Wydawca: Wydawnictwo Poznańskie
Data wydania: 23 września 2026
Liczba stron: 512
Przekład: Maciej Studencki
Okładka: twarda
Cena detaliczna: 79,90 zł
Tytuł recenzji: Bliskość i oddalenie
Douglas Stuart to mój ulubiony współczesny brytyjski prozaik, a jego „Shuggie Bain” to – nie zawaham się użyć tego słowa – arcydzieło. Ta powieść stała się moją książką roku 2021 i chyba od tamtej pory nie czytałem żadnej, która tak mocno weszłaby mi pod skórę. Trudno po takim debiucie pisać kolejne utwory równie przejmujące i piękne. Ale Stuartowi udaje się nadal tworzyć rzeczy bardzo dobre. Po „Młodym Mungo”, który sprawiał wrażenie uzupełnienia powieści doskonałej, mamy do czynienia z historią inną niż dwie poprzednie, choć zachowującą tematy kluczowe dla tego autora: homoseksualizm, trudne relacje rodzinne, różne odcienie wyobcowania i egzystencjalną pustkę, a także bezradność – bardzo często wobec samego siebie.
Przede wszystkim w nowej książce przenosimy się z Glasgow – w twórczości Stuarta dalece odmiennego od pocztówkowych wizerunków i niebędącego miejscem, po którym chciałoby się turystycznie spacerować turystycznie – do zupełnie innego świata: na szkockie peryferie: Hebrydy Zewnętrzne. Okazuje się, że na smaganych wiecznym wiatrem i deszczem wyspach rozgrywają się kameralne dramaty równie fascynujące jak te mające miejsce w dużym mieście, choć między społecznością wielkomiejską a wyspiarską istnieje wyraźna opozycja obejmująca kulturę, religię i mentalność. Szkoccy wyspiarze są ludźmi twardymi, czasem bezwzględnymi, ograniczonymi nie tylko położeniem geograficznym, ale również surowymi prawami religijnymi. Tkwią w charakterystycznych domach – tu warto wspomnieć o fizycznym pęknięciu budynku, w którym mieszka jeden z bohaterów – a także w specyficznym sposobie myślenia o tym, co inne. Inność zwykle przybywa ze stałego lądu, a wyspiarze zdają się przed nią bronić. Ich odrębność podkreślają nie tylko język gaelicki i skonfrontowany z katolicyzmem protestantyzm, lecz przede wszystkim mentalność. Na Hebrydach Zewnętrznych, o czym autor wyraźnie wspomina, zwykle nie kupuje się nic nowego, stare rzeczy usiłuje się naprawiać, a jeśli jest to niemożliwe, po prostu się je porzuca. Jak bolesną metaforą rozmaitych emocji w powieści „John, syn Johna” jest właśnie ten proces…
O ile „Shuggie Bain” obrazował silne toksyczne emocje małego chłopca i matki nadużywającej alkoholu, o tyle tutaj dużo starszy bohater opuszcza wyspę i ojca, który – choć jest abstynentem – potrafi okazać mu prawie tyle samo okrucieństwa i zadać bólu co matka małemu Shuggiemu. Cal wyjechał z rodzinnych stron, by studiować w wielkim mieście, ale przyniosło mu to jedynie gorycz, nędzę i brak możliwości rozwoju. Gdy bohater decyduje się wrócić na wyspy, kilka lat życia potrafi spakować w kilka minut. Ale jego bagaż to również cechy, które zawsze różniły go od ojca. Rozstanie zaś pogłębiło przepaść między Calem a Johnem. Ich kontakty ograniczyły się do regularnych rozmów telefonicznych, podczas których syn wysłuchiwał psalmów po gaelicku – a koniec końców zmuszony jest wrócić nie tylko do tego.
John, trochę młodszy ode mnie, od samego początku może budzić niechęć czytelników. Wydaje mi się jednak, że po uważnym przeczytaniu całej książki trudno będzie pozostać nieprzychylnym wobec tego bohatera. Właśnie zakończenia są tu najważniejsze, bo początki pozostają niejasne i ostatecznie częściej poznajemy konsekwencje pewnych zachowań czy zjawisk niż ich przyczyny. Cal czuje się przykuty do swego ojca. Z jednej strony łączy ich niewiarygodnie silna więź, wynikająca przede wszystkim z tego, że obaj są outsiderami. Obaj cierpią z powodu braku miłości i są mistrzami maskowania najbardziej intymnych uczuć. Z drugiej – ich relacja naznaczona jest surowością i brutalnością, także fizyczną przemocą. Narasta też świadomość, że miłość ojca do syna uzależniona jest przede wszystkim od spełniania oczekiwań seniora. Na początku choćby takich, by Cal zmienił styl ubierania i ściął włosy. Zmieni, zetnie? Oczywiście, że tak. Przyjmie kolejny cios? Jak najbardziej. Będzie się starał zrozumieć zachowania ojca, który utknął w pustce i ratuje się tylko żarliwą religijnością? Niekoniecznie. Cal powrócił ze świata, gdzie może trudno mu się żyło, ale bez problemu mógł zaspokajać potrzeby seksualne w kontaktach z innym mężczyzną. O poszukiwaniu miłości Cal raczej tylko marzy. W rzadkich chwilach wydostaje się mentalnie z wyspiarskiego świata – pochłaniającego go zaskakująco szybko – by zapomnieć o tym, co go boli. Także o poczuciu, że jest niekochany.
Biorąc pod uwagę, że czułość okazuje Calowi tylko charyzmatyczna babka, możemy pomyśleć, że trafiamy właśnie do świata, w którym liczą się jedynie zależności i układy. Wszyscy się znają, ale pozostają czujni wobec siebie nawzajem, bo ktoś może w każdej chwili złamać religijne nakazy lub przekroczyć miejscowe normy obyczajowe. A to nie ma prawa się zdarzyć. Tu właśnie doskonale sprawdza się metafora młodziutkiej owcy, która zbliża się do krawędzi klifu i omal nie traci życia. Być wciąż na krawędzi, funkcjonować w wewnętrznym szaleństwie i rozterce? Podążać za uczuciami czy za miejscowym niepisanym zbiorem zasad życia w grupie?
„John, syn Johna” to powieść o umiejętności i nieumiejętności wybaczania. Ale także o tym, jak bardzo wstrząsnąć może nami miłość, która rodzi się w niewłaściwym miejscu, jest skierowana do niewłaściwej osoby i przez lata narasta z ogromną siłą. Bo surowe Hebrydy Zewnętrzne to miejsce pewnej czułej bliskości obecnej od dekad, ale główny bohater nie jest jej świadomy. Przynajmniej nie w chwili powrotu do domu rodzinnego.
Stuart tym razem portretuje męskie relacje rodzinne, wchodząc w nie bardzo głęboko, a jednocześnie tak budując narrację, że trudno nam się przebić przez zasadniczość i surowość ojca, ukazywanego chwilami dość enigmatycznie. Autor pisze o ludziach, których nie stać na realizację marzeń albo którzy boją się ich spełniania, dlatego koncentrują się na tym, co konkretne i co pozwala zgubić kontakt ze swoim wnętrzem. Sprzyjają temu opisywany krajobraz, rutyna religijnych spotkań, zajmowanie się owcami, reperowanie wciąż na nowo tego, co się psuje, ale przede wszystkim wprawianie się w milczeniu, bo i tak nikt nie usłyszy skargi na los wypowiedzianej pośród silnego wiatru czy deszczu.
Ten los to przede wszystkim ból i rozczarowanie. A przy tym stawianie sobie granic albo zamykanie się w klatkach. Syn nie rozumie ojca nie dlatego, że taka jest tradycja pokoleniowa. Cal chciałby zasłużyć na jego ciepło i bliskość, chciałby też zbliżyć się do matki, która opuściła rodzinny dom, ale przede wszystkim chciałby wiedzieć, kim jest i dokąd podąża. A obok trudnych relacji ojca i syna pojawia się jeszcze ktoś: ważny mężczyzna, pozornie należący do drugiego planu, a jednocześnie czyniący tę historię znacznie ciekawszą.
Wyspiarze wychowani zostali w strachu przed intymnością. Zawieranie związków, ich konsumowanie, rodzenie dzieci – o tym wszystkim decyduje miejscowa hierarchia. Tymczasem Stuart w intrygujący sposób przedstawia dramat ludzi, którzy w świecie ustalonych od zawsze praw usiłują znaleźć miejsce, by realizować swoje potrzeby – podążanie za prawdziwymi uczuciami, za pragnieniem byciem sobą – które nazywają słabością. Szorstkość miesza się tu z czułością. Autobus przerobiony na pijacką melinę kontrastuje z piękną sceną nieporadnego tańca dwóch dojrzałych mężczyzn. „John, syn Johna” to książka o dużo szerszym kontekście, niż mogłoby się początkowo wydawać. Są momenty, gdy zaskakuje tym, jak umiejętnie skrywa ogrom emocji targających danym bohaterem. Douglas Stuart to także mistrz nieoczywistego zakończenia, a sposób opowiadania o ludziach, którzy sami odgradzają się od świata, czyni z tej książki bardzo dobrą prozę obyczajową z paroma elementami społecznymi wskazującymi przyczyny szkockiej goryczy. Więcej tu jednak zwyczajnego smutku i melancholii. Wsiąka się w to wszystko na długo i dzięki temu otrzymujemy kolejną, tym razem tylko bardzo dobrą powieść Stuarta.
---
Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ








