macierzyństwa

Jean-Pierre’a Dardenne’a można w pewnym stopniu uznać za belgijskiego Kena Loacha – obaj proponują surowe i bezkompromisowe kino społeczne, aczkolwiek nowy film tego reżysera stworzony wspólnie z bratem Lukiem nie wgniata w fotel tak jak filmowe dokonania Loacha. „Młode matki” to obraz bez wyraźnego początku – początków jest tutaj wiele, o jednych dowiadujemy się wprost, innych możemy się domyślać – ani jednoznacznego końca. Dwaj belgijscy reżyserzy nie poprzestają tutaj na konkretnej tezie, film jest wielowątkowy i wielopłaszczyznowy, co stoi w kontraście do prostoty i surowości zdjęć kręconych w taki sposób, że chwilami widzowie mogą odnieść wrażenie, iż weszli gdzieś między jedną a drugą bohaterkę, tworząc tam niepotrzebny tłum, bo i bez tego postacie, które los obdarzył macierzyństwem, z trudem – dosłownie i w przenośni – łapią oddech i próbują znaleźć równowagę. Bo przecież są matkami. Młodymi, lecz matkami. Twórcy nie wspięli się na wyżyny interpretacyjne opowiadanych historii, nadając temu filmowi tytuł. Tu ważna będzie dosłowność. Dosadność. Widoczne na twarzach dziewcząt i kobiet łzy i cierpienie, a także próby pozbycia się ich.

Kadry są tu bardzo wyraźne, adekwatnie do prezentowanych wprost problemów. Przedwczesne lub niechciane bycie matką. Dylematy natury moralnej i kilka dramatycznych scen, kiedy wydaje się, że dziecku coś się stanie, zostanie dosłownie porzucone, że coś w tych młodych bohaterkach pęknie i przestaną je karmić, przewijać, zrobią z nimi to, co matka jednej z nich zrobiła z kanarkiem. Jednak to tylko złudzenia, bo bracia Dardenne’owie tworzą film realistyczny i mocno trzymają się tego realizmu nawet wówczas, gdy pojawia się minimalistyczny, choć niezwykle wymowny wiersz. Świat przedstawiony tego filmu daleki jest od poezji, choć widzimy tu sceny ukazujące bohaterki z wielką czułością. Operator kamery dokonuje zbliżeń w doskonale dobranych momentach. Twarz, sylwetka, klaustrofobiczna przestrzeń samochodu. Ale jest też w tym filmie widoczna wolność egzemplifikowana przez jazdę na motorze. Iluzoryczna czy prawdziwa? Wszystko jest poddawane moralnej i etycznej ocenie widza. Ale czy tak naprawdę cokolwiek tu powinno jej podlegać?

Być może z większą empatią ogląda się ten film, znając treść wstrząsającego reportażu Katarzyny Tubylewicz „Nie czekam na szklankę wody”. Urodzenie dziecka to nie bycie matką. Bycie matką nie ma często żadnego związku z urodzeniem dziecka. Brak tu moralizowania, jest naga prawda. Bolesna jak spojrzenie w oczy matce, która przed laty oddała córkę w obce ręce. Tu sytuacja się powtarza, jedna z bohaterek podejmuje heroiczną w jej przekonaniu decyzję. Niewyobrażalnie bolesną, ale właściwą. Dziewczęta, które były świadkiniami błędów swoich matek, nie chcą podążać tymi samymi ścieżkami. A jednak część wchodzi w schematy utarte przez smutną przeszłość. Bracia Dardenne’owie nie będą oceniać, nie pozwolą na bezpośrednie wejście gdzieś głębiej. Pozostaną przy filmowej poetyce cierpiących młodych twarzy. Dziewcząt, które albo po prostu płaczą i ból widać w ich rysach, albo metodycznie ukrywają pod makijażem ślady cierpienia. Nie będą pokazywały, w jak tragicznym położeniu się znalazły. A my nie będziemy w pełni świadomi, dlaczego to wszystko tak się ułożyło.

„Młode matki” ktoś gorzko i ironicznie spuentował, że to „najlepsza reklama kliniki aborcyjnej w dziejach”. Taka konkluzja jest okrutnie niesprawiedliwa, bo ktoś widzi ten film jednowymiarowo, a pokazane problemy mają w tle bardzo często historie, za którymi stoją smutek i upokorzenie, ale mimo wszystko także miłość. Trudna, niejednoznaczna, kaleka, może też pojawiająca się później niż powinna. W moim odczuciu to nie film o niechcianych dzieciach, lecz obraz niedojrzałości emocjonalnej do tego, by zaakceptować siebie, a następnie istotę, którą powołało się na świat.

Kino społeczne ma to siebie to, że odwzorowuje rzeczywistość, dając jednocześnie trudne czasem do dostrzeżenia furtki interpretacyjne. I tu bohaterki również nie widzą rozwiązań, które czasami są na wyciągnięcie ręki. Największym dramatem, ale i najciekawszym punktem wyjścia jest tu danie komuś życia: wydalenie z siebie ciała – zbioru komórek, którego jednak nie wyrzuca się potem do śmieci. Te dziewczyny z maluchami w ramionach, choć na marginesie lub zakręcie życia, są heroskami, a „Młode matki” to obraz doceniający przede wszystkim determinację osób w tak trudnym położeniu. Pomimo smutku otwierającego się przed nami już w pierwszej scenie filmu otrzymujemy ciekawą opowieść o wielkiej nadziei i możliwościach, które pojawiają się zupełnie niespodziewanie. To także ciekawie skonstruowany film o wewnętrznych walkach toczonych przez bohaterki, najlepiej ukazanych wtedy, gdy konfrontują się z kimś innym. Wszystko mimo to stonowane i spokojne. Nie ma miejsca na spektakularne dramaty, ale jest dużo pola do interpretacji, kiedy miały miejsce, i antycypacji, że mogą się zdarzyć lub powtórzyć.

Ogląda się to wszystko z uwagą i przygnębieniem, a sprawy kontrowersyjne czy przynajmniej dyskusyjne są tu zwyczajnymi elementami życia codziennego. Bracia Dardenne’owie pięknie też opowiadają o solidarności. Widać to w różnych wymiarach: oprócz trudów macierzyństwa mam na myśli wymienianie się lub zastępowanie dziewcząt, które nie zawsze pamiętają o tym, że mają przygotować posiłek całej grupie z ośrodka. Starają się też nie pamiętać o przeszłości, która jednak powraca – odbijają ją wtedy jak piłeczkę pingpongową albo odczuwają wzmagającą się zwyczajną złość na los próbujący serwować im przykre powtórki.

Film, który ukazuje istotny społecznie problem, tworząc kameralny, lecz wyrazisty obraz różnorodności. Tu nie ma przestrzeni na oceny, jest miejsce na szybkie podejmowanie decyzji i działanie. Wchodzimy w środek świata, który stał się trudny, i pozostajemy sami z tym, co udało nam się podejrzeć, bo ciągi dalsze są zarysowane mniej lub bardziej wyraźnie, jednak bez żadnych sugestii, co przyniesie przyszłość. Hipnotyzujący film o tym, co jest tu i teraz. O braku miłości, jej nadmiarze, nieumiejętności dzielenia się nią i o tym, że macierzyństwo potrafi odsłonić coś, co w zwykłym życiu tuszujemy. Brawa za prosty, ale dosadny scenariusz – skierowany niekoniecznie do tych, którym mogłoby się wydawać, że to film dla nich lub o nich.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Pojedynek” Krzysztof Domaradzki

 

Wydawca: Wydawnictwo Sonia Draga

Data wydania: 10 czerwca 2026

Liczba stron: 456

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 59,90 zł

Tytuł recenzji: Moc intryg

To wielka przyjemność wrócić po latach do czytania Krzysztofa Domaradzkiego. Pisarza, który przez ten czas świetnie rozwinął swój warsztat. Przygodę z jego twórczością rozpocząłem od „Sprzedawcy”, dynamicznej opowieści o bardzo inteligentnym, konsekwentnym i gorzko ironicznym mężczyźnie. Potem przeczytałem „Przełęcz” tego autora, która była dużo bliższa rzeczywistości, a jednocześnie mistyczna i pełna skrytej melancholii, kiedy opowiadała o mechanizmach socjologicznych charakteryzujących społeczeństwo rosyjskie. Później była moja przerwa, a Domaradzki pisał kolejne książki. Wiedziałem, że ten młody twórca ma ogromny potencjał. I już po lekturze pierwszych stron „Pojedynku” – podobnie jak pierwsza ze wspomnianych tu publikacji poruszających temat męskiego wyobcowania – byłem przekonany, że przez lata tego potencjału nie zmarnował.

Myślę, że Domaradzki rozwija się jako pisarz tak znakomicie, że powoli zaczyna zajmować na rynku wydawniczym podobną pozycję jak Robert Małecki, Wojciech Chmielarz czy Przemysław Piotrowski. Ma nad nimi jedną zasadniczą przewagę: wciąż jest nieprzewidywalny, jeśli chodzi o to, w jakiej konwencji powstanie nowa książka i czy będzie dawała się zamknąć w ramach jednego gatunku literackiego. „Pojedynek” jest potwierdzeniem powyższego. Przede wszystkim to znakomita rozrywka dla fanów thrillera, powieści sensacyjnej czy kryminału. Każdy z nich będzie miał okazję zredefiniować swój ulubiony gatunek. Krzysztof Domaradzki skupi się w zasadzie tylko na dwóch antagonistach, wokół których zbierze detale formalne tworzące thriller. Mniej więcej w połowie narracji pojawi się – z bardzo przemyślaną sekwencją zdarzeń – warstwa sensacyjna, w której klasyczne dla gatunku wybuchy, awantury, pościgi czy mroczni bohaterowie w konflikcie z prawem otrzymają naprawdę oryginalną oprawę. A kryminał? „Pojedynek” ukaże nam takie postacie z policyjnego światka, że trudno będzie ustalić, która jest najciekawsza i dlaczego.

Niemniej dla mnie „Pojedynek” to psychologiczna przypowieść o winie i karze. Historia demonów skrytych gdzieś głęboko i ujawniających swą potęgę stopniowo i na kilka sposobów. Demonem w niemal dosłownym znaczeniu wydaje się jeden z głównych bohaterów, ale Domaradzki robi wiele, by pokazać, że nie istnieje jeden określony profil psychologiczny psychopaty. Psychopata, z którym mamy tu do czynienia, jest postacią pełnokrwistą – ma emocje i uczucia, lecz potrafi je wyłączać na zawołanie. Demoniczne jest to, co stoi za drugim bohaterem i co popchnęło go do działań, dzięki którym wzbogacił się finansowo, ale stracił przez nie praktycznie wszystko, co pozostało z jego tak zwanego normalnego życia odebranego mu już w czasach młodości. Zorientuje się szybko, że – znakomita metafora – nie można wiecznie tańczyć na kłodach rzucanych pod nogi przez los, choć da się to robić przez większą część życia, jeśli jest się fighterem, złe doświadczenia zaś traktuje się jak coś, co wzmacnia, a nie rujnuje. Dlatego czytając nową powieść Domaradzkiego, odbierałem wszystko, co się dzieje, z coraz większym smutkiem, bo ze świadomością, jak przygnębiające może być życie człowieka, który jest przekonany, że je wygrał, choć to tylko bolesne złudzenia.

Tu jest cała masa przegranych. Nie dlatego, że nagle tracą życie odbierane przez głównego bohatera, seryjnego mordercę darzącego wręcz obsesyjną miłością wszystko, co brytyjskie. Są tutaj ludzie, którym los przetrącił życiorysy. Spowodował, że w taki lub inny sposób musieli odsunąć się od społeczeństwa i podążyli w kierunku upadku, choć w swoim mniemaniu wkraczali na słuszną drogę ku chwale i bogactwu. Jest tu z ciepłem i empatią, choć pozornie szorstko zarysowany obraz rodziny w rozpadzie; wizerunek związku dwojga ludzi, którzy powołali na świat kochane dziecko i mogliby być razem, ale zdecydowali się na rozstanie z powodu odmiennych priorytetów życiowych i pozostawili za sobą emocjonalne zgliszcza.

Czuły ojciec jest metodycznym złodziejem. Okrada jednak ludzi, którzy – w jego mniemaniu – tkwią w nadmiernym dobrobycie i z pewnością nic się nie stanie, jeśli się czymś z nim podzielą. On zaś zdecyduje, co z domu obcych ludzi będzie należeć do niego. Johnny to nie jest jednak zwyczajny złodziej, podobnie jak Stefan nie jest klasycznym seryjnym mordercą. Sylwetki dwóch bardzo różnych, lecz w wielu kwestiach podobnych mężczyzn Domaradzki kreuje, posługując się ironiczną kreską i nietuzinkowym poczuciem humoru. Ani Johnny, ani Stefan do tej pory nie popełnił żadnego błędu w swych doskonale zaplanowanych działaniach. Obaj zawsze byli zadowoleni z efektów swoich akcji, w których wszystko układało się po ich myśli. Ale zdarza się wpadka. A po niej kolejna. Los sprawia, że ci dwaj trafiają na siebie i pozostają sobie coś dłużni. Jeden może przetrwać, a drugi musi zniknąć. Zawiązuje się znakomita intryga, którą otwierają popełnione błędy. Trafia kosa na kamień. Zaczyna się tytułowy pojedynek. A w to wszystko angażuje się oczywiście policja. Jednak uwagę przykują przede wszystkim relacje antagonistów.

W „Pojedynek” wpada się jak do basenu z krystalicznie czystą ciepłą wodą, skąd nie chce się wychodzić. Dawno nie czytałem powieści gromadzącej aż tyle zwrotów akcji i tak wrażliwej wobec czytelnika. Domaradzki ukazuje z jednej strony zdeterminowanych i pewnych siebie mężczyzn, z drugiej jednak – odsłania ich słabości, które są starannie ukrywane przed światem. A przecież istnieją. I bolą. Utrudniają lub uniemożliwiają pewne działania. Jeden i drugi wie, na czym polega jego fach, lecz konfrontacja da im do zrozumienia, że wcale nie wiedzą o sobie wszystkiego.

A najwięcej można się dowiedzieć dzięki śledzeniu, podpatrywaniu i podsłuchiwaniu czyjegoś życia. „Pojedynek” to książka o voyeuryzmie, ale ujęta w ramy historii, w której podglądanie nie wynika z wewnętrznego przymusu czy trudnej do powstrzymania ciekawości. Tu toczą się zdarzenia możliwe do przewidzenia z powodu tego, co się wcześniej zobaczy, złoży w myślach i dzięki temu zaplanuje dalsze działania. Johnny jest dużo bardziej ostrożny, a potem niepewny w swych poczynaniach, bo jego konstrukcja psychiczna jest inna niż Stefana, łagodniejsza. Została wyraźniej zarysowana, pozwala czytelnikowi obdarzyć bohatera sympatią, choć jednocześnie skłonić do zastanowienia, czy w przyszłości komukolwiek obcemu zostawić klucz do mieszkania. Johnny jest z wielu powodów postacią tragiczną, podczas gdy Stefan kreowany jest na bezdusznego typa, który wyjdzie cało z każdej opresji, bo w jego świadomości nie ma czegoś takiego jak sytuacja bez wyjścia. Może być jedynie plan, który nie wypalił, albo pomysł, który okazał się nie do końca fenomenalny. Najgorszy jest dla Stefana błąd. Gdy pojawia się pierwszy, wraz z nim powstają rysy na wizerunku metodycznego mordercy. Stefan nie wie, że największy błąd popełni, gdy nie przeanalizuje sytuacji wystarczająco dokładnie. Kiedy w strzelaninie na parkingu pod galerią handlową pozostawi przy życiu pewną panią w średnim wieku. Ona zaś rozegra tu kolejny pojedynek…

Domaradzki pyta, czy silne koncentrowanie uwagi na detalach to jeszcze pozwalające trzymać się w pionie realistyczne spoglądanie na życie, czy już defetyzm. Pozornie obaj przestępcy zdobyli to, co mają, przede wszystkim dzięki sile charakteru i nieustępliwości. Tymczasem autor pokazuje, że mimo porównywalnie silnych osobowości wcale nie są do siebie podobni. I może te osobowości nie są aż tak silne, jak mogłoby się wydawać. Cała intryga zmierza do ciekawego zakończenia. „Pojedynek” jest tym, co lubię najbardziej: umiejętnie skonstruowaną powieścią z kompozycją klamrową. Świetnie było wrócić do twórczości kogoś, kto wykazuje się ogromną pomysłowością i w żadnym zdaniu nie pozwala czytelnikowi na oderwanie uwagi. Nie wiem, w jakim kierunku Domaradzki pójdzie dalej, ale uważam, że to już pisarska marka, w którą rynek wydawniczy powinien inwestować. „Pojedynek” to znakomita powieść na lato – dla wszystkich. Nie dlatego, że wszystkich zainteresuje, lecz dlatego, że każdy znajdzie w niej coś innego i ważnego dla siebie.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ