„Wilcze sekrety” Przemysław Kawecki

 

Wydawca: Wydawnictwo Quello

Data wydania: 15 lipca 2026

Liczba stron: 320

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 47,90 zł

Tytuł recenzji: Mazurskie tajemnice

Bardzo sobie cenię książki, które wykraczają poza ramy swojego gatunku literackiego, a czasami w ogóle nie można ich w takie ramy wpisać, co bywa tak zwaną trudnością sprzedażową, ponieważ trudno w takiej sytuacji ściśle określić grupę odbiorców danej pozycji. „Wilcze sekrety” to nie jest klasyczny thriller, dlatego postaram się sam wyznaczyć taką grupę. Kawecki tworzy narrację na bazie narastającego napięcia, ale przykuwających uwagę elementów jest w tej powieści dużo, dużo więcej. Przede wszystkim malownicze Mazury, które okażą się wcale nie takie malownicze. Grupa staruszków, pozornie już mocno odklejonych od życia, którzy witalizmem i siłą pamięci przebijają najmłodszych nawet bohaterów. Postać prowadząca – student historii, do którego zupełnie przypadkowo i w sposób nad wyraz typowy dołącza dziewczyna tuż przed maturą. Młodzi fascynują się sobą nawzajem, lecz fascynuje ich także inna historia. Jej zrozumienie jest możliwe dzięki świetnie prowadzonej narracji dwutorowej.

Dla kogo jest zatem ta książka? Dla miłośników literackiego niepokoju, ale i niekonwencjonalnych rozwiązań fabularnych. Dla wielbicieli Mazur, którzy do tej pory nie widzieli ich tak naprawdę i nie wiedzą, że są one czymś więcej niż tylko letnią atrakcją turystyczną. „Wilcze sekrety” to także rzecz dla tych, którzy lubią w literaturze pewną powolność połączoną z konsekwentnym rozwijaniem wątków. To książka do hamaka, która tylko na pierwszy rzut oka wydaje się typowo wakacyjną lekturą. Opowiada o wstrząsającej Historii, o złu tkwiącym w człowieku i konsekwencjach tego zła, ale także o tym, co może z nas zrobić chęć posiadania czegoś, co zostało z konkretnych powodów skrzętnie ukryte.

Kuba jako pełnokrwisty bohater nie zdaje tutaj egzaminu, co jest świetnym posunięciem autora, bo sednem tej postaci jest poszukiwanie, rozmyślanie, refleksja, a przede wszystkim analiza. Ale to jednak mężczyzna z krwi i kości, który szybko nawiąże relację ze swoją towarzyszką prywatnego śledztwa w mazurskiej dziczy, lecz wątek obyczajowy – w tym i każdym innym wymiarze – autor traktuje tutaj drugoplanowo. Ważne są połączenia albo kontrasty, dzięki którym czytelnik odczuje większą więź z książką. Na przykład tajemnicza trójka mężczyzn. Jazda na rowerze. Metafora wody pochłaniającej na zawsze (w prologu mamy dryfującego płetwonurka, dalej dużo więcej tego typu obrazów). A teraz to, co kontrastowe: dwie różne pory roku w dwóch różnych przestrzeniach czasowych, odmienne charaktery ludzi oraz ich działań, sielanka mazurskiej prowincji i to, co kiedyś czyniło z niej piekło. To piekło nie odeszło. Kuba uzmysłowi to sobie mniej więcej w tym samym momencie, w którym uczyni to czytający. To nie jest powieść typu „oj, będzie się działo”. To w sumie bardzo kameralna historia odkrywania prawdy o tym, jak funkcjonował i funkcjonuje obecnie świat na Warmii i Mazurach. Opowieść nie tylko dla wielbicieli tego regionu Polski.

Przemysław Kawecki niespiesznie snuje dwie historie, z których ta starsza wydaje mi się dużo ciekawsza. To tam w zasadzie autor rozdaje karty. Kończy się druga wojna światowa. Naziści wciąż nie chcą przyznać przed samymi sobą, że przegrywają. Mazurskie osady mają pozostać pełne, a emigracja stamtąd do pewnego momentu jest uznawana za dezercję. W tym mrocznym świecie zagrożenia nadchodzącego ze wschodu poznajemy pewną rodzinę i krnąbrnego chłopca, który będzie się później uważnie przyglądał poczynaniom ludzkiego potwora. Kawecki dotarł do wielu źródeł historycznych obrazujących sytuację Niemców w 1944 i 1945 roku, jednakże ta książka nie dotyka bezpośrednio tylko tych dat. Historia z przeszłości zgrabnie uzupełnia to, co dzieje się we współczesnym świecie mazurskiej prowincji, a są to jednak lata też nieco oddalone od naszej codzienności. W tej drugiej narracji widzimy głównie fascynację i niepokój. Dwójka młodych ludzi wędruje tropem tych, którzy pozostawili na Mazurach jakieś ślady. Skarby czy coś innego? Co może skrywać okolica, którą Kawecki tak sugestywnie opisuje – plastycznie i topograficznie? Trudno zdecydować, czy uwaga ma się koncentrować na tym, co minione, czy też na tym, co dzieje się teraz. Przecież jedna z tych narracji jest pokłosiem drugiej. A obie w przyciągający uwagę sposób opowiadają o tym, że ludzkość bywa zła, ciekawa świata i samej siebie, ale bez względu na upływ czasu wewnętrznie lojalna, choć pojedynczy człowiek płaci niekiedy za lojalność najwyższą cenę, co często utwierdza innych w przekonaniu, że nie było warto.

Wybór tego konkretnego regionu na miejsce akcji nie jest przypadkowy. Warmia i Mazury to tutaj miejsce „wypędzonych i przypędzonych”. Tych, którzy musieli stamtąd uciekać podczas drugiej wojny światowej, i tych, którzy wracali tam na skomplikowanych zasadach, nie zawsze związanych z sentymentem do porzucanych i nowych ziem. Ta część Polski jest tu zagadką wielowymiarową. Przemysław Kawecki sugeruje, że to przestrzeń, która zaznawała przez lata wiele zła i niesprawiedliwości, a także nieopisanego okrucieństwa, których do dziś… nikt nie ośmiela się dokładnie opisać. Albo z jakichś powodów nie chce tego robić. Z wojennym czasem wiążą się liczne tajemnice, które z konkretnych powodów są ukrywane przez lokalne społeczności. W takim świecie pojawiają się młodzi: naiwni i poszukujący rozwiązań trudnych zagadek historycznych. On z akademickim zacięciem opowiadający jej o historii Mazur, ona przyjmująca go najpierw z dystansem, a potem z przyjacielską serdecznością. I jako wybawcę, choć nie bierze on bezpośredniego udziału w wyciągnięciu dziewczyny z kłopotów, w które niejako sam ją najpierw wpędza.

Moim celem nie jest skupianie się na fabule tej książki, lecz zwrócenie uwagi na to, że jest to powieść przekraczająca granice gatunkowe w bardzo subtelny sposób. Mimo że przecież momentami jest przerażająco bezkompromisowa. Ale i bywa sielankowa. Kawecki wie, jak poruszać wyobraźnię czytających, bo nie jesteśmy do końca pewni, czy znajdujemy się w świecie oplecionym siecią zła i tajemnic, czy jednak w malowniczym miejscu, w którym tajemnice pozostaną nimi na zawsze, a o spokój w okolicy zadbają ludzie z mazurskich wiosek kierowani potrzebą transcendencji, silną wiarą i równie dużym poczuciem przynależności do swojego miejsca.

To powieść o potrzebie poszukiwania cennego skarbu, nieludzkim obliczu tych, którzy wywołują i prowadzą wojny, a także o miłości wykraczającej poza relacje międzyludzkie ‒ tej związanej z umiłowaniem miejsca, które wybrało się do życia, choć życie przodków mogło być tu piekłem. „Wilcze sekrety” to także historia przywiązywania się do siebie w romantyczny, nostalgiczny, ale też toksyczny sposób. Rzecz o pamiętaniu ‒ tego, co łatwo wyprzeć z pamięci, lecz również tego, co zapamiętać należy. Są tu oczywiście postacie z klasyki gatunku: czarne charaktery, skorumpowani mężczyźni, niecne plany zawłaszczenia czegoś, co cudze; są też trupy, bo Kawecki nie pisze wcale wyłącznie nostalgicznej historii. Z drugiej strony: nostalgia również jest tutaj widoczna. Młodzi dopiero poznają region. Region zna siebie najlepiej – wszak jest przestrzenią, w której walczyło się o przetrwanie, z której się uciekało, a teraz się ją jednocześnie pamięta i zapomina. Niezwykły jest ten obraz Mazur. Powieść Kaweckiego to w niecodzienny sposób obmyślona i napisana książka. Jedna z tych nietuzinkowych narracji, które wywołują podskórny niepokój pozostający z czytelnikiem na bardzo długo. Jednoznacznie ocenia, jakim piekłem jest wojna i jak ważną rolę może odgrywać chęć ukrycia jej sekretów.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Młode matki” reż. Jean-Pierre i Luc Dardenne

 

FILM

Gatunek: dramat społeczny

Tytuł oryginalny: Jeunes mères

Produkcja: Belgia/Francja

Czas trwania: 104 minuty

Data polskiej premiery: 22 maja 2026

Tytuł recenzji: Wobec macierzyństwa

Jean-Pierre’a Dardenne’a można w pewnym stopniu uznać za belgijskiego Kena Loacha – obaj proponują surowe i bezkompromisowe kino społeczne, aczkolwiek nowy film tego reżysera stworzony wspólnie z bratem Lukiem nie wgniata w fotel tak jak filmowe dokonania Loacha. „Młode matki” to obraz bez wyraźnego początku – początków jest tutaj wiele, o jednych dowiadujemy się wprost, innych możemy się domyślać – ani jednoznacznego końca. Dwaj belgijscy reżyserzy nie poprzestają tutaj na konkretnej tezie, film jest wielowątkowy i wielopłaszczyznowy, co stoi w kontraście do prostoty i surowości zdjęć kręconych w taki sposób, że chwilami widzowie mogą odnieść wrażenie, iż weszli gdzieś między jedną a drugą bohaterkę, tworząc tam niepotrzebny tłum, bo i bez tego postacie, które los obdarzył macierzyństwem, z trudem – dosłownie i w przenośni – łapią oddech i próbują znaleźć równowagę. Bo przecież są matkami. Młodymi, lecz matkami. Twórcy nie wspięli się na wyżyny interpretacyjne opowiadanych historii, nadając temu filmowi tytuł. Tu ważna będzie dosłowność. Dosadność. Widoczne na twarzach dziewcząt i kobiet łzy i cierpienie, a także próby pozbycia się ich.

Kadry są tu bardzo wyraźne, adekwatnie do prezentowanych wprost problemów. Przedwczesne lub niechciane bycie matką. Dylematy natury moralnej i kilka dramatycznych scen, kiedy wydaje się, że dziecku coś się stanie, zostanie dosłownie porzucone, że coś w tych młodych bohaterkach pęknie i przestaną je karmić, przewijać, zrobią z nimi to, co matka jednej z nich zrobiła z kanarkiem. Jednak to tylko złudzenia, bo bracia Dardenne’owie tworzą film realistyczny i mocno trzymają się tego realizmu nawet wówczas, gdy pojawia się minimalistyczny, choć niezwykle wymowny wiersz. Świat przedstawiony tego filmu daleki jest od poezji, choć widzimy tu sceny ukazujące bohaterki z wielką czułością. Operator kamery dokonuje zbliżeń w doskonale dobranych momentach. Twarz, sylwetka, klaustrofobiczna przestrzeń samochodu. Ale jest też w tym filmie widoczna wolność egzemplifikowana przez jazdę na motorze. Iluzoryczna czy prawdziwa? Wszystko jest poddawane moralnej i etycznej ocenie widza. Ale czy tak naprawdę cokolwiek tu powinno jej podlegać?

Być może z większą empatią ogląda się ten film, znając treść wstrząsającego reportażu Katarzyny Tubylewicz „Nie czekam na szklankę wody”. Urodzenie dziecka to nie bycie matką. Bycie matką nie ma często żadnego związku z urodzeniem dziecka. Brak tu moralizowania, jest naga prawda. Bolesna jak spojrzenie w oczy matce, która przed laty oddała córkę w obce ręce. Tu sytuacja się powtarza, jedna z bohaterek podejmuje heroiczną w jej przekonaniu decyzję. Niewyobrażalnie bolesną, ale właściwą. Dziewczęta, które były świadkiniami błędów swoich matek, nie chcą podążać tymi samymi ścieżkami. A jednak część wchodzi w schematy utarte przez smutną przeszłość. Bracia Dardenne’owie nie będą oceniać, nie pozwolą na bezpośrednie wejście gdzieś głębiej. Pozostaną przy filmowej poetyce cierpiących młodych twarzy. Dziewcząt, które albo po prostu płaczą i ból widać w ich rysach, albo metodycznie ukrywają pod makijażem ślady cierpienia. Nie będą pokazywały, w jak tragicznym położeniu się znalazły. A my nie będziemy w pełni świadomi, dlaczego to wszystko tak się ułożyło.

„Młode matki” ktoś gorzko i ironicznie spuentował, że to „najlepsza reklama kliniki aborcyjnej w dziejach”. Taka konkluzja jest okrutnie niesprawiedliwa, bo ktoś widzi ten film jednowymiarowo, a pokazane problemy mają w tle bardzo często historie, za którymi stoją smutek i upokorzenie, ale mimo wszystko także miłość. Trudna, niejednoznaczna, kaleka, może też pojawiająca się później niż powinna. W moim odczuciu to nie film o niechcianych dzieciach, lecz obraz niedojrzałości emocjonalnej do tego, by zaakceptować siebie, a następnie istotę, którą powołało się na świat.

Kino społeczne ma to siebie to, że odwzorowuje rzeczywistość, dając jednocześnie trudne czasem do dostrzeżenia furtki interpretacyjne. I tu bohaterki również nie widzą rozwiązań, które czasami są na wyciągnięcie ręki. Największym dramatem, ale i najciekawszym punktem wyjścia jest tu danie komuś życia: wydalenie z siebie ciała – zbioru komórek, którego jednak nie wyrzuca się potem do śmieci. Te dziewczyny z maluchami w ramionach, choć na marginesie lub zakręcie życia, są heroskami, a „Młode matki” to obraz doceniający przede wszystkim determinację osób w tak trudnym położeniu. Pomimo smutku otwierającego się przed nami już w pierwszej scenie filmu otrzymujemy ciekawą opowieść o wielkiej nadziei i możliwościach, które pojawiają się zupełnie niespodziewanie. To także ciekawie skonstruowany film o wewnętrznych walkach toczonych przez bohaterki, najlepiej ukazanych wtedy, gdy konfrontują się z kimś innym. Wszystko mimo to stonowane i spokojne. Nie ma miejsca na spektakularne dramaty, ale jest dużo pola do interpretacji, kiedy miały miejsce, i antycypacji, że mogą się zdarzyć lub powtórzyć.

Ogląda się to wszystko z uwagą i przygnębieniem, a sprawy kontrowersyjne czy przynajmniej dyskusyjne są tu zwyczajnymi elementami życia codziennego. Bracia Dardenne’owie pięknie też opowiadają o solidarności. Widać to w różnych wymiarach: oprócz trudów macierzyństwa mam na myśli wymienianie się lub zastępowanie dziewcząt, które nie zawsze pamiętają o tym, że mają przygotować posiłek całej grupie z ośrodka. Starają się też nie pamiętać o przeszłości, która jednak powraca – odbijają ją wtedy jak piłeczkę pingpongową albo odczuwają wzmagającą się zwyczajną złość na los próbujący serwować im przykre powtórki.

Film, który ukazuje istotny społecznie problem, tworząc kameralny, lecz wyrazisty obraz różnorodności. Tu nie ma przestrzeni na oceny, jest miejsce na szybkie podejmowanie decyzji i działanie. Wchodzimy w środek świata, który stał się trudny, i pozostajemy sami z tym, co udało nam się podejrzeć, bo ciągi dalsze są zarysowane mniej lub bardziej wyraźnie, jednak bez żadnych sugestii, co przyniesie przyszłość. Hipnotyzujący film o tym, co jest tu i teraz. O braku miłości, jej nadmiarze, nieumiejętności dzielenia się nią i o tym, że macierzyństwo potrafi odsłonić coś, co w zwykłym życiu tuszujemy. Brawa za prosty, ale dosadny scenariusz – skierowany niekoniecznie do tych, którym mogłoby się wydawać, że to film dla nich lub o nich.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Pojedynek” Krzysztof Domaradzki

 

Wydawca: Wydawnictwo Sonia Draga

Data wydania: 10 czerwca 2026

Liczba stron: 456

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 59,90 zł

Tytuł recenzji: Moc intryg

To wielka przyjemność wrócić po latach do czytania Krzysztofa Domaradzkiego. Pisarza, który przez ten czas świetnie rozwinął swój warsztat. Przygodę z jego twórczością rozpocząłem od „Sprzedawcy”, dynamicznej opowieści o bardzo inteligentnym, konsekwentnym i gorzko ironicznym mężczyźnie. Potem przeczytałem „Przełęcz” tego autora, która była dużo bliższa rzeczywistości, a jednocześnie mistyczna i pełna skrytej melancholii, kiedy opowiadała o mechanizmach socjologicznych charakteryzujących społeczeństwo rosyjskie. Później była moja przerwa, a Domaradzki pisał kolejne książki. Wiedziałem, że ten młody twórca ma ogromny potencjał. I już po lekturze pierwszych stron „Pojedynku” – podobnie jak pierwsza ze wspomnianych tu publikacji poruszających temat męskiego wyobcowania – byłem przekonany, że przez lata tego potencjału nie zmarnował.

Myślę, że Domaradzki rozwija się jako pisarz tak znakomicie, że powoli zaczyna zajmować na rynku wydawniczym podobną pozycję jak Robert Małecki, Wojciech Chmielarz czy Przemysław Piotrowski. Ma nad nimi jedną zasadniczą przewagę: wciąż jest nieprzewidywalny, jeśli chodzi o to, w jakiej konwencji powstanie nowa książka i czy będzie dawała się zamknąć w ramach jednego gatunku literackiego. „Pojedynek” jest potwierdzeniem powyższego. Przede wszystkim to znakomita rozrywka dla fanów thrillera, powieści sensacyjnej czy kryminału. Każdy z nich będzie miał okazję zredefiniować swój ulubiony gatunek. Krzysztof Domaradzki skupi się w zasadzie tylko na dwóch antagonistach, wokół których zbierze detale formalne tworzące thriller. Mniej więcej w połowie narracji pojawi się – z bardzo przemyślaną sekwencją zdarzeń – warstwa sensacyjna, w której klasyczne dla gatunku wybuchy, awantury, pościgi czy mroczni bohaterowie w konflikcie z prawem otrzymają naprawdę oryginalną oprawę. A kryminał? „Pojedynek” ukaże nam takie postacie z policyjnego światka, że trudno będzie ustalić, która jest najciekawsza i dlaczego.

Niemniej dla mnie „Pojedynek” to psychologiczna przypowieść o winie i karze. Historia demonów skrytych gdzieś głęboko i ujawniających swą potęgę stopniowo i na kilka sposobów. Demonem w niemal dosłownym znaczeniu wydaje się jeden z głównych bohaterów, ale Domaradzki robi wiele, by pokazać, że nie istnieje jeden określony profil psychologiczny psychopaty. Psychopata, z którym mamy tu do czynienia, jest postacią pełnokrwistą – ma emocje i uczucia, lecz potrafi je wyłączać na zawołanie. Demoniczne jest to, co stoi za drugim bohaterem i co popchnęło go do działań, dzięki którym wzbogacił się finansowo, ale stracił przez nie praktycznie wszystko, co pozostało z jego tak zwanego normalnego życia odebranego mu już w czasach młodości. Zorientuje się szybko, że – znakomita metafora – nie można wiecznie tańczyć na kłodach rzucanych pod nogi przez los, choć da się to robić przez większą część życia, jeśli jest się fighterem, złe doświadczenia zaś traktuje się jak coś, co wzmacnia, a nie rujnuje. Dlatego czytając nową powieść Domaradzkiego, odbierałem wszystko, co się dzieje, z coraz większym smutkiem, bo ze świadomością, jak przygnębiające może być życie człowieka, który jest przekonany, że je wygrał, choć to tylko bolesne złudzenia.

Tu jest cała masa przegranych. Nie dlatego, że nagle tracą życie odbierane przez głównego bohatera, seryjnego mordercę darzącego wręcz obsesyjną miłością wszystko, co brytyjskie. Są tutaj ludzie, którym los przetrącił życiorysy. Spowodował, że w taki lub inny sposób musieli odsunąć się od społeczeństwa i podążyli w kierunku upadku, choć w swoim mniemaniu wkraczali na słuszną drogę ku chwale i bogactwu. Jest tu z ciepłem i empatią, choć pozornie szorstko zarysowany obraz rodziny w rozpadzie; wizerunek związku dwojga ludzi, którzy powołali na świat kochane dziecko i mogliby być razem, ale zdecydowali się na rozstanie z powodu odmiennych priorytetów życiowych i pozostawili za sobą emocjonalne zgliszcza.

Czuły ojciec jest metodycznym złodziejem. Okrada jednak ludzi, którzy – w jego mniemaniu – tkwią w nadmiernym dobrobycie i z pewnością nic się nie stanie, jeśli się czymś z nim podzielą. On zaś zdecyduje, co z domu obcych ludzi będzie należeć do niego. Johnny to nie jest jednak zwyczajny złodziej, podobnie jak Stefan nie jest klasycznym seryjnym mordercą. Sylwetki dwóch bardzo różnych, lecz w wielu kwestiach podobnych mężczyzn Domaradzki kreuje, posługując się ironiczną kreską i nietuzinkowym poczuciem humoru. Ani Johnny, ani Stefan do tej pory nie popełnił żadnego błędu w swych doskonale zaplanowanych działaniach. Obaj zawsze byli zadowoleni z efektów swoich akcji, w których wszystko układało się po ich myśli. Ale zdarza się wpadka. A po niej kolejna. Los sprawia, że ci dwaj trafiają na siebie i pozostają sobie coś dłużni. Jeden może przetrwać, a drugi musi zniknąć. Zawiązuje się znakomita intryga, którą otwierają popełnione błędy. Trafia kosa na kamień. Zaczyna się tytułowy pojedynek. A w to wszystko angażuje się oczywiście policja. Jednak uwagę przykują przede wszystkim relacje antagonistów.

W „Pojedynek” wpada się jak do basenu z krystalicznie czystą ciepłą wodą, skąd nie chce się wychodzić. Dawno nie czytałem powieści gromadzącej aż tyle zwrotów akcji i tak wrażliwej wobec czytelnika. Domaradzki ukazuje z jednej strony zdeterminowanych i pewnych siebie mężczyzn, z drugiej jednak – odsłania ich słabości, które są starannie ukrywane przed światem. A przecież istnieją. I bolą. Utrudniają lub uniemożliwiają pewne działania. Jeden i drugi wie, na czym polega jego fach, lecz konfrontacja da im do zrozumienia, że wcale nie wiedzą o sobie wszystkiego.

A najwięcej można się dowiedzieć dzięki śledzeniu, podpatrywaniu i podsłuchiwaniu czyjegoś życia. „Pojedynek” to książka o voyeuryzmie, ale ujęta w ramy historii, w której podglądanie nie wynika z wewnętrznego przymusu czy trudnej do powstrzymania ciekawości. Tu toczą się zdarzenia możliwe do przewidzenia z powodu tego, co się wcześniej zobaczy, złoży w myślach i dzięki temu zaplanuje dalsze działania. Johnny jest dużo bardziej ostrożny, a potem niepewny w swych poczynaniach, bo jego konstrukcja psychiczna jest inna niż Stefana, łagodniejsza. Została wyraźniej zarysowana, pozwala czytelnikowi obdarzyć bohatera sympatią, choć jednocześnie skłonić do zastanowienia, czy w przyszłości komukolwiek obcemu zostawić klucz do mieszkania. Johnny jest z wielu powodów postacią tragiczną, podczas gdy Stefan kreowany jest na bezdusznego typa, który wyjdzie cało z każdej opresji, bo w jego świadomości nie ma czegoś takiego jak sytuacja bez wyjścia. Może być jedynie plan, który nie wypalił, albo pomysł, który okazał się nie do końca fenomenalny. Najgorszy jest dla Stefana błąd. Gdy pojawia się pierwszy, wraz z nim powstają rysy na wizerunku metodycznego mordercy. Stefan nie wie, że największy błąd popełni, gdy nie przeanalizuje sytuacji wystarczająco dokładnie. Kiedy w strzelaninie na parkingu pod galerią handlową pozostawi przy życiu pewną panią w średnim wieku. Ona zaś rozegra tu kolejny pojedynek…

Domaradzki pyta, czy silne koncentrowanie uwagi na detalach to jeszcze pozwalające trzymać się w pionie realistyczne spoglądanie na życie, czy już defetyzm. Pozornie obaj przestępcy zdobyli to, co mają, przede wszystkim dzięki sile charakteru i nieustępliwości. Tymczasem autor pokazuje, że mimo porównywalnie silnych osobowości wcale nie są do siebie podobni. I może te osobowości nie są aż tak silne, jak mogłoby się wydawać. Cała intryga zmierza do ciekawego zakończenia. „Pojedynek” jest tym, co lubię najbardziej: umiejętnie skonstruowaną powieścią z kompozycją klamrową. Świetnie było wrócić do twórczości kogoś, kto wykazuje się ogromną pomysłowością i w żadnym zdaniu nie pozwala czytelnikowi na oderwanie uwagi. Nie wiem, w jakim kierunku Domaradzki pójdzie dalej, ale uważam, że to już pisarska marka, w którą rynek wydawniczy powinien inwestować. „Pojedynek” to znakomita powieść na lato – dla wszystkich. Nie dlatego, że wszystkich zainteresuje, lecz dlatego, że każdy znajdzie w niej coś innego i ważnego dla siebie.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Alaskę masz we krwi” Melinda Moustakis

 

Wydawca: Wydawnictwo Czarne

Data wydania: 24 czerwca 2026

Liczba stron: 208

Przekład: Jarek Westermark

Okładka: twarda

Cena detaliczna: 54,90 zł

Tytuł recenzji: Trudne życie

Kiedy przed sześcioma laty Damian Hadaś wydał opowiadającą o Alasce książkę mającą charakter przewodnika, ale dość głęboko wchodzącą w różne struktury – także społeczne – tego specyficznego amerykańskiego stanu, miałem już świadomość, że Alaska jest dla mnie zrozumiała. Zwłaszcza że Hadaś pisał o tendencjach ucieczkowych oraz przynależności – to dwie czytelne postawy wielu mieszkańców stanu. Potem podkręciłem wyobraźnię alaskańskimi thrillerami takimi jak „Dzikie serce” Jamey Bradbury czy znakomitą „Barwą ciszy” Rosamund Lupton i zdecydowałem, że poza Montaną to drugi stan do zwiedzenia w USA, jeśli kiedykolwiek tam dotrę. Z wielkim więc zainteresowaniem sięgnąłem po książkę Melindy Moustakis, nie spodziewając się, że otrzymam coś zupełnie innego niż dotychczas przeczytane narracje o Alasce. Książkę tę można czytać fragmentami albo całościowo. Od razu lub partiami, bo plastyczne obrazowanie krótkich rozdziałów pozwala wyobraźni poszaleć jak po alaskańskich bezdrożach portretowanych tu – co ważne – nie tylko w mroźną zimę, ale również podczas upalnego lata, jednakże przede wszystkim daje szansę, by spojrzeć przez pryzmat prezentowanych harmonii i dysharmonii specyficznych ludzi i wyjątkowego świata natury, który czyni te osoby takimi, jakie są.

Wspomniana książka Damiana Hadasia wywołała coś w rodzaju boomu na Alaskę, gdy tymczasem w książce Moustakis hipotetyczni odbiorcy to postacie w niebieskich strojach, turyści, ludzie całkowicie obcy w tym rejonie, bo potrafiący go jedynie oglądać. Melinda Moustakis pokazuje przede wszystkim to, jak Alaskę się czuje. Dzięki którym zmysłom i które są wtedy najbardziej wyostrzone. Warto dodać, że narracja tej pisarki ukazała się w oryginale dużo wcześniej niż cokolwiek na temat Alaski w Polsce, a ta publikacja zaowocowała czymś więcej, bo Moustakis zdecydowała się na inną perspektywę opisu stanu, który – jak wskazuje tytuł będący wypowiedzią jednego z bohaterów – jest miejscem niezwykle silnej przynależności. I choć bohaterowie – częściej bohaterki – marzą o wyjeździe stamtąd i nawet im się udaje, bardziej przemawia do mnie zasadnicze: „Uwielbiam ten jebany kraj”, wypowiadane z ręką na lufie, jakby ta scena była kwintesencją wszystkiego – wspomnianej już przynależności i bezkompromisowości życia wśród natury, która daje schronienie, ale także żywi.

Z tego punktu widzenia nie będzie to odpowiednia lektura dla wielbicieli zwierząt. Ludzie portretowani w tej książce bywają wobec nich bardzo okrutni, lecz jest to okrucieństwo związane z przetrwaniem, gorzką i bolesną symbiozą. Żeby żyć mogło jedno, umrzeć musi inne. Jak ma się do tego ratowanie małego orła, który przypadkiem znalazł się w wychodku i któremu zdeterminowane dzieci oddają odebraną przez głupi przypadek wolność? Także część związków międzyludzkich, jakie są tu zaprezentowane, można określić mianem przypadkowych. „Alaskę masz we krwi” pokazuje jednak bezkompromisowość i niebywałą siłę społeczności. To są ludzie związani więzami krwi albo przyjaźni na zawsze i w bardzo specyficzny sposób. Nie rozgrywa się tu przed nami ani jedna wyraźna psychodrama, choć doskonale widzimy, jak trudno jest być razem w tym świecie przedstawionym. A być razem to wspólnie łowić ryby, polować na grubego zwierza, przemierzać rzekę Kenai – w pewnym momencie punkt odniesienia dla wszystkiego, co zostaje dalej opisane.

Pisząc o ludziach, warto wspomnieć celny tytuł jednego z rozdziałów. „Ciężar twojej osoby” – to nie tylko opowiadanie, w którym autorka wchodzi w rejon trudnej narracji drugoosobowej (wykorzystuje wszystkie jej rodzaje), ale również o tym, co kształtuje alaskańską tożsamość. Co jest człowiekowi dane dzięki naturze, a co zaoferowane wbrew niej. Co przyjmuje z godnością i poczuciem, że mu się to należy, a wobec czego wyraża swój bunt, który niejednokrotnie wpływa na relacje z najbliższymi.

Wiele jest tutaj nietuzinkowych sylwetek ludzkich. Na przykład na pozór szorstka relacja matki i córki. Ta druga wyjechała do Kalifornii, która w opinii rodzicielki zmiękczyła ją, także mentalnie. Córka nie pozostaje dłużna: natychmiast kontruje, że Alaska czyni matkę okrutną. Jest tu sporo okrucieństwa wyrażonego wprost, ale również symbolicznie. Dużo emocji gęstniejących jak gęstnieje opowieść o przyrodzie, zróżnicowaniu przede wszystkim fauny, jej użyteczności i bezużyteczności, a zwłaszcza obecności, która ma wpływ na tok myślenia. Bo ludzie z Alaski, ci mający ją we krwi, wyciskają tę krew z siebie wręcz dosłownie. Okaleczenia, samookaleczenia, blizny na ciele, krew tryskająca i ta, która krzepnie, zachowując skrytą pod nią tajemnicę pewnego egzystencjalnego przeżycia.

Symboliczny jest tu też szpitalny manekin. W jego ciało wbite są wszystkie ostre przedmioty, z haczykami na czele, które zraniły pacjentów, ale nie uczyniły żadnego spustoszenia w ich myśleniu o tym, dlaczego żyją ze świadomością doznania fizycznej krzywdy, bo Alaska potrafi krzywdzić i musi to robić, jeśli ma dokonać prawdziwej selekcji tych, którzy mogą tam na stałe zamieszkać; mówić o sobie tak, jak głosi tytuł.

Intrygujące jest tu połączenie subtelności w portretowaniu ludzkich pragnień z bezkompromisowością w ich realizowaniu. Mieszkańcy Alaski po prostu czasami biorą to, co – jak uważają – im się należy. A nie należy się wiele. Są minimalistami skupionymi na przetrwaniu. Moustakis opowiada o tym, co to znaczy trwać na Alasce i w jaki sposób pozostanie się tam na zawsze, bo ta ziemia i ta natura zdecydują za człowieka. Dlatego pisarka portretuje także dzieci, pokazuje ich doświadczenia, a potem budowane na tych doświadczeniach relacje. Czy jest tu miejsce na bliskość i czułość? Jest jedno i drugie, ale obie szorstkie. Tak bardzo specyficzne, że trzeba użyć odpowiedniego języka, by to opisać – i Melinda Moustakis robi to bardzo dobrze. Przechodzi w rozmaite rejestry narracyjne, by pokazać różnorodność w pozornie jednolitym świecie, który może mieć wiele literackich definicji. I Alaska ma ich tutaj wiele. Zaskakująco wiele. Po lekturze pojawia się mnóstwo ambiwalentnych uczuć i przemyśleń: to dobre czy złe miejsce do życia, to przestrzeń relacji budowanych właściwie czy w sposób kaleki? I ostatecznie: jaka definicja tak zwanej normalności ma tu być punktem odniesienia?

Historie z tej niewielkiej książki pulsują podskórnie. Autorka pisze w taki sposób, że często czujemy na karku oddech łosia, między naszymi łydkami przepływa jakaś ryba, a malamuty stają się jak dzieci – nie można ich inaczej kochać i w inny niż rodzicielski sposób do siebie przygarniać. Brodaci bracia szukający towarzyszek życia są tu silnie sprzężeni z nurtem rzeki, która bez żadnych wątpliwości szuka swego ujścia. Pośród sielskiej przyrody jest dużo alkoholu i przemocy. To wszystko tworzy tak bardzo wieloznaczny wizerunek miejsca, że właśnie dzięki temu możemy uwierzyć w każde słowo Moustakis. Bez względu na to, czy będzie opisywać brutalne skórowanie zająca, czy opowie o relacjach rodzeństwa, które uzupełnia się i wyklucza jednocześnie. To wszystko – mimo sprzeczności i szorstkości w opisie – jest bardzo sugestywne i widać, że to książka napisana z sercem. Nie tylko dlatego, że pisały ją głównie serce i wspomnienia z dorastania do tego, by stać się pisarką.

Alaska nie jest tu stanem dla każdego. To miejsce, w którym jakiekolwiek życiowe plany mają swój cień ukryty w słowie „jeśli”. Tu nic nie musi być stałe i na stałe, chociaż przynależność właśnie taka się wydaje. Melinda Moustakis opowiada o tym, że należeć do pewnego miejsca to czasem przełykać gorzką pigułkę przynależności. Ale jest to również książka o sile wspólnoty, niebywałej sile. Chropowatość opisów i języka bohaterów może sprawiać zupełnie inne wrażenie. Myślę jednak, że to, co najcenniejsze, autorka ukryła gdzieś bardzo głęboko i z tego powodu nie można tej książki po prostu przekartkować lub przeczytać pobieżnie. Zwłaszcza że wspomniane zmienne rejestry narracyjne dają do zrozumienia, że wchodzimy gdzieś w głąb albo jesteśmy wyrzucani poza lokalny nawias. To wszystko jest kwestią czytelniczej wrażliwości, gdyż odnoszę wrażenie, że „Alaskę masz we krwi” nie jest książką dla każdego, nawet jeśli jest wielbicielem tego rejonu świata.

Na koniec to, co stanowi również koniec tej książki: los decydujący o tym, w którym momencie życia odkryje się świadomość, że z tym fascynującym, mrocznym, czasem defetystycznym amerykańskim stanem chce się pozostać na zawsze albo już się mimowolnie pozostało. „Przychodzisz czy odchodzisz? – to niepokojąco brzmiące pytanie tkwi w nas gdzieś głęboko podczas lektury. Ważna opowieść o tym, że nie ma żadnej definicji przynależności, a im bardziej specyficzny rejon do życia, tym silniej do siebie przywiązuje. Nawet raniąc, przynosząc frustracje, dając niewiele w zamian za tę bezwarunkową miłość. Alaska jest trudną i może okrutną matką. Ale ma swoje prawa i umie decydować słusznie. Nie każdy jest gotowy mieć ją we krwi.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Wdowa” Helene Flood

 

Wydawca: Wydawnictwo Agora

Data wydania: 1 lipca 2026

Liczba stron: 360

Przekład: Ewa M. Bilińska

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 59,99 zł

Tytuł recenzji: Rodzinne intrygi

Powieść Helene Flood – należąca do gatunku tych, które bardzo szybko się czyta i równie szybko zapomina – zaskakuje nas tutaj podwójnie. Pozytywnie, jeśli chodzi o misterną konstrukcję, tworzenie krótkich scen w dwóch przestrzeniach czasowych i umieszczanie tam wskazówek ważnych dla intrygi, dlatego warto podczas lektury notować sobie pewne rzeczy, bo Flood całkiem sprawnie osiąga efekt swoistej halucynacji, niepewności i narastającego lęku. A to opowieść o kobiecie, która po stracie męża mierzy się z nieznanymi jej dotąd rodzajami lęków. Wcześniej także było ich bardzo wiele, łącznie z poczuciem zbędności albo świadomością, że było się złą żoną i matką, złą kobietą albo kobietą bez żadnych właściwości.

Negatywne zaskoczenie to przewidywalność. Autorka zaproponowała nam narracyjne puzzle do poskładania, ale w rzeczywistości to, co jest ukryte na obrazku, odsłania się na długo przed uporządkowaniem elementów. Podoba mi się w całym tym kontrolowanym chaosie przemyślana kompozycja klamrowa, jednakże nie ma we „Wdowie” zbyt wielu zaskakujących momentów, choć Flood stara się, by było onirycznie, tajemniczo – i żebyśmy za wszelką cenę uwierzyli, że mocno szwankuje nie tylko pamięć głównej bohaterki, ale także otaczających ją ludzi. Zdarzenia, które mają miejsce, składają się w logiczny ciąg, jednakże kuleją detale: albo okazują się nieistotne dla ogólnego obrazu, albo są wskazówkami zbyt oczywistymi. Smutne jest to w tym pierwszym przypadku, bo „Wdowa” to w moim przekonaniu powieść o tym, jak problemy z pamięcią wpływają na zachowania i tożsamość bohaterów. Umieszczenie w fabule niszczonej przez demencję matki bohaterki jest jednym z elementów, które szkodzą tej książce. Czy można ją nazwać thrillerem? Momentami tak. Dla mnie to dość przeciętna obyczajówka poszatkowana na kawałki, co zmusza do większej uwagi podczas czytania – i to akurat działa na plus.

Evy to bohaterka prowadząca, a przy tym prowokująca. Niejednoznaczna, choć bardzo wyraźnie osamotniona. Nie z powodu śmierci męża. Żyjący członkowie jej rodziny przebywają w różnych odległościach od Evy, jednak mentalnie są od niej z pewnością dość daleko. Ale czy związek, który trwał prawie pół wieku, dał jej namiastkę bliskości, a przede wszystkim ten rodzaj spełnienia, który po tylu latach związku uzyskujemy przy człowieku godnym pełnego zaufania? Ów związek był burzliwy i jest odsłonięty tylko fragmentarycznie, co jest naturalnie zaletą, bo nie czyni z „Wdowy” quasipsychologicznej analizy współżycia małżonków o skrajnie różnych charakterach i sposobach życia.

Jak na Norwegię jest wyjątkowo tradycyjnie i do bólu przewidywalnie, jeśli chodzi o skutki narzucenia takich ról. On pracuje i utrzymuje rodzinę, ona wychowuje po kolei trójkę dzieci, z których najbardziej przywiąże się do pierworodnego syna, ale to przywiązanie będzie miało zaskakujący finał. Istotą powieści Helene Flood jest pokazanie pewnego zarysu rodzinnych relacji, który może nasuwać wiele niepokojących skojarzeń, ale najwięcej niepokoju wprowadzają detale. Mam wrażenie, że jeśli o nie chodzi, to Flood w pewnym sensie porozrzucała klocki o różnych kształtach i kazała je czytelnikowi poskładać, jednakże nie wszystkie do siebie pasują, a niektóre trzeba łączyć na siłę. Retrospekcje ciekawie współpracują z czasem współczesnym i ta atrakcyjność stworzona jest właśnie z drobiazgów, które potem przestają mieć znaczenie albo okazują się jedynie pustym w swej wymowie elementem przykuwającym uwagę.

Jak wspomniałem na wstępie, „Wdowa” to powieść do błyskawicznego przeczytania. Sześćdziesięciosześcioletnia główna bohaterka na przemian irytuje, intryguje, zaskakuje i potrafi uczynić z siebie kogoś, komu ze wszech miar można współczuć. Ważni są ludzie wokół niej, bo relacje z nimi tworzą rys psychologiczny Evy. Możemy dowiedzieć się na przykład, jakie i dlaczego właśnie takie znaczenie ma w jej życiu spożywanie alkoholu. Albo czym są dla niej tabletki przeciwlękowe i nasenne, których stara się nie używać, bo coraz wyraźniej rozumie, że musi czuwać praktycznie całą dobę, a zagrożenie może przyjść o każdej porze dnia lub nocy.

Poza opowieścią o osaczeniu i o tym, w jaki sposób najbliżsi potrafią zmanipulować czyjąś pamięć, jest tu też sentymentalna historia poznania się dwójki ludzi, którzy dość szybko w mało sentymentalny sposób zaczęli żyć koło siebie, nie ze sobą. I ktoś jeszcze, ten trzeci, niepokojący cień tego związku, a może człowiek, który potrafi dla Evy zrobić najwięcej. Dużo więcej niż jej dzieci, których postacie – poza jedną – są zupełnie papierowe, dlatego zaproponowana tu intryga ani ziębi, ani grzeje. W miarę solidna i dość logicznie uporządkowana powieść z dreszczykiem, ale naprawdę mało co konkretnego o książce Helene Flood da się napisać.

Lecz zaintrygować może wątek smutku i samotności. Wydaje się, że Evy w pewnym stopniu lubi być smutna, a na pewno z radością przyjmuje momenty, kiedy może być sama. Dłuższy czas spędzony z samą sobą w Paryżu. Czas po śmierci męża, który nie jest jakimś wielkim cierpieniem przebywania w osobności. „Wdowa” to powieść o tym, jak rodzi się osobność, jak gubią się gdzieś bliskie więzi, a być może jeszcze bardziej – historia rodziny, która nie umiała się pokochać i szanować. Dlatego wszystko wydaje się skomplikowane, opisy relacji dodają powieści kolorytu, lecz wszystko zmierza w boleśnie przewidywalne rejony, choć Flood lekko budzi nas z letargu w zakończeniu swej powieści.

Na koniec warto oddać tej powieści, że pokazuje narzędzia manipulacji, które sprawiają, że ktoś zaczyna czuć się winny czegoś wobec kogoś, staje się względem niego podrzędny i tak naprawdę gubi sam siebie w morzu oskarżeń albo podejrzeń. Oczywiście więcej będzie we „Wdowie” tych ostatnich, a oryginalna forma książki wzmacnia wrażenie, że narracja ta, gdyby napisać ją w inny, bardziej klasyczny sposób, nie przyciągałaby tak uwagi czytelników. Bohaterowie całkiem dobrze są tu wprowadzani i prezentowani, jednak Flood nie pracuje nad tym za bardzo, zwróciłem na to uwagę wcześniej i zwracam teraz, ponieważ opowieść o tym, co się przydarzyło pewnemu starszemu małżeństwu, miałaby więcej kolorytu, gdyby wizerunki psychologiczne bohaterów były choć trochę bardziej skomplikowane.

„Wdowa” to też książka o ludzkiej chciwości i potrzebie posiadania nawet tego, co jest niezupełnie potrzebne. Ciekawy wizerunek majętnych Norwegów, którzy wcale nie przypominają mieszkańców jednego z bardziej równościowych krajów, ale moje doświadczenia przekonują mnie, że wszystkie te kraje na północy Europy mają po prostu świetnie zrobiony zagraniczny PR, a Flood jest tu jedną z wyrazicielek tego, jak naprawdę może wyglądać życie w norweskiej rodzinie, w której wygasa żar uczuć, a rośnie pragnienie posiadania. Flood napisała w sumie bardzo smutną książkę o tym, jak fasadowe może okazać się bycie razem i że może się za nim kryć brak wsparcia. Także o boleśniejszym odczuwaniu czyjejś śmierci, gdy jawi się ona jako przypadkowa i bezsensowna. To literacki dowód na to, że interesująca gra z formą może nie dać rady uratować słabej fabuły. Widać w tej powieści naprawdę dobry, lecz kompletnie niewykorzystany potencjał.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Kwestia winy” Bruce Holsinger

 

Wydawca: Wydawnictwo Sonia Draga

Data wydania: 17 czerwca 2026

Liczba stron: 416

Przekład: Paweł Cichawa

Okładka: zintegrowana

Cena detaliczna: 59 zł

Tytuł recenzji: Winni

Każdy z nas zna eksperyment myślowy związany z etyką i moralnością, który zwie się dylematem wagonika. Mamy wybór: albo przejedziemy pociągiem pięć osób na jednym torze, albo przestawimy zwrotnicę i wjedziemy na drugi tor, na którym znajduje się tylko jedna osoba. Zabijamy jednego człowieka zamiast pięciu. Jakiego wyboru dokonamy? Co lub kto ma o nim decydować? Jak kształtować się będzie poczucie winy, skoro podjęcie którejkolwiek decyzji sprowadza na kogoś śmierć? Bruce Holsinger w swoim enigmatycznym thrillerze będzie rozważał między innymi takie kwestie. Jednakże w tej książce, pełnej niejasności w prezentowaniu wzajemnych relacji bohaterów, problemów etycznych czy moralnych pojawi się znacznie więcej. Ale jest to przede wszystkim powieść opowiadająca o nieadekwatności kary do winy oraz o rozważaniu winy w kategoriach, które mogą zaskoczyć czytelnika. Nikt nie chce tu z siebie jej zmazywać, ale każdy inaczej definiuje swój stosunek do tego, że jest winny. Winny śmierci właśnie, jak hipotetyczny sprawca zdarzeń w dylemacie wagonika.

Jednak „Kwestia winy” to nie tylko sprawnie poprowadzona narracja obyczajowa o tym, w jaki sposób członkowie pewnej rodziny, która przeżyła wypadek samochodowy, na pięć różnych sposobów walczą ze stresem pourazowym. To książka o tym, jak na losy tej rodziny, ale i kształt świata wpływają technologie informatyczne; jaką zagadką, a jednocześnie zagrożeniem może być sztuczna inteligencja, i o tym, do którego momentu możemy nad nią panować jako jej stworzyciele. Ciekawa jest tu paralela SI z potomstwem, które powołujemy do życia, dajemy mu warunki do właściwego rozwoju, także etycznego i moralnego, oraz wyraźnie nakreślamy granice dobra i zła. Ale później dziecko musi samo w dorosłym życiu wykorzystać naszą wiedzę albo ją przekształcić w taki sposób, by żyło mu się wygodnie, zgodnie z jego priorytetami. Wszystko to w odniesieniu do stworzonej przez nas sztucznej inteligencji teoretycznie się zgadza, jednak niepokoi ta ostatnia część: danie czy to młodemu człowiekowi, czy wytworowi IT pełnej swobody podejmowanych w przyszłości działań…

W powieści pada wyraźna teza, że nowoczesne technologie mogą nas ochronić przed niemal wszystkim, ale nie będą za nas cierpieć i nie wpłyną na kształt życia, które z ich powodu może się całkowicie rozpaść. Tak dzieje się z pięcioosobową rodziną, która jedzie samochodem kontrolowanym przez zaawansowane technologicznie systemy i ma poczucie, że oprogramowanie pojazdu zapewni jej dotarcie bez szwanku do celu. Za kierownicą siedzi syn, świetnie zapowiadający się sportowiec. Złoty chłopiec, rodzice wiążą z nim ogromne nadzieje: wierzą, że uda mu się zrobić karierę w dyscyplinie, którą kocha. Ich oczko w głowie małżeństwa, mimo że są jeszcze dwie córki. Jazda do celu przebiega bez zakłóceń. Wierzący w niezawodność algorytmów dorośli oddają się swoim pracom zdalnym, fotel kierowcy zajmuje wspomniany chłopiec, a dwie młodsze dziewczynki beztrosko spędzają czas, nie spodziewając się dramatu, który wydarzy się za chwilę.

Wydaje się, że najciekawszą postacią jest Noah, głowa rodziny, narrator tej powieści: jego zaskakujące poglądy, przemyślenia i ich zmienność, a także to, w jaki sposób reaguje na każdy nowo odkrywany fakt bezpośrednio lub pośrednio związany z tym dramatem. Mężczyzna wie, że stoi na czele piątki ocalałych. Jemu w wypadku właściwie nic się nie stało i fizycznie nie ponosi żadnych konsekwencji, ale mnóstwo ich spada na jego umysł, moralność i umiejętność łączenia faktów, a także antycypacji. Noah obserwuje członków swojej rodziny, którzy – chcąc się wyciszyć po dramatycznym zdarzeniu – przenoszą się do domku w innym amerykańskim stanie. Morze, całkowity spokój, możliwość zapomnienia o tym, co się stało. Odruchowo zakłada się, że w aucie było pięcioro świadków zdarzenia, ale to nieprawda. Był szósty. Sztuczna inteligencja nadzorująca samochód. I to między innymi dzięki niej intryga prezentuje się znakomicie.

Bruce Holsinger świetnie oddaje rozterki głównego bohatera, ale równie ciekawie prezentuje zmieniające się relacje rodzinne, tworzące się i rozpadające sojusze, zbliżanie się do żony i dzieci oraz oddalanie od nich. Choć wydaje się, że to rozszarpywany przez dylematy moralne Noah skupi na sobie największą uwagę, szybko można zauważyć, iż to jego żona będzie najbardziej intrygująca. Nie tylko dlatego, że powieść przerywana jest jej wywodami na temat sztucznej inteligencji, którą w niektórych miejscach zestawia z postaciami mitycznymi, podkreślając tym samym uniwersalność i niezmienność pewnych zjawisk. Lorelei jest fascynująca – choć może nie dostrzegamy tego od samego początku, bo ten zawłaszcza jej mąż, ale potem to ona staje się punktem odniesienia wielu następujących później wydarzeń. Także jeśli chodzi o myślenie o tym, że ocalała piątka ludzi ma na sumieniu dwójkę martwych. I dużo, dużo więcej, gdy weźmie się pod uwagę, jak wyglądała sytuacja w samochodzie tuż przed wypadkiem. To nie miało się zdarzyć. Zaprogramowany system miał zadziałać perfekcyjnie. Jednak błędy się zdarzają. Również takie, za które płacimy w bardzo skomplikowany sposób.

Szersze rozważania nad możliwościami i zagrożeniami związanymi ze sztuczną inteligencją pozornie nie wychodzą tutaj poza to, co zdążyliśmy sobie przemyśleć od momentu, w którym produkty IT zdominowały współczesne życie. Jednak „Kwestia winy” dołącza tu dużo więcej przemyśleń, często zaskakujących. Tez, które z jednej strony przerażają, z drugiej fascynują. Bo jesteśmy tylko ludźmi, twórcami algorytmów. A może jest jeszcze inaczej, bo – jak wspomniano w powieści – „rodzina to algorytm”. Ten w świecie przedstawionym Holsingera rozpadł się i należy go naprawić. Tak, naprawić. Każda poszczególna relacja musi ulec doświadczeniu podobnemu katharsis. A wzajemne kontakty rodziców i dzieci są tu dodatkowo wplątane w kolejną historię z dramatycznym finałem, gdy członkowie rodziny przyjeżdżają do rozgrzanego (przede wszystkim symbolicznie) domu, w którym mają mieć okazję do naprawy swego rodzinnego błędu krytycznego.

Istotne są tu postacie drugoplanowe: dziewczynki pozornie niemające wpływu na tok akcji, ale jednak silnie z nią związane. Lekko poszkodowana Izzy dzielnie daje sobie radę z czasową niepełnosprawnością, lecz coraz trudniej jest jej w relacji ze starszym bratem, gdy przekonuje się, jaki jest naprawdę, jak zachowuje się po zdarzeniu, za które był odpowiedzialny. Ciekawsza jest Alice, wyalienowana i zdecydowana na rozmowy ze sztuczną inteligencją, w której widzi jedyną bliską jej istotę. Tyle że nie rozmawia z żadną istotą. Przerywniki w postaci krótkich wymian zdań Alice z jej technologicznie wykreowaną przyjaciółką dodają narracji kolorytu, zwłaszcza wtedy, gdy widzimy, jak ta „relacja” się kończy. Ale Alice jako postać mało odsłonięta przed czytelnikiem jest jednocześnie bohaterką przykuwającą większą uwagę. W przeciwieństwie do rodziców, którzy wciąż rozważają kwestie winy, kary, istoty SI oraz wzajemnych relacji, milczenie Alice po tym, co się wydarzyło, jest bardzo wymowne. I jej dziecięca samotność. Bo rodzice w pewnym momencie orientują się, że oddalili się od swoich dzieci z powodu gnębiących ich problemów. Albo dylematów etyczno-moralnych, które wciąż tkwią z tyłu głowy i nie pozwalają temu małżeństwu być silnym i uzupełniającym się tandemem jak do tej pory. Czy małżonkowie zwalczą kryzys? Co ostatecznie stanie się z ich postrzeganiem tego, w co Lorelei wsiąkła w swym życiu zawodowym, a na co Noah patrzy z uważnym dystansem prawnika?

Nie będzie łatwo zasnąć po tej lekturze. Za to z łatwością będzie można sobie wypisać kilka pytań dotyczących sztucznej inteligencji, na które nie odpowiada książka, a które wcześniej czy później będą się domagać odpowiedzi. „Kwestia winy” to także opowieść o tym, że sekret może ranić dużo bardziej niż kłamstwo, a lojalność rodzinna bywa remedium na wszelkie zło. Analizę zła, jakie pojawia się w tej książce, amerykański pisarz pozostawia w dużej mierze czytelnikom. W jaki sposób sztuczna inteligencja może pozostać dobra, nie kierując się ku złu? Kto ma ją tego nauczyć? I kto w tej książce jest prawdziwym wygranym, a kto zagubił się tak mocno, że z trudem może wrócić do wydarzeń z przeszłości?

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Zgotuję ci piekło. Jak rozwodzą się Polacy” Paulina Socha-Jakubowska

 

Wydawca: Wielka Litera

Data wydania: 24 czerwca 2026

Liczba stron: 264

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 59,99 zł

Tytuł recenzji: Co sobie robimy?

Ta książka jest ciężka jak ołów i pełna opisów bezgranicznych dramatów. Jednocześnie Paulina Socha-Jakubowska zaskakuje, bo chociaż obserwuje pogorzeliska miłości, wciąż w tę miłość wierzy, ba, nawet to przekonanie powtarza, czyniąc z tego reportażu o przerażającym tytule książkę mimo wszystko dającą nadzieję. Nie tylko poprzez wiarę w miłość jako taką, ale również przez to, że reportażystka wierzy w moc dokonywania zmian; że to, o czym napisała, powstrzyma choć część ludzi przez fundowaniem sobie życiowego piekła, w którego kolejne kręgi wkraczamy wraz ze wszelkimi obawami autorki, ale również z faktami dowodzącymi, jak straszne rzeczy możemy sobie nawzajem robić, kiedy zdecydujemy, że nie chcemy już być razem. A zwłaszcza: co się może stać, kiedy łączą nas dzieci – ich osobne dramaty to właściwie książka w książce, o czym łatwo będzie się przekonać już na wstępie.

Wielu z nas doświadczyło rozstań z kochanymi kiedyś osobami. Wielu zdecydowało się na zmiany partnerów, część wybrała samotność. Socha-Jakubowska nie pisze o bezproblemowych rozstaniach i o tym, że one – zwykle dotyczące ludzi bezdzietnych – dają wolność, pozwalają się realizować na innej płaszczyźnie, z kimś podobnie myślącym i czującym. To nie będzie książka o tym, że odejścia warunkują często lepsze życie. Ten reportaż mógłby nosić tytuł jednego ze swoich przejmujących rozdziałów, a mianowicie „Zabiorę ci nawet chęć do życia”. Myślę, że brzmiałoby to bardziej boleśnie i gorzko, choć przyznać trzeba, że i tak nie ma na polskim rynku zbyt wielu tytułów tak mocnych jak ten nadany przez Sochę-Jakubowską. Pomyślałem, że mógłby powstać też reportaż o tej łagodnej formie zjawiska rozchodzenia się dwojga ludzi. Jeśli powstał, a ja go przeoczyłem i nie przeczytałem, to przepraszam. Bo uważam, że rozstania mogą nieść w sobie wspaniałą formę wyzwolenia, i to dla obu stron. Tutaj tak jednak nie będzie. W tej publikacji przeczytacie o bólu, strachu, niszczeniu sobie nawzajem życia i o tym, jakim koszmarem staje się trwanie w zawieszeniu, funkcjonowanie ze znienawidzoną często osobą, bo system prawny działa powoli i bywa tak, że koszmary opisane w tej publikacji trwają bardzo długo, wyniszczając wszystkich uczestników dramatu, przede wszystkim zaś dzieci, które zwykle na nic nie mają wpływu.

„Zgotuję ci piekło” opowiada nie o rozwodzie, lecz o rozwodzeniu się. Bolesnym procesie rozłożonym w czasie i wynikającym z wielu powodów. Także z tego, że byli małżonkowie jak najdłużej chcą być dla siebie nawzajem okrutni. To wybija się tu na pierwszy plan, jest dla autorki nie do pojęcia i wydaje się absurdalne, kiedy zdroworozsądkowo pomyślimy, że w gruncie rzeczy nie dążymy do życia w traumie, a jednak się nią obciążamy na własne życzenie. Będzie tu mowa o ludziach, którzy czerpią jakąś chorą przyjemność z długotrwałego dręczenia swoich byłych partnerów. Nie będzie podziału na płeć, bo tych przejmujących zachowań dopuszczają się zarówno kobiety, jak i mężczyźni. Będzie oczywiście zaznaczone, że to kobiety cierpią w takich sytuacjach bardziej, ale o dziwo Socha-Jakubowska z wyjątkową empatią oddaje głos skrzywdzonym mężczyznom. Tym, którzy płaczą nad swym losem, nie czują się winni destrukcji związku i chcieliby po przejściu przez piekło żyć na nowo. Albo cofnąć czas.

Reportaż ma ciekawą strukturę, albowiem nie koncentruje się tylko na opowieściach rozwodników, jakkolwiek drastyczne by były i jak wiele mogłyby pokazać oblicz ludzkiego zła. Autorka rozmawia również z innymi ludźmi zaangażowanymi w rozwody. Są tu sędziowie i adwokatki, jest też prywatny detektyw. Ich relacje nie tylko uzupełniają opowieści skrzywdzonych – bywa tak, że dodają nadspodziewanie przerażające aspekty tych historii. Przeszkadza mi tu trochę warszawocentryzm, bo mam wrażenie, że gdyby autorka udała się do specjalistów od rozwodów w mniejszych miejscowościach, usłyszałaby zapewne inne opowieści, a być może dowiedziałaby się, że procesy rozwodowe można przeprowadzać szybciej, mniej boleśnie. Jednak tutaj mamy historie ludzi, którzy celowo rozciągają i potęgują ten ból, zastraszają i alienują byłych partnerów i partnerki, a przede wszystkim wciągają w swoje spory innych ludzi, jak również usiłują manipulować adwokatami, by zajmowali się ich sprawami po godzinach pracy.

Najmocniej rezonuje zdanie jednego z rozmówców, lekarza niewstydzącego się swoich łez po rozstaniu. Mówi o byłej partnerce wprost: „Stała się złym człowiekiem”. To stwierdzenie zdaje się kluczowe na tle nakreślonych tu problemów. Jacy potrafimy być dla siebie? Co takiego się dzieje, że z miłości rodzi się nienawiść? Skąd biorą się pokłady zła i podłości, o jakich będziemy czytać tutaj tak często, że podczas lektury z pewnością trzeba będzie robić sobie przerwy na oddech? Paulina Socha-Jakubowska pozornie nie odkrywa tu nic nowego: ludzka podłość znana jest od wieków i widywana w każdym wymiarze, nie tylko przez pryzmat opuszczania kogoś z zamiarem niszczenia mu dalszego życia. Niektóre rozdziały wybrzmiewają tutaj jednak wyjątkowo przejmująco. Zwłaszcza opowieści o losach dzieci, ale i – choć inaczej – historie o tym, co sobie robią ludzie dorośli, do czego są zdolni. Bezpośrednie opowieści przełamane są wyimkami z forum rozwodowego. Tam pojawiają się szczegółowe opisy bezkompromisowego wzajemnego dręczenia, ale także rozpaczliwe pytania, co można zrobić, zanim zanim zapadnie decyzja o złożeniu pozwu rozwodowego.

Nie sposób czytać „Zgotuję ci piekło” bez poczucia bezradności i wyjątkowego rodzaju cierpienia, które jest niczym cios prosto w serce. Chodzi o opowieści o tym, jak w trakcie rozwodów traktowane są dzieci, jak wiele rodzajów manipulacji stosują rodzice i jak na zawsze traumatyzują ludzi, którzy nawet jako dorośli nie dadzą rady wydobyć się z bagna tych wszystkich emocji. W tym znaczeniu ciekawa jest opowieść ratowniczki górskiej, będącej teraz w średnim wieku kobiety czynu, która była alienowana przez swego ojca i dopiero jako dorosła osoba mogła poznawać matkę. Nie poznać, bo na to już było za późno. Poznawać i próbować zrozumieć. Że nie porzuciła, nie zostawiła na pastwę męża alkoholika, że jej nieobecność wywołana była wieloma czynnikami i dopiero po latach można o tym wszystkim opowiadać, kiedy dorosłe dziecko – największa ofiara rozwodu – ma zdolności i kompetencje do tego, by zacząć w pełni rozumieć swoją historię, a dzięki temu pożegnać się z mrocznymi emocjami z dzieciństwa.

Nie wiemy, jak ułoży się życie wspominanych w reportażu dzieci. Jednak czasami bardzo wyraźnie widzimy, jak toczą się dalsze losy samych rozwodników, kto co osiąga, jakim kosztem i do jak obrzydliwych działań się posuwając. W tle płaczą nieukojone dzieciaki, które zabiorą w dalsze życie wspomnienia, a większość z nich nie będzie miała szansy danej przez los wspomnianej wyżej ratowniczce górskiej – nie dowiedzą się, że ich dorosłe lęki są pochodną tego, co uczynili ich okrutni rodzice. Bo opisywany w „Zgotuję ci piekło” poziom barbarzyństwa wobec rzekomo kochanych dzieci chwilami zwyczajnie nie mieści się w głowie dojrzałego czytelnika. A musi się pomieścić w umysłach, które powinny zajmować się czymś zgoła innym, koncentrować na bodźcach tworzących fundamenty normalnego dzieciństwa. Mamy więc tu zarówno obrazy miłosnych pogorzelisk, jak i zrujnowanych dzieciństw. Nie wiem, co uderza w serce i wyobraźnię najbardziej. Na pewno istotne jest to, że autorka stara się zachować daleko idącą bezstronność wobec wszystkich aktów zła i że trzyma dystans do wybranego przez siebie tematu, choć jest to piekielnie (sic!) trudne. Paulina Socha-Jakubowska jako obserwatorka lub słuchaczka jest bardzo blisko pól przerażających bitew. Nie umie wcisnąć nikomu do ręki białej flagi. Ale nie ocenia, choć czytamy o kwestiach jednoznacznie złych. To książka paradoksalnie także dla tych, którzy tworzą szczęśliwe związki i wychowują kochane przez siebie dzieci. Pomyślcie, co dzieje się w innych rodzinach. Być może w domu obok waszego albo w mieszkaniu za ścianą.

Świetny i wieloaspektowy reportaż o zjawisku sankcjonowanym przez Polaków coraz częściej. Szkoda, że nie wszyscy mają pojęcie o tym, jak naprawdę potwornie czasem to zjawisko wygląda.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Bez głowy” Maciek Bielawski

 

Wydawca: Książkowe Klimaty

Data wydania: 20 maja 2026

Liczba stron: 136

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 34,90 zł

Tytuł recenzji: To, co odjęte

Ze sporym wstydem muszę wspomnieć, że ominęła mnie lektura „O fotografii” Susan Sontag, jednakże bardzo uważnie przeczytałem „Widok cudzego cierpienia” tej autorki, w którym jest mowa między innymi o artyzmie fotografii, i choć Sontag jest tu akurat zaledwie jedną z obecnych ważnych myślicielek, to zaczynając pisanie o nowej książce Maćka Bielawskiego, mam wrażenie, że mogłaby ona nosić tytuł drugiej ze wspomnianych publikacji Susan Sontag.

Bo to opowieść o patrzeniu, widzeniu i cierpieniu. Głównego bohatera, ale również świata, który widzi, a przy tym naprawdę dostrzega. I nie robi mu krzywdy, wycinając z kadru pozornie najważniejszy element. On ten świat dzięki temu wycięciu odczarowuje. Odbiera mu niewypowiedziane cierpienie. Zabiera całą masę okrucieństwa i bólu, które obecnie kryją w sobie retuszowane portrety w social mediach. Nie zdjęcia, które miały jakąś historię, czekało się na ich wywołanie, były prawdziwym i kultywowanym świadectwem jakiegoś ważnego wydarzenia. W wieku, który – jak się słusznie wspomina – będzie najdokładniej sfotografowanym czasem w historii ludzkości, Bielawski widzi i pułapki, i przytłaczającą czasem pustkę, i przede wszystkim brak refleksyjności. Refleksji wielkiej miary, oryginalnych przemyśleń i przede wszystkim znakomitej gry na różnych rejestrach narracyjnych jest w „Bez głowy” wiele. Krótka i zmieniająca sposób myślenia książka. Jakże się cieszę, że po obszernym „Ostatnim”, który nie przypadł mi do gustu, przeczytałem rzecz tak misternie stworzoną, wielokrotnie niejednoznaczną, a przede wszystkim pasjonująco twórczą. Dlatego tak lubię wracać do autorów, którzy mnie rozczarowali pierwszą książką. Zwykle spotyka mnie przyjemna niespodzianka. Tym razem również tak było.

Warto chyba zacząć od relacji między wspomnianymi już rejestrami narracyjnymi. Zaczyna się od wernisażu prac. Niewielu, bo dwudziestu dwóch. Zdjęć zrobionych w taki sposób, że obecni na nich ludzie nie mają głów. Najpierw czytamy coś w rodzaju eseju interpretacyjnego, który dość szybko nabiera kształtów rozprawy naukowej snutej pełnym nadętych fraz akademickim językiem momentami hiperbolizującym różne kwestie. Znawca dziedziny sztuki, jaką jest fotografia, używając bawiących mnie zawsze i według mnie nic nieznaczących słów „skądinąd” i „poniekąd”, próbuje opisać drogę twórczą młodego fotografa. Artur w swym krótkim życiu wykonał niewiele zdjęć, jednakże zmuszają one krytyka do zadumy nad kunsztem i niezwykłością dzieła. Jest ono surrealistyczne, anatomicznie odkształca tradycyjny ogląd świata i ludzi, zwłaszcza tych, którzy na zdjęciach powinni mieć twarz, a głowa jest przecież tym, co człowieka szczególnie wyróżnia. Czy aby na pewno? Jakie wyróżniające elementy zdjęć Artura dostrzega jego akademicki interpretator we frazie, która na przemian bawi, na przemian irytuje? Cytowani naukowcy blisko związani z fotografią dodają tej części narracji wiarygodnego kolorytu, niemniej pozornie uporządkowany wywód wcale nie wyjaśnia niezwykłości zjawiska, o którym jest mowa w tej książce. Ta narracja ugniata samą siebie jak plastelinę, staje się chwilami groteskowa, miejscami konfabuluje i zasadniczo nie odnosi się do całościowego zamysłu tej krótkiej powieści Bielawskiego.

Kontrą do tego, co zostało dotychczas napisane, jest znakomita partia dialogowego chaosu pełniąca tu funkcję przerywnika. Odzwierciedleniem tego, jakim chaosem jest obecny czas. W jaki sposób… stracił głowę, choć wciąż kreują go ludzie, którzy te głowy posiadają. I mamy mówiące głowy albo zlepek wszystkich tych potworności nazywanych często komunikacją. Nadal trzymamy się tematu, czyli ekscentrycznych zdjęć ludzi sfotografowanych bez głów, ale wszystko zaczyna iść w zaskakującą stronę. Podąża jednak w kierunku klasycznej już narracji stworzonej z wielu perspektyw. Z wieloma słowami albo frazami kluczami. Nadopiekuńcza matka i zmarła matka. Osoba, która nie dostała się na wymarzony kierunek, i człowiek, który go studiuje, nie doceniając tego, co dla kogoś może być spełnieniem marzeń. Zaczyna się też wyjaśnianie, co wydarzyło się na samym początku, a raczej: pokłosiem czego jest ten ekscentryczny wernisaż. Bielawski igra z czytelnikiem, jego percepcją konkretnego tematu. Jednocześnie jest to książka boleśnie autoironiczna, jeśli wziąć pod uwagę, co portretuje. Rzeczywistość i jej odbicie na współczesnym zdjęciu? Artyzm, ekstrawagancję czy coś wynikłego z poważnych problemów życiowych albo zwycięstwa mrocznych emocji?

„Bez głowy” to narracja należąca do tych krótkich, wyjątkowo zaskakujących i równie wyjątkowo bolesnych. Po złożeniu jej w całość, przeczytaniu ostatniego zdania, ułożeniu tych narracyjnych puzzli pozostaje poczucie smutku i swoistego zagubienia. A jednocześnie refleksja czyniąca nową książkę Bielawskiego naprawdę odkrywczą opiera się na materiałach źródłowych analizujących od stuleci kluczowy temat. Co stanowi wartość dodaną tej powieści? Przede wszystkim to, że autor nie jest w żaden sposób jednoznaczny w diagnozie prezentowanego świata. Można się nawet zastanowić nad tym, czy w ogóle formułuje jakąś diagnozę. Jednakże to narracja, w której przemyślane są każda strona i każdy, nawet najbardziej absurdalny dialog. Także opowieść o egzystencjalnej pustce i artystycznym sposobie wyrażenia tego stanu. Ma on kilka wymiarów. Odnosi się do tego, co dzieje się w życiu bohaterów (a jest ich wielu w tej skromnych rozmiarów książce, proszę mi wierzyć), lecz także do tego, co życie uczyniło z nimi samymi. O dewaluacji pewnych pojęć, przewartościowaniu kolejnych (ciekawa metafora związana z wagą kilograma, która w odczuciu jednego z bohaterów zmieniła się na przestrzeni lat, bo dzisiejszy kilogram nie jest już tym samym kilogramem co kiedyś). Bielawski nie ma chyba w zamiarze przygnębiać, lecz twórczo analizować te elementy świata, od których kreatywność się odwróciła. Ale to również powieść będąca ostrzeżeniem. Bardzo mocnym.

Mamy i będziemy mieć inklinacje do bycia perfekcyjnymi w czymś, w czym możemy być dyletantami. I to wszystko dzieje się w głowie – tam, gdzie młodziutki fotograf może wcale nie chce zaglądać, bo pomija ten element ludzkiej anatomii na swoich zdjęciach. Maciek Bielawski z pewnością opowiada tutaj o tendencjach ucieczkowych egzemplifikowanych przez formułę braków na fotografiach – kluczowych wszak dla kilku fabuł tworzących „Bez głowy” – lecz jednocześnie pyta o to, co zostało pominięte, jako o coś, co być może powinno wrócić. Być może stać się czymś innym, lepszym.

Dawno nie czytałem tak sprawnie zwizualizowanej koncepcji świata, który przekroczył granicę prawdziwego widzenia i bardzo szybko wszedł w szeroko pojęty nurt halucynacji łączony również obecnie ze sztuczną inteligencją. To lektura ważna i chyba konieczna, jeśli nie chce się stracić głowy, a przede wszystkim kontaktu z rzeczywistością, która jako taka nie zmieniła się zasadniczo w obecnym stuleciu. Zmieniło się i uczyniło fragmentarycznym widzenie tej rzeczywistości. Widzenie samego siebie. Swojej pełnej, ale w pewnym stopniu zdeformowanej sylwetki. Zdjęcia młodego fotografa nie są deformacją, lecz punktem wyjścia do ciekawych rozważań egzystencjalnych w książce udowadniającej, że polska proza współczesna lubi bawić się formą, ale czasami ma poza nią do opowiedzenia historię. Brawo.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ