„Kowboje" Patrycja Mnich

 

Wydawca: Wydawnictwo Papierowy Motyl

Data wydania: 9 września 2026

Liczba stron: 360

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 49 zł

Tytuł recenzji: Zmiany i przemiany

Tak jak stworzenie świata trwało siedem dni, tak w siedmiu częściach książki Patrycji Mnich następuje jego swoiste rozmontowanie. Nie wychodzimy poza pewne konteksty, choć obecność w tych tekstach Pereca, Krall czy Kereta wskazują pewne drogi interpretacyjne. „Kowboje" to w moim odczuciu książka w zasadzie o tym, jak świat rozmontował nas. W jakim piekielnym chaosie nieumiejętności nazywania emocji i potrzeb wciąż żyjemy i że wciąż mamy nadzieję na uporządkowanie przede wszystkim siebie, by przygarnąć drugą osobę i wspólnie mierzyć się z przeciwnościami losu. Mnich sugeruje, że bardzo często nie jesteśmy gotowi na związki. Że mamy w sobie niepokojące tendencje ucieczkowe. Że determinuje nas to, skąd pochodzimy, a im mniejsza jest to miejscowość, tym większy pojawia się wstyd. Patrycja Mnich przyjmuje tu świetną perspektywę: nie wychodzimy dalej, niż myślimy o sobie w relacjach z innymi. Autorka posługuje się również ujęciem panoramicznym, co najlepiej widać w opowiadaniu „Kroki”. Nie jest tylko obserwatorką. Jest kreatorką zaskakujących, irracjonalnych, zwyczajnie szalonych lub autoironicznych sytuacji. Chwilowego zetknięcia ludzkiej inności z drugą innością. Wszystko rozpisane w „Krokach”, a także na sześć innych intrygujących sposobów.

Tu częściej jest tak, że bohaterów poznajemy raczej poprzez to, co robią i co im się w życiu przytrafia, niż przez opowiadanie o ich bolączkach, neurozach i całej gamie dziwactw. Bo bywa czasem, że z realnego świata zrywamy się jak z imprezy, która trwa za długo, i ważniejsze jest to, czego doświadczamy, wracając samotnie po ciemku. Samotność, ciemność, poczucie wyobcowania – opowiedziano już o tym w polskiej literaturze sporo. Po pierwsze, Mnich jednak stawia na dynamizm, po drugie – na zaskoczenie. Pisarka nie puentuje banalnymi refleksjami. Opowiadania z otwartym zakończeniem są zaś chyba najlepsze, bo poświadczają, że na zakręcie żyje się właśnie tak: niebezpieczne i bez świadomości, jak i gdzie się skończy.

„Trip Report” to bardzo mocne otwarcie zbioru. Mamy tu dwoje ludzi, którzy błyskawicznie przestają być sobie obcy. On bierze ją lekko i bez problemów, ona – dotychczas pusta wewnętrznie – czuje się przepełniona tym, co w sumie boi się nazwać. Pierwsze opowiadanie zbioru to wiwisekcja błyskawicznie nawiązanego związku, który nie może się udać – i dostrzegamy to już na początku. To jednak historia relacji zmuszającej do zmian. Jest gwałtownie przez cały czas, aż do krytycznego momentu, choć naprawdę krytyczne jest tu ufanie swojej intuicji i przekonaniu, że oto otrzymało się nie namiastkę miłości i czułości, ale chwilami wręcz ich nadmiar. Pierwszy tekst stawia sobie zadanie pokazania, że często mamy tendencje do wiązania się jak najszybciej, jakby kolejna okazja miała pojawić się wieki później. Albo nie pojawić się wcale.

To opowiadanie koncentruje się zasadniczo na jednym problemie, choć może być interpretowane na kilku poziomach. Dużo ciekawsze są te teksty, w których autorka wykorzystuje wspomniane ujęcia panoramiczne i każe nam oglądać swoich zagubionych i zabieganych bohaterów jakby z lotu ptaka. Z tej perspektywy „Żegnaj” albo „Kroki” to śmiałe próby punktowania bolączek, które łączą się nieustannie z nadziejami. Bohaterów jest wielu, ale problematyka w sumie wciąż ta sama: jak poradzić sobie z innością albo jak uporządkować świat, który wydaje się rozsypce. „Żegnaj” to wręcz zestaw poszarpanych form życia, zarysowanych tutaj grubą kreską, ale bez domykania figur (jeśli chodzi o symbolikę malowania życia). Patrycja Mnich ma dar minimalistycznego, a jednocześnie dosadnego prezentowania ludzi, którym jest trudno – zwłaszcza gdy ugrzęźli na własne życzenie w rutynie lub próbują złapać oddech, wydobywając się z egzystencjalnej brei. Tu szczególnie ważna jest opowieść starej maleńkiej. Jedenastolatka z niezwykłą trafnością dokonuje ocen i przewiduje, co się może wydarzyć. Także w jej życiu, jeśli powieli pewne wzorce. A jest jeszcze za młoda, by przez to życie samodzielnie żeglować, nie podglądając starszych, chociaż im też nierzadko kiepsko wychodzi sterowanie swoim losem.

Duże znaczenie w opowiadaniach Mnich ma swoista niegotowość kobiet do wejścia w swoją rolę wynikającą z płci i powinności nadanych przez społeczeństwo. Mamy tu bohaterki zwyczajnie bojące się być kobietami. A są przecież w średnim wieku, powinny doskonale się orientować w swoim wnętrzu. „Wstydź się!” to opowiadanie bezlitośnie obnażające to, co czuje kobieta przebierająca się za Supermankę, by symbolicznie udowodnić, że w najmniejszym stopniu nią nie jest. Nie w takim kręgu opresji, w jakim się znajduje. Nie gdy słyszy, że beznadziejnie jest być sobą. A jeśli z kimś się jest, należy spełnić wszelkie społeczne oczekiwania, przede wszystkim urodzić dziecko. Temu zagadnieniu poświęcone jest opowiadanie „Ssij”, w którym dziecko nazywane jest wręcz „obowiązkiem patriotycznym”. Ale nie każdy musi iść na wybory, prawda?

„Kowboje” są opowiadaniem kończącym zbiór. Najcieplejszym, kojącym, dającym dużo nadziei, nieco magicznym, odrobinę szalonym. Stagnacja zestawiona z ruchem pozwala spojrzeć na różne typy kobiecych osobowości. Jedna chce wydostać się z prowincji do stolicy, druga kompletnie się gubi w wielkim mieście, a trzecia potrafi znaleźć równowagę między jednym a drugim, natomiast enigmatyczni kowboje przemierzają życie w zupełnie inny sposób. Małe miasto ich nie chce. Miasteczka łatwo się nie zmieniają. Dlatego niektórzy bohaterowie tych opowiadań tak szybko stamtąd uciekają i wypierają wspomnienia, głównie dzięki związkom lub znajomościom znamionującym zmianę. Fasadowo jest tam idealnie. Rewitalizacje finansowane przez Unię Europejską uczyniły z małych miasteczek dzieła sztuki. Jednakże bohaterowie Mnich nie chcą być częścią najpiękniej nawet namalowanego urbanistycznego obrazka. A biedni kowboje nie wiedzą w zasadzie, co mogą zrobić z miejscem i ludźmi, którzy tak bardzo zapadli się w sobie.

Jeśli ktoś ma ochotę na połączenie świetnej współczesnej prozy obyczajowej z odrobiną surrealizmu, dużą dozą sarkazmu i elementami czarnego humoru, powinien sięgnąć po książkę Patrycji Mnich. Zresztą pozycja została tak pięknie wydana, że gdy tylko dotknie się papieru i poczuje jego fakturę, to trudno odłożyć tę publikację. Warto się poddać. Dowiemy się więcej o sobie, ale także o tym, w ilu znaczeniach można użyć określenia „gdzie indziej”. Przyjemnych zaskoczeń i zdziwień!

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Fin z wami!” Arto Paasilinna

 

Wydawca: Książkowe Klimaty

Data wydania: 16 października 2026

Liczba stron: 368

Przekład: Sebastian Musielak

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 49,90 zł

Tytuł recenzji: Ogarnąć świat

Ogromna szkoda, że Arto Paasilinna nie napisze już kolejnej książki. Myślę jednak, że ukażą się na rynku jeszcze inne powieści tego autora, choć niektóre przeoczyłem. Tej nie mogłem. Już przeczytawszy sam tytuł, parsknąłem śmiechem. Kiedy skończyłem czytać, doszedłem do wniosku, że całość jest mistrzostwem wydawniczym: świadczą o tym i znakomicie dobrana okładka, i świetny opis wydawniczy niezdradzający niczego (wydawcy, uczcie się!), i jak zawsze znakomite tłumaczenie Sebastiana Musielaka, które robi z tej książki coś naprawdę niesamowitego. Paasilinna połączył tu wiele konwencji, ale mimo to przeczytamy książkę napisaną w taki sposób, że nie da się jej odłożyć. Wir wydarzeń i znakomite zwroty akcji, a przede wszystkim szereg przezabawnych scen – to wszystko zawiera „Fin z wami!”. Ale także ponurą panoramiczną wizję ludzkości i przekonanie, że zło ma się na świecie całkiem dobrze. Przekuć truizm w intrygującą książkę to umiejętność wymagająca inteligencji i dobrego warsztatu pisarskiego. Zastanawiam się, kogo ta książka bardziej ubawi – ateistów czy wierzących. Myślę, że tych drugich, biorąc pod uwagę, jak fiński autor potraktuje tutaj papieża Jana Pawła II. Dużo mniej truizmów, ale za to więcej refleksji jest w tej książce jako świadectwie tego, co religie świata robią z ludźmi, rozważania o powodach zbliżania się do wiary, a także ukazanie, że trudności w zawieraniu kompromisów to nie tylko kwestie ludzkie. Sfera boska również może być pełna antagonizmów i paskudztw tego świata. Warto przeczytać, dlaczego Bóg Stworzyciel ma już wszystkiego dosyć i postanawia wybrać się na roczny urlop.

Najpierw jest ciekawa introdukcja. Wizerunek Boga widzianego twórczym okiem Paasilinny. Potem robi się jeszcze ciekawiej, kiedy okazuje się, że Stwórca rezyduje w Niebie położonym na Ziemi, i to całkiem niedaleko Polski. Ale to głównie książka o Finlandii. Zadziorna, groteskowa, lecz niepozbawiona czułego patriotyzmu, który będzie egzemplifikował główny bohater, fiński operator wielkiego dźwigu spędzający czas samotnie w swej kabinie na wysokości i niezakładający do pracy kreacji Boga z pierwszych akapitów powieści, lecz kombinezon roboczy, który nieraz ubrudzi się smarem.

Pirjer nie oczekuje od życia zbyt wiele. W Finlandii, w której kościoły stoją puste, należy do tych, którzy modlą się po cichu i po swojemu. Zdaje sobie sprawę z wszystkich wad i zalet swoich rodaków, bo bacznie ich obserwuje, ale ma też tę skrywaną gdzieś głęboko słabość: wierzy, że Finlandia to najpiękniejszy kraj i ostatecznie tutaj trzeba przenieść Niebo, które i tak znajduje się na ziemskim globie, ale bardziej będzie pasowało do jego państwa.

Jak autor połączy losy zwyczajnego Fina bez żadnych szczególnych właściwości z boską nieograniczoną władzą nad światem? Nie chcę zdradzać szczegółów, idąc za przykładem opisu wydawniczego, bo rzeczywiście opisanie choć jednej ze scen zepsułoby przyjemność czytania tej irracjonalnej i szalonej powieści charakteryzującej się czarnym poczuciem humoru oraz zawierającej refleksje na temat bycia człowiekiem. Dość wspomnieć, że fiński operator żurawia jawi się Bogu jako najlepszy kandydat do zastąpienia go na stanowisku, na którym umiera już z nudów i gorzko wspomina moment, kiedy stworzył na świecie człowieka. „Na ludzi już się nic nie poradzi” – stwierdza. A jednak decyduje się oddać swoje obowiązki zwykłemu człowiekowi. Co może być atutem tego właśnie kandydata? Stabilne życie, umiarkowana religijność i brak tendencji do czynienia zła? Arto Paasilinna rozpala naszą wyobraźnię do czerwoności. A co by było, gdybym to ja został zmiennikiem Boga? Gdybym otrzymał pełną władzę nad tym, co ziemskie: od zjawisk atmosferycznych po wpływanie na zachowania pojedynczych ludzi lub całych grup? Jak na prawdziwego Fina przystało, bohater przyjmuje swoją rolę ze stoickim spokojem i pewnym dystansem. Tymczasem naprawdę otrzymuje pełnię władzy nad światem. Z kilkoma ograniczeniami, do których należy między innymi niewtrącanie się do innych religii i wierzeń.

„Fin z wami!” to sekwencja wielu dowcipnych scen z udziałem między innymi świętego Piotra i archanioła Gabriela, którzy nie do końca będą zgadzać się z zarządzeniami nowego Wszechmogącego, a przede wszystkim wcześniej będą musieli go sprowadzić przez oblicze Boga, który ma dosyć, autor zaś rozpisze to na kilka przezabawnych scen. Ta powieść jednak bardzo dobrze równoważy to, co komiczne i tragiczne, bo w gruncie rzeczy wcale nie jest książką rozrywkową, choć napisaną w takiej konwencji i z pozorną dezynwolturą.

Arto Paasilinna proponuje nam wycofanie istoty odpowiedzialnej za stworzenie wszystkiego wokół. Postaci, która nie może już znieść odpowiedzialności za swoje dzieło. Kogoś, kto utyskuje przede wszystkim na gatunek ludzki, ale sam jest też przedstawiany na wskroś ludzko ze swoimi potrzebami i pragnieniami. Któż z nas nie zrobiłby sobie przerwy od współczesnego świata? Bóg ma do tego największe prawo, ale jego obowiązkiem jest zabezpieczyć świat przed chaosem. Dlatego dokonuje selekcji i wybiera. Fin, którego w codziennym życiu nie dostrzega nikt oprócz partnerki, z którą żyje bez ślubu, staje się nagle panem każdego przejawu życia na naszej planecie. Niemożliwe będzie przejęcie panowania nad tą planetą bez wcześniejszego rekonesansu.

Pirjer – już z boskimi mocami – przemierza świat wzdłuż i wszerz, by zorientować się w problemach, które albo są do rozwiązania, albo nie da się ich rozwiązać nigdy. Obserwujemy miejsca zapalne, gdzie zło ma się doskonale, ale także takie, w których wszystko jakoś się ułożyło. Coś Bogu wyszło, coś poszło nie tak. Powieść nie odnosi się do lat dwudziestych XXI wieku, bo nie wiem, czy teraz głowa nie bolałaby nawet dwóch bogów i wszystkich innych mieszkańców nieba, którzy pieczołowicie zbierają i rozpatrują modlitwy ludzi z całego świata jak wydawnictwa propozycje wydawnicze. Jest wizja trzeciej wojny światowej, ale opis nie przystaje do tego, jaki obecnie mogłaby mieć przebieg. Paasilinna dynamizuje akcję na kilka sposobów, tworząc też symultanicznie opowieść o przyjacielu p.o. Boga, zdecydowanie niezdolnym do wzięcia na siebie takich obowiązków, jakie nałożone zostają na Pirjerego. Ale jest też dużo refleksji. Nowy Bóg ma nad czym się myśleć. Przy okazji może także spojrzeć na samego siebie z nowej perspektywy.

„Ci Finowie to jednak osobliwy naród” – te słowa mogą prowadzić przez książkę, która pozornie skupia się na szalonym pomyśle narratorskim, ale wciąż powraca do narodowości zastępcy Boga i do tego, jak ukształtowała go przynależność do kraju. Kiedy próbujemy zbliżyć się do tego, kim Finowie są naprawdę, dowiadujemy się jednocześnie, co karmi człowieczeństwo złem i dlaczego tak wiele się tego zła po świecie rozlało. Świetna lektura dla chcących poprawić sobie humor i dla tych, którzy są ciekawi, jak prosty Fin będzie urządzał Niebo i świat. Myślę, że z tej książki dowiemy się jednak dużo więcej o tym drugim. Niby wszystko wiemy, ale czy naprawdę rozumiemy?

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Baba na barykadzie. Opowieść o Annie Świrszczyńskiej” Małgorzata I. Niemczyńska

 

Wydawca: Wydawnictwo Marginesy

Data wydania: 21 października 2026

Liczba stron: 624

Okładka: twarda

Cena detaliczna: 99,90 zł

Tytuł recenzji: Historia bycia dzielną

Poznałem autorkę w krakowskim radiu, kiedy dołączyła do nas, realizujących kolejny odcinek nieistniejącego już „Koła Kultury” prowadzonego przez zmarłą niedawno Barbarę Gawryluk. Wniosła do naszego grona dynamikę, przenikliwość spojrzenia na literaturę, ogromny witalizm. Ona mnie pewnie nie pamięta, bo to był zaledwie jeden raz, krótkie spotkanie, ale już wtedy wiedziałem, że ta kobieta jest gotowa stworzyć książki wykraczające poza granice gatunkowe, książki o wysokim stopniu wspomnianej przenikliwości, ale również empatii, bardzo widocznej w stosunku do książek recenzowanych na antenie radiowej. W „Babie na barykadzie” Małgorzata I. Niemczyńska miała na pewno wysoko postawioną poprzeczkę. Po eseju wspomnianego tutaj kilkukrotnie Czesława Miłosza „Jakiegoż to gościa mieliśmy. O Annie Świrszczyńskiej” i po wydaniu publikacji naukowej Renaty Stawowy na temat tej samej twórczyni zdecydowała się na kolejną książkę o poetce, o której – takie mam wrażenie – można napisać z kilku perspektyw badawczych i wszystkie one będą one fascynujące.

Niemczyńska trzyma się oczywiście struktury biografii jako takiej, ale ma do powiedzenia o Annie Świrszczyńskiej więcej niż jej poprzednicy, a to przede wszystkim dlatego, że do odsłaniania losów poetki (przy okazji udowadnia, jak wąskie jest to określenie) służy przez cały czas szerszy kontekst. Są fragmenty bardzo intymne, podkreślające wyjątkową więź łączącą autorkę z nieżyjącą już twórczynią i udowadniające, że to żadne pisanie za otrzymane stypendium, lecz obraz ogromnej siły przywiązania do detali. Świetne jest również to, że „Baba na barykadzie” napisana jest niezwykle dynamicznie i właściwie cały czas językiem odbiegającym od tego charakterystycznego dla klasycznej biografii. Życie Świrszczyńskiej zdecydowanie nie było klasyczne czy dające się klasycznie uporządkować. Mnie zaintrygował język opowiadania, gdy Niemczyńska bez pardonu posługuje się wstawkami z języka potocznego, takimi jak „miałam ciary”, „nie w kij dmuchał” czy „no bo sorry”. Autorka przez cały czas jest sobą i stara się udowodnić, że kobieta, o której pisze, również była taka. Jest jakaś nieopisywalna, ale silna moc łącząca je obie, choć Niemczyńska nie mogła porozmawiać ze Świrszczyńską ani nawet jej bliskimi przyjaciółmi, ponieważ już nie żyli. Biorąc pod uwagę treść tej książki, pytań byłoby bez liku. A sama publikacja stworzona została w taki sposób, żeby pośrednio lub bezpośrednio stawiać mnóstwo pytań retorycznych. W momentach, w których autorka to podkreśla, ale również w wielu partiach tekstu, gdy widzimy Świrszczyńską w kontekście jakiejś wątpliwości, zadumy albo konfrontacji z inną osobą.

Otoczyła ją mężczyznami, pokazując patriarchalizm w najgorszej postaci panoszący się pośród mężczyzn z natury światłych, ludzi kultury znanych nam wszystkim. Najbardziej bolesną dychotomię między Świrszczyńską jako twórczynią a kołem wzajemnej adoracji tak zwanych wspaniałych poetów jest zaprezentowana tu sytuacja, gdy młodziutka dziewczyna za nobilitację uznaje to, że jej tekst ukazuje się w „Skamandrze”. Bo taki Tuwim prezentowany jest wręcz pomnikowo, a ci poeci, których Świrszczyńska realnie zainteresowała i zachęciła do zgłębiania swojej twórczości, to mężczyźni, których można policzyć na palcach obu rąk.

A przecież „Baba na barykadzie” to swoisty manifest kobiecej siły, determinacji i gotowości do przekraczania granic, także gatunkowych, w tworzeniu, bo przecież określenie Świrszczyńskiej jako poetki upraszcza wiele, zbyt wiele. Małgorzata I. Niemczyńska, docierając do trudno dostępnych źródeł, a także poszczególnych utworów, odnajduje bohaterkę swojej książki jako kogoś, kto istniał jako uformowana całość – choć nigdy w pełni zadowolenia ze swego życia. Doświadczenia wojenne zdecydowanie wpłynęły na tendencje katastroficzne w tym, co Świrszczyńska pisała i jak żyła. Istniała, bo stworzyli ją ludzie i okoliczności. Ci pierwsi wpływali na pomysły związane z twórczością, te drugie sporo deprecjonowały, ale dawały także niezapomniane lekcje życia.

Najciekawiej zaczyna być, kiedy Niemczyńska rozpoczyna narrację o krakowskim okresie życia Świrszczyńskiej, ale niewątpliwie najmocniej pozostają w pamięci fragmenty dotyczące drugiej wojny światowej i doświadczeń, które stały się udziałem kogoś, kto metaforycznie zawsze chciał nocą przykryć się tą mniej zakrwawioną częścią koca. Sanitariuszka, która nie tylko widziała, ale i słyszała śmierć. Kobieta doświadczająca sytuacji ekstremalnych – nie wszystkie z nich zaś były jej obce. Umierająca w cierpieniu matka wstydziła się rodzinnej biedy, a tego, czego brakowało małej Ani, były przede wszystkim buty – pewien symbol tożsamości, który zabrała ze sobą w dalsze życie.

Córka malarza, żona aktora. Bardzo często między jednym znaczącym wiele mężczyzną a drugim. Jak kochać, kiedy kochanie może zostać wykorzystane? Jak przywiązać się, kiedy rozpad tego przywiązania bywa szybszy niż samo jego stworzenie? Niemczyńska, prezentując feminizm swojej bohaterki, bynajmniej nie idzie na łatwiznę i nie pokazuje, w jaki sposób siłę i godność kobiety Świrszczyńska wydobywała ze swoich utworów i jak często mówiła wprost o niesprawiedliwości płci. Jako matka, która mierzyła się z trudami macierzyństwa, jeszcze bardziej uświadamiając sobie, jak trudne jest życie kobiety, pisała dla dzieci wiersze o dziarskich dziewczynkach. Bo jeśli dziewczynka już od małego zadba o swą autonomię i szacunek otoczenia, niewiele (albo niewielu) w jej życiu ośmieli się to podważać.

A Świrszczyńska bywała deprecjonowana, i to w znaczny sposób. Niemczyńska pokazuje ją jako dumnie stojącą na barykadzie kobietę, której nogi i ręce z kilku powodów się trzęsą, lecz ona nie ma zamiaru pokazywać tego światu. Świat oferował jej możliwości, a potem zabierał. Nauczył żyć w biedzie i empatii wobec biednych. Uświadomił, jaki kształt ma przyjąć poezja, by nie była czymś hermetycznym. Zresztą próby wyjścia z tematami, które mogą być szeroko zrozumiane i komentowane, podejmowała także w dramaturgii. Kim była naprawdę w tym, co tworzyła? Jak często tworzyła po to, by zrozumieć, że jest? Które jej utwory były konfesyjne, a które dawały świadectwo bacznej obserwacji świata przedwojennego, wojennego i tego po wojnie, w którym – jak utyskiwała – rzeczywistość rozmywa się alkoholizowaniem?

Jest jeszcze coś. Czułość wobec prawdy i wrażliwość na jej kaleczenie, gdy opowiada się o Świrszczyńskiej. Charakterystyczna literówka (?) „kos-kot” wspomniana już na wstępie, stanie się swoistą metaforą prowadzącą przez świat, który chciał być może innej twórczyni, komentował ją z drobnymi, lecz zasadniczymi błędami. Ale to również opowieść o tym, jak słowo wraca na swoje miejsce, stoi na baczność i w przypadku każdego utworu Świrszczyńskiej jest na właściwym miejscu. Trudno pisać o kimś, kto już odszedł i nie doda nic więcej do narracji, która czasem sama boi się błądzenia albo niepewności. Wyszła jednak z tego książka kapitalna, dosłownie do pochłaniania, ubarwiona zdjęciami i dzięki temu wciąż przypominająca, że jest to opowieść o osobie, nie tylko o Historii, zjawiskach krytycznoliterackich czy postrzeganiu oryginalności w kobiecej twórczości poetyckiej.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Krach” Édouard Louis

 

Wydawca: Wydawnictwo Pauza

Data wydania: 14 października 2026

Liczba stron: 192

Przekład: Joanna Polachowska

Okładka: miękka

Cena detaliczna: 44,90 zł

Tytuł recenzji: Obok brata

Jego „Historia przemocy” mnie uwiodła, a właściwie sprawiła, że na początku przygód literackich z tym autorem straciłem czujność. Uprawiana przez niego autofikcja jest bardzo charakterystyczna, bo pełna mielizn, truizmów i ocierająca się gdzieś o problemy, prawdziwe problemy domagające się przynajmniej solidnych powieści, a nie wprawek w pisaniu, gdzie autor w różnych miejscach pokazuje, co może zrobić z formą i jak ją wykorzystywać do tworzenia, jednak nie tworzy, lecz odtwarza. A właściwie sili się na to. „Koniec z Eddym” to była moim zdaniem książka, która pokazała, że król jest nagi. Tkwiący w niej potężny potencjał nie został wykorzystany. Dzieje się tak również w „Krachu”, który ponownie nie jest powieścią, lecz dość specyficznym połączeniem reportażu i eseju. W „Końcu z Eddym” nie podobało mi się to, że wszystko było w nadmiarze werbalizowane. Tutaj mam wrażenie, że zmarłego tragicznie – po tragicznym i przygniatającym do ziemi życiu – brata właściwie wcale nie ma, są tylko Édouard Louis z próbą narracji konfesyjnej, stylistyczny nieporządek i przede wszystkim fragmenty tak dydaktyczne, że nie da się ich czytać, a ich apogeum jest – wtłoczona w moim odczuciu w przypadkowe miejsce – partia dramatyczna, gdzie autor rozmawia z duchem zmarłego.

Przyznam, że sięgnąłem po tę książkę nie z wiecznej potrzeby czytania o losach nieszczęśliwych rodzin, bo takie powieści wydają mi się najbardziej wartościowe. Sięgnąłem po tę rzecz (nie powieść!), by spróbować zrozumieć fenomen tego młodego pisarza, którego popularność staje się coraz większa, jest nagradzany i faworyzowany pośród twórców piszących znacznie lepiej niż on. Może to kwestia kontrowersji, tematyki, obsesyjnego powracania do tematu rodziny robotniczej, która nie dała mu narzędzi do pracy fizycznej, lecz takie, które pozwoliły pisać i uwalniać się poprzez to pisanie. „Krach” zaczyna się kontrowersyjnie, a przynajmniej skutecznie przyciąga uwagę. Louis rozpoczyna od tego, że nie przejęła go wieść o starszym bracie, któremu poświęca tę książkę. Ale wiara w tę ostatnią deklarację to duży błąd poznawczy już na wstępie. Po raz kolejny francuski prozaik napisze opowieść o samym sobie.

Jest tu dużo gładkich zdań o wyobcowaniu, samotności, byciu wciąż na marginesie i o tym, że autor opisuje człowieka trudnego, z którym nie dało się żyć, który sam nie umiał unieść ciężaru życia, bo tkwił wciąż w tym, co mu się przydarzyło, i nie otwierał się na to, co może się przydarzyć. A właściwie sam projektował to nieprzydarzanie się. Ta śmierć była niewygodna dla wszystkich, ale wielu przyniosła ulgę. Przejmujący jest fragment, w którym czytamy, że Édouard Louis nie chce partycypować w pochówku brata i że nie jest w tym osamotniony. Pozostawiony samemu sobie nawet po śmierci był jednak ten, który uczynił bratu wiele krzywdy. Louis wymienia powody, dla których trzymał się od tego człowieka z daleka. To jego marazm, a jednocześnie agresja. Koniecznie podkreślony negatywny stosunek do homoseksualizmu, bo przecież tą kartą Louis bardzo lubi grać w swojej literaturze. Nakreślenie sylwetki poprzez to, co mówią o zmarłym inni. Szczególnie kobiety będące z nim w związkach. Wszystko wypunktowane faktograficznie, ale nie jestem do końca pewien, czy te szesnaście faktów to rzeczywiście prawda. Nie oskarżam opowiadającego o wymysły. Oskarżam opowieść: o brak pogłębienia psychologicznego, nadmiar epatowania oczywistościami, przykry stosunek do tego, czym jest niezrozumiane życie, i ponowne wysunięcie na pierwszy plan pochodzenia – te ponure sceny domowe oraz fantazje, że przecież „los klasy ludowej” to często banalna i poprzedzona jałowym życiem wczesna śmierć.

„Krach” to książka o tym, czego autor dowiedział się o swym bracie (najwidoczniej niewiele, biorąc pod uwagę skrótowość tej narracji), a nie o tym, jak to na niego wpłynęło. Gdyby może uważniej wczytał się w „Rok magicznego myślenia” Joan Didion, którą dzierży w dłoni, zrozumiałby, jak sugestywnie opisywać śmierć – ale on chce ją zrelacjonować, bo w przeciwieństwie do Didion nie pisze o utracie powiązanej z uczuciami. Można przeczytać jedynie o uldze, lekkim zaskoczeniu, zaskakującym poczuciu spełnienia dającym mu przestrzeń, by teraz wszystko opisać. By był już komplet ludzi z jego rodziny, którym poświęca książki. „Krach” ma być bardzo dosadny i zdecydowanie skrótowy. Trudno napisać cokolwiek więcej o kimś, kogo się nie znało i do kogo nigdy się nie zbliżało, a czułe wyznania, że chce się go poznać i zrozumieć, to chwyty poniżej pasa, bo chęć poznania i zrozumienia ma być fundamentem do napisania tej opowieści. Książki, w której nikt w żadnym rozdziale czy fragmencie nie sięga gdzieś głębiej. Nie ujawnia prawdziwego tragizmu człowieka umierającego w sile wieku. Jakby te punktowane fakty były tym, co wydaje się najistotniejsze. Jakby Louis podjął się pisania o przypadkowym człowieku z ulicy, który zmarł i można o nim zebrać trochę informacji.

Autor wspomina, że zmarły nie znosił prawdy o sobie. I naprawdę nie jestem pewien, ile tu jest prawdy, ile konfabulacji, ile tez dopasowanych tak, by Louis mógł ponownie wyrazić siebie jako tego, który zerwał z uwarunkowaniami społeczno-klasowymi i zdobył pozycję literata. A zmarły brat? Dowiemy się bardzo niewiele i ujrzymy go głównie w sytuacjach, gdy upadał, choć podoba mi się fragment, w którym autor wspomina jego uśmiech. Uśmiech człowieka skazanego na upadek, bo niezdolnego myśleć perspektywicznie. Słabość jednego brata to jednocześnie siła tego drugiego, który opowiada o czyimś staczaniu się po równi pochyłej, choć robi to z perspektywy kilku spotkań lub informacji zdobytych o człowieku oddalonym od ludzi, niemogącym z nimi normalnie funkcjonować. Chciał wychodzić poza determinizm społeczny, chciał nawiązywać właściwie działające relacje, niewątpliwie chciał być ojcem, lecz ukazywany jest z tak daleka, że widzimy tylko punkty ważne dla autora. Nie ma tu żadnego psychologicznego pochylenia się nad tragiczną postacią. Skądże miałoby się wziąć, skoro już w pierwszym zdaniu to Louis wygrywa walkę o uwagę odbiorców.

To opowieść o człowieku skazanym na taki rodzaj egzystencjalnego smutku, którego nic nie było w stanie przełamać. Brat opowiada o nim, konkretyzując wady: agresję, alkoholizm, nieprzewidywalność, przestawanie z niewłaściwymi ludźmi. Nie wiem, czy ktoś, kto deklaruje, że przez dekadę nie miał żadnego kontaktu ze zmarłym, ma prawo do napisania książki o tym, jak brat żył, zanim odszedł. W gruncie rzeczy odnoszę smutne wrażenie, że dla Louisa „Krach” to taki quasiliteracki pamiętnik o tym, co można skleić, zbierając rozrzucone elementy układanki właśnie zakończonego życia kogoś, wobec kogo nie miało się żadnych czułych uczuć. Podkreślanie tego kilkukrotnie udowadnia, że to narracja napisana w jakimś konkretnym, może komercyjnym celu. Chciałbym zobaczyć w tym zmarłym coś więcej niż wszystkie złe rzeczy, które zrobił. Chciałbym, by brat dotknął człowieczeństwa brata. Zwłaszcza że deklaruje, iż chce go zrozumieć po śmierci. Najwidoczniej jednak tak naprawdę chce surowo i metodycznie zrekonstruować życie kogoś, kto – w przeciwieństwie do niego – przegrał. Nie ma tu ani jednego zdania zawierającego głębszą refleksję dotyczącą anatomii tej przegranej. Jest za to mnóstwo gładkich i banalnych zdań o tym, co myśli Louis i jak ocenia zaistniałą sytuację – ostrzegam, że nie w twórczy sposób.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Kulturysta” Łukasz Krukowski

 

Wydawca: Wydawnictwo Cyranka

Data wydania: 5 października 2026

Liczba stron: 264

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 54 zł

Tytuł recenzji: Wielkie ciało

Zawsze interesowały mnie w literaturze obsesje. Te związane z podejmowanymi w życiu działaniami, ale również ludzi, których obsesyjne działania koncentrowały się na tym, co robią ze sobą albo jak kształtują swoje myślenie o świecie, albo – i to ciekawsze! – jak ich stosunek do świata łączy się ze skupieniem na własnym ciele. Myślę, że mrocznym rewersem powieści Łukasza Krukowskiego może być „Głód” Roxane Gay, zdobywający światowe uznanie, czego prawdopodobnie Krukowski nie doświadczy, choć w Polsce jego książkę wydała ta sama oficyna. Uważam jednak, że obie te narracje na poziomie struktury opowiadania łączy to samo: ambiwalencja i kompulsywność związane z własnym ciałem. Traktowanie go jako punktu wyjścia do rozważań szerokich, socjologicznych i społecznych jak u Gay piszącej właściwie manifest, ale również jako prezentacja osobistej drogi przez mękę z konsekwencjami przede wszystkim związanymi z prywatną egzystencją. Gay analizuje otyłość, polski pisarz skupia się na zwiększaniu masy mięśniowej. Za wszelką cenę.

Gay pisze o otyłości, bohater Krukowskiego o tym, jak w żołnierski i bezkompromisowy sposób modeluje swoje ciało, by przystawało do konkretnego wzorca. Roxane Gay opowiada także innym językiem. W „Kulturyście” mamy narrację szorstką, rzeczową, nastawioną na sprawozdawczość i pozornie sprawiającą wrażenie mało literackiej. Krukowski nie dba o panoramiczność czy szersze refleksje, choć wychodzimy od czasu do czasu z rewiru zaburzonej jaźni głównego bohatera i przyglądamy się temu, jak postrzegają go inni. On sam chce być właśnie dostrzegany. Zauważalny. Być może szeroko rozpoznawalny ze względu na swoje ciało, które poddaje okrutnym eksperymentom i sam siebie w tym ciele deprecjonuje, gdy pisze o mięsie do ukształtowania.

W „Kulturyście” kształtuje się jednak coś innego, coś bardzo niebezpiecznego. Podoba mi się użyte tutaj określenie „tunelowego widzenia świata”. Poznajemy chłopca, potem nastolatka i dorosłego mężczyznę zafiksowanego na jednym celu: wyrzeźbieniu swojej sylwetki tak, by być z niej dumnym, i byciu prawdziwym kulturystą. I to jest cały jego wszechświat. A za tym idzie specyficzna powieść inicjacyjna napisana przez autora mogącego być moim synem, w związku z tym w moim odczuciu wiarygodna, chociaż mało literacka (nie miała chyba zresztą taka być). Retrospekcje bardzo sprawnie ukazują drogę do stanu, w którym bohater jest już gotowy katować swoje ciało z niespotykaną siłą i precyzją, dbając o każdy element, a wszystkie mają być perfekcyjne.

Od śmierdzącej siłowni gdzieś pośrodku niczego po profesjonalne miejsce do ćwiczeń – jesteśmy wszędzie nie z człowiekiem, lecz jego fiksacją dotyczącą rozwoju tkanki mięśniowej nadającej konkretny wygląd. Łukasz Krukowski posługuje się tutaj szeroko pojętą specjalistyczną terminologią, bo tkwimy w środowisku, w którym znajomi głównego bohatera też próbują walczyć o dobrą formę. Ale nie jest ona dla nich celem absolutnym. Tytułowy kulturysta nie chce po prostu wyglądać dobrze. On chce wyglądać perfekcyjnie. Nie daje swemu ciału żadnej taryfy ulgowej. Moderowany przez jakąś wirtualną głowę z Wielkiej Brytanii podejmuje się wysiłku treningu oraz wspomagania organizmu substancjami, które mogą być groźne – i bohater zdaje sobie z tego sprawę, choć naiwnie rozpoznaje zagrożenia związane z próbami uczynienia z siebie antycznego kolosa. Zanim Krukowski sam to doda do swej powieści, zdążam wcześniej sprawdzić wszystkie najczęstsze przyczyny śmierci kulturystów. Dla bohatera tej książki śmierć to niezauważenie. A jednocześnie uśmierca sam siebie, swoje zainteresowanie światem i innymi, zawęża mentalność, koncentruje się na jednym celu. Jego znajomi, których podziwiał, znajdują w życiu przyjemności albo zajęcia niekoniecznie związane z tym, czego oczekuje od siebie mężczyzna już od dawna tracący kontakt z rzeczywistością. Zwłaszcza gdy pojawia się Instagram i można tam sobie założyć konto.

Miliony z nas wstydzą się swoich ciał. Kolejne miliony eksponują je w social mediach, wpędzając w kompleksy tych, których wstyd jest niewielki, ale zaraz stanie się nie do zniesienia. Dla bohatera książki nie do zniesienia są ułomności. Uświadomienie sobie, że jego ciało może być zawodne. Że może przydarzyć się coś, co spowoduje unieruchomienie, zatrzymanie szaleńczej gonitwy za… za czym właściwie? W „Kulturyście” skryta jest opowieść o tym, że doświadczamy siebie w tak opresyjny sposób, że decydujemy się na zmianę bez względu na wszystko. Tu zmiana ma dotyczyć ciała. Ma być potężne, wzbudzać podziw, ma być dziełem sztuki wypracowanym po to, by inni mogli je podziwiać. Czy inni naprawdę są zainteresowani tym, jaką gehennę urządza swemu ciału bohater?

Łukasz Krukowski prezentuje nam w swej powieści rozpisaną na ciekawe detale anatomię desperacji i obsesji. Jest to również książka o tym, że w najbardziej zaangażowanym działaniu, które odetnie nas od rzeczywistości, pozostaniemy rozpaczliwie samotni. Tutaj cel zbliża się, a jednocześnie oddala. Dochodzenie do stanu, w jakim chciałoby się mieć pod kontrolą swoje „mięso”, jest jednocześnie deprecjonowaniem własnej tożsamości. Tu nie tylko jest mowa o tworzeniu masy, potem kształtowaniu rzeźby, a następnie realnym myśleniu o tym, co zrobić z wyrzeźbioną sylwetką. Bohaterowi wciąż jest mało. Dlatego to także rzecz o obsesyjnym nienasyceniu. Ciągłym traktowaniu siebie jak pola walki, tylko że nie ma tu żadnych wrogów. A może są nimi te detale ciała, które trzeba uzupełnić i powiększyć dzięki zastrzykowi czy tabletce?

Po co nam perfekcja? Po co najpiękniej nawet wyrzeźbione ciało, jeśli stoi za tym swoista idiosynkrazja wobec samego siebie? Krukowski opowiada tu bardzo kameralną historię, lecz jest w tym wszystkim uniwersalny i śmiały. Stara się pokazać cienką granicę, za którą fascynacja przechodzi w obsesję. A potem wkracza tam, gdzie gigantyczne pragnienie osiągania niemożliwego żegna zdrowy rozsądek. W sumie to bardzo przerażająca książka, choć napisana lekkim językiem i przystępna w odbiorze dla każdego. Zwraca również uwagę na społeczne zjawisko epatowania ciałem, ujawniania jego rzekomej wartości, a także na gloryfikację złudzeń. Możemy uczynić nasze ciało pięknym, a potem je zniszczyć. Możemy zniszczyć w zarodku obsesję konkretnego wizerunku i dzięki temu się uratować. Możemy też zrobić dosłownie wszystko ze swoim umysłem, by zaprogramować go na sukcesywne niszczenie ciała, nazywając to dążeniem do perfekcji. Za dużo bronzera i testosteronu. Za mało prostej refleksji, czy na pewno warto.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Łabędzi śpiew. Diana, moja siostra” Charles Spencer

 

Wydawca: Wydawnictwo Marginesy

Data wydania: 22 września 2026

Liczba stron: 352

Przekład: Diana Wierzbicka, Maria Jaszczurowska

Okładka: miękka

Cena detaliczna: 69,90 zł

Tytuł recenzji: By wciąż pamiętać

Kończyłem liceum, kiedy dowiedziałem się o tym, co wydarzyło się w tunelu w Paryżu. Początek września 1997 roku był szczególnym czasem. Mnie nie odszedł ktoś bliski, ale na pewno kobieta, którą już w nastoletnim wieku podziwiałem. Do dziś pamiętam jej promienny uśmiech. I tak chciałbym ją zapamiętać. A dla tych, którzy albo zapominają, albo nie mieli świadomości, kto w ubiegłym stuleciu ubarwił życie rodziny Windsorów, a jednocześnie rozpaczliwie chciał się wydostać z klatki etykiet brytyjskiego dworu, książkę na temat Diany Frances Spencer napisał ktoś, kto mógł to zrobić najlepiej – jej brat Charles, o którym nawet jego matka mówiła, że znał swą siostrę najlepiej. I choć wydaje się, że ta publikacja ogniskuje się wokół Charlesa, nie Diany, nie ma nic bardziej mylnego, bo stylizowane na egocentryczne „ja” narratorskie prowadzi nas tu przez historię wielkiego cierpienia skrytego pod pięknym uśmiechem, zgrabną posturą, wieczną gotowością do czynienia dobra i pod wizerunkiem, który świat pokochał. Spencer po latach rozprawia się zarówno z wieloznacznością kwestii wizerunku, jak i koncentruje się na wspomnianej klatce, bo dla jego siostry nie było nią tak do końca tylko funkcjonowanie wedle etykiety dworskiej, ale też coś zupełnie innego.

Mam pełną świadomość tego, że „Łabędzi śpiew” zbierze bardzo różne opinie i może stać się książką kontrowersyjną dla tych, którzy być może nie przeczytają jej uważnie. Przede wszystkim mam wrażenie, że pomysł na nią, w gruncie rzeczy prostą konstrukcję z wieloma wymownymi zdaniami, rodził się w głowie Charlesa Spencera dosyć długo. Widać to głównie w tym, jak strukturalnie ułożona jest ta opowieść. Prowadzą ją rozdziały z fragmentami laudacji, która potem pojawia się w całości i była prawdopodobnie najtrudniejszym do napisania w życiu tekstem dla kogoś, kto zawodowo – i biegle – zajmuje się pisaniem. Spencer bardzo sprawnie i płynnie porusza się między retrospekcjami – tymi stricte rodzinnymi, ale również związanymi ze ślubem siostry i jej pogrzebem analizowanym wręcz minuta po minucie z poczuciem, że każda z nich była niewyobrażalnym obciążeniem emocjonalnym nie tylko dla autora. Historie rodzinne i sylwetki innych członków rodziny, w której dorastała Diana, pozwalają lepiej zrozumieć to, w jaki sposób potem funkcjonowała. A i tak są momenty, w których brat pokazuje, że zanim jego siostra stała się dorosłą kobietą, kryły się w niej rzeczy, które po latach można określić jako coś na kształt pożerających ją od wewnątrz demonów.

Diana Frances Spencer nie dorastała w rodzinie idealnej, ale w takiej, w której ojciec zaszczepił każdemu przekonanie, że drugiego człowieka zawsze należy traktować z szacunkiem i nigdy się nie wywyższać. Brat przygląda się siostrze z cienia stworzonego przez kilka lat różnicy wieku. Opowiada o momentach, w których Diana mogła wybierać, ale też o takich, w których wyboru nie było. Sentymentalne opowieści o tym, jak radośnie spędzali wspólnie czas, przełamywane są fragmentami zmierzającymi do opisu ostatecznego końca. Do pożegnania w Opactwie Westminsterskim, śledzonego na całym świecie przez miliardy ludzi. Co wówczas myśleli? Jaki rodzaj straty przeżyli?

Autor potrafi pisać w taki sposób, że wiele jego zdań oznajmujących wywołuje w czytelniku mnóstwo pytań, także tych bez odpowiedzi. Nie odczytałem „Łabędziego śpiewu” jako ostrej krytyki brytyjskiego dworu królewskiego, który odseparował się od Diany, gdy zdecydowała się na życie wolne, nie wedle sztywnej etykiety. Jeśli książka ta jest jakimś oskarżeniem, to przede wszystkim (wciąż żywo po latach – napisana przecież blisko trzydzieści lat od tragicznej śmierci Diany Spencer – i wciąż zasadnie w odniesieniu do mnóstwa osób) oskarża prasę zezwalającą na haniebne praktyki kupowania zdjęć od zleceniobiorców, którzy gotowi są sfotografować absolutnie wszystko dla zysku. My, ludzie w tak zwanym średnim wieku, pamiętamy doskonale, że przed kimś takim uciekała Diana ze swym partnerem. Że ta ucieczka skończyła się tragedią i to był w zasadzie ten łabędzi śpiew: bezgłośne wskazanie, że ma już serdecznie dosyć, że jest gotowa uciekać kompulsywnie, nie zapinając pasów bezpieczeństwa, jak najdalej od zagrożenia, jakim był kolejny fotograf, który ścigał ją do utraty tchu.

A przecież Diana Frances Spencer została sfotografowana tysiące razy w pięknych sytuacjach. Autor dopisuje tu również takie mające miejsce z dala od dziennikarskich fleszy, w rodzinnej idylli, którą dorastające rodzeństwo stworzyło sobie mimo życia w cieniu rozwodu rodziców i mimo faktu, że ojciec wziął za żonę kobietę, której chyba tylko Diana potrafiła dać odrobinę serca. To serce biło głównie dla rodziny, lecz przede wszystkim synów. Charles opisuje to subtelnie, delikatnie i wyjątkowo sugestywnie. Patronująca ponad setce organizacji wspierających ludzi w potrzebie Diana Spencer była osobą, której serce musiało być monumentalnie wielkie. Podobnie jak pokłady cierpliwości i ciepła – również dla wrogów pragnących zdobyć jak najlepiej płatne zdjęcia z miejsc, gdzie Diana nigdy nie powinna być fotografowana.

Mnie w „Łabędzim śpiewie” najbardziej zaciekawiło to, co autor dość subtelnie punktuje, ale co z pewnością sterowało całym życiem bohaterki tej książki. Zwracam uwagę na daty, przyglądam się jej wiekowi na poszczególnych etapach życia. Wszystko za wcześnie. Wszystko zbyt odpowiedzialnie. Wszystko wymagające za dużo od dziewczyny, której nikt nie pomógł w szkolnych niepowodzeniach, ale każdy chciał potem widzieć ją jako pomnik dobroci. Diana była pomnikowa. Ale nie była gotowa na to, by zamienić się w pomnik, w którym jej serce przestanie bić żywo dla prostych, potrzebujących ludzi. Rodzina królewska nie była ani prosta, ani potrzebująca. Jedynie okrutnie wymagająca. Młoda kobieta stanęła przed nie lada wyzwaniami. Musiała przemodelować wszystko dobre, co zaszczepiła jej rodzina, i trzymać się kurczowo poczucia życiowej dobroci, by nie utracić tożsamości, która ukształtowała się dopiero wówczas, gdy Dianie zakładano na głowę symbol statusu Jej Królewskiej Wysokości.

Spencer pisze tak, jakby chciał zdemontować pomnik, wstawiając w jego miejsce empatycznego człowieka, czyli swoją ukochaną siostrę, o której miał się wypowiedzieć publicznie na jej pogrzebie, co staje się motywem przewodnim książki. Chciał, by ludzie pokochali ją naprawdę. Wszyscy. Nie tylko ci, którzy emocje wiązali z pomnikowością właśnie. „Nigdy nie udawała ideału” – czytamy. Zrobiono z niej ideał, a potem zlinczowano, gdy rozpadły się jego elementy. Kto sięgnął bruku? Ideał Diany Spencer w oczach milionów wielbicieli czy ci, którzy strukturalnie i systematycznie dążyli do tego, by ten ideał po bruku przeciągnąć? Ta książka nie opowiada o opozycji archaizmów rodziny królewskiej i nowoczesnych pomysłów na życie księżnej Diany. Ona mówi o tym, z jak wielkim ciężarem musiała się zmagać ta młoda kobieta i jak często bolało, gdy uśmiechała się szczerze, ale z tyłu głowy miała świadomość, że jest manipulowana, wykorzystywana, a nawet uznawana za narzędzie do kreowania sposobu, w jaki widzą świat miliony osób.

I o tym jest ta książka. O samotności z wyboru, niemożności wycofania się z niej, a potem o próbie walczenia o szczęście. Charles Spencer, sam po licznych perturbacjach w związkach, wspomina siostrę, która uznawała, że oboje nie zasłużą z różnych powodów na stałą, prawdziwą i zmieniającą życie na lepsze miłość. Charles pozostał przy życiu, wciąż szukając i wciąż błądząc. Diana popełniła ledwie kilka „błędów” i okazało się, że kosztowało ją to życie. Trzydzieści sześć lat nie jest wiekiem na umieranie, kimkolwiek byśmy byli. Ale tylko tyle lat dane było Dianie Spencer, by mogła pokazać swą niezwykłą charyzmę (której wiwisekcją jest ta książka) oraz nieprzeciętną siłę charakteru, która pozwalała na kroczenie własną drogą zawsze i bez względu na obciążające ją z tego powodu okoliczności. Cieszę się, że po latach ktoś pisze o kobiecie, która dla młodego pokolenia może być jakimś uśmiechniętym cieniem z przeszłości niemającym teraz znaczenia dla świata. Spencer udowadnia, że tak nie jest. Jego ukochana siostra wciąż żyje, choć jej serce przestało bić kilka godzin po tym, jak kalendarz wskazał 31 sierpnia 1997 roku.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Piotr Rawicz. Biografia opętanego przez pismo” Anna Ciarkowska

 

Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Data wydania: 17 sierpnia 2026

Liczba stron: 342

Okładka: miękka

Cena detaliczna: 54,90 zł

Tytuł recenzji: Wyjść z cienia

Dlaczego sięgnąłem po tę książkę? Bo z ogromnym zainteresowaniem czytam zawsze o ludziach marginalizowanych przez życie, samodzielnie kryjących się na jego marginesie albo umiejscawianych tam przez konteksty. O ludziach, o których Wikipedia pozwala przeczytać kilka zdań, jakby ich biografia zamykała się w mało znaczącym dla świata kręgu działań i przemyśleń. Ale zaintrygowała mnie ta publikacja także dlatego, że autorką nie jest klasyczna biografka czy naukowczyni wprawiająca się w sztuce opowiadania cudzego życia. Anna Ciarkowska, zawodowo związana z Katedrą Teorii Literatury w Instytucie Kultury Współczesnej Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Łódzkiego, jest przecież także pisarką, choć z różnych powodów nie było mi po drodze z jej powieściami, a teraz wiem, że to poważne przeoczenie. I stało się tak, że być może świat przeoczył istnienie i twórczość Piotra Rawicza – poligloty żydowskiego pochodzenia, który po wojnie osiadł we Francji i pełnił tam wiele istotnych między innymi dla kultury funkcji. Upływ czasu wymazał to jednak, jak wymazał częściowo jego niezwykłą książkę o Holokauście. Ciarkowska nie tyle podejmuje się odtworzenia dziejów człowieka, któremu wreszcie poświęcona jest należyta uwaga, ile buduje narracyjny labirynt, gdzie więcej będzie pytań niż odpowiedzi.

Nie jest sztuką podjąć się opowiadania życia kogoś powszechnie znanego. Nie tylko dlatego, że w biograficznych ramach, które Ciarkowska całkowicie rozsadzi, można posiłkować się większą liczbą materiałów źródłowych. Autorka znalazła ich bardzo wiele. Jej bliskość z Rawiczem ma szerszy kontekst i dużo większe znaczenie niż projekt książki. Uwikłana w jego losy podczas pracy badawczej, pisała tę opowieść bardzo długo. Bo to opowieść, zbiór fantazji, licznych dygresji i stawianych co rusz pytań retorycznych. Anna Ciarkowska nie boi się napisać „nie wiem”, kiedy dociera do mrocznych i niemożliwych do odtworzenia momentów egzystencji człowieka, który chciał życie zapomnieć, bo jego doświadczenie Zagłady zdeterminowało bardzo wiele wyborów, a także ukształtowało jako niejednoznacznego: od osoby pełnej wigoru, pasji tworzenia i współtworzenia z ludźmi z emigracyjnego (i nie tylko) środowiska literackiego materiałów do badań, odczytu i hermeneutyki po bliskiego anhedonii współczesnego Obłomowa, który stanął w miejscu w wielu aspektach, a autorkę interesuje ten zastój głównie w wymiarze egzystencjalnym.

Wstęp wyraźnie określa strukturę książki. To będzie biografia à rebours, o ile w ogóle będzie biografią. Autorka dzieli swą narrację na trzy zasadnicze okresy, nazywane odpowiednio Pohistorią, Historią i Przedhistorią. Szybko zatem zorientujemy się, jak zamierza przedstawiać swego bohatera. Ale jest tu także ona sama i nie jest żadną klasyczną biografką, która usuwa się w cień. O ile metafora cienia działa tutaj znakomicie w opowiadaniu o ludziach z otoczenia Piotra Rawicza i o nim samym, o tyle Ciarkowska nie chce pisać z pozycji, którą można byłoby określić jako subtelne prowadzenie czytelnika przez trzy wyznaczone przez siebie okresy, poprzez dramat egzystencjalny i jego konsekwencje, z pominięciem kwestii autotematycznej – jak pisać o kimś, by nie stworzyć wspominanej we wstępie „biograficznej maskarady”.

Wspominany wielokrotnie Jerzy Putrament napisał i wydał wiele książek. Ale nie taki typ człowieka, nie taka skłonność do ekstrawersji w pisaniu i nie taki życiorys przyciąga Ciarkowską. Rawicz stworzył w zasadzie tylko jedną pełną powieść, której autorka biografii przygląda się ze szczególną uwagą, analizując fragmenty niezwykłe, niepokojące, innowacyjne, kontrowersyjne, grafomańskie. Cytując samego Rawicza, odczarowuje znaczenie słowa „grafomania”. Odbiera mu pejoratywność, prowadząc nas skomplikowanymi ścieżkami twórczości wizyjnej tego człowieka. Ta twórczość była fragmentaryczna i z pewnością dużo obszerniejsza niż wydane pozycje Putramenta. Bo Rawicz pisał kompulsywnie i stale, bez przekonania oraz intencji ujawniania swego pisania światu. Tak jak podczas pobytu w obozach koncentracyjnych zamykał się w sobie i – jak ciekawie sugeruje autorka – nie czuł się sobą, lecz każdym, tak we wszystkim, co pisał, widać było imperatyw pisania o swego rodzaju klęsce, jaką jest życie w tak wielu kontekstach. No właśnie, konteksty. Tu Ciarkowska jest najciekawsza, bo zostawia pole do popisu naszej wyobraźni. Prezentuje postacie intelektualistów, pisarzy, ludzi kultury, o których każdy student polonistyki wie sporo, a czytelnik może być zaskoczony współwystępowaniem nazwisk, które połączone są tu dzięki losom Rawicza. I później przez cały czas możemy zadawać sobie pytanie, czy Piotr Rawicz ukazywany jest tu poprzez kontekst, czy sam jest kontekstem zupełnie innej opowieści. Historii o tym, czy możliwe jest życie po Auschwitz i czy możliwe jest swobodne oddychanie emigranckim powietrzem (sugestywne opisy Paryża, piękne fragmenty tej narracji), skoro wdychało się śmierć i ta śmierć towarzyszyła już zawsze. Do momentu, w którym Rawicz zdecydował, kiedy ma ostatecznie przyjść.

Przyszła niedługo po śmierci partnerki Rawicza. Metodycznie zaplanowana i ustalona na konkretny dzień, z konkretną bronią jako narzędziem pozbawienia się życia. Jego burzliwy związek z kobietą, która prawie we wszystkim wydawała się od niego inna, jest u Ciarkowskiej pewnym fundamentem i jedną z niewielu kwestii, które wydają się wyraźne. Piotr i Anka. Od lat ze sobą. Zmieniający tożsamości, kraje, poglądy, stosunek do tego drugiego. Połączeni więzią, której nie da się wyrazić. I odchodzący razem: ona z bezkompromisowym wyrokiem, on ze świadomą decyzją. Zatem opowieść Ciarkowskiej zaczyna się od śmierci, a potem – cofając się – pokazuje, co do końca ostatecznego zbliżało i w jaki sposób doświadczenie jej okrutnej bliskości w czasie Zagłady zajęło umysł i mentalność człowieka, który w dużym stopniu umarł za życia. I tylko pozornie zmartwychwstał, by pomagać, działać, ale przede wszystkim pisać, wciąż zapisywać kolejne strony, wciąż tym pisaniem bronić się przed obłędem, bo kto wie, czy ostatecznie nie zdecydowałby się odejść przed Anką.

„Piotr Rawicz. Biografia opętanego przez pismo” to narracja płynna, jednak przepełniona niepokojem autorki o to, w jaki sposób pisać dalej, jak trudna, a czasem niemożliwa jest kontynuacja – nawet jeśli czyjeś życie opowiada się wspak. To też specyficzne połączenie opisu detali: rzeczy i myśli sprzęgniętych ze sobą lub wykluczających się. Mają – jak w biografii sensu stricto – dominować fakty, ale tu jest tak, że wokół nich tworzy się ta zasadnicza opowieść oparta na domysłach i bardzo wielu wątpliwościach. Podoba mi się sposób, w jaki Ciarkowska zaciemnia pewne rewiry, a niektóre ukazuje niczym oświetlone jasnym słońcem. Widać momenty, w których waha się, jak skonstruować kolejne zdanie i dopasować je do reszty – podobnie jak Rawicz, który miał problemy z tym, by przytulić do siebie właściwe słowa. Takie mam czysto ludzkie przemyślenie: że ta książka jest dowodem, iż Ciarkowska chciałaby Rawicza po prostu mocno przytulić. Może nawet napić się z nim wódki, popłakać, utknąć na chwilę w „obłomowszczyźnie” i pozostać w cieniu.

Nie chce i nie będzie cieniem, opowiadając historię o największym w swym okrucieństwie okresie, o którym pisze tu nadzwyczaj konkretnie, bardzo dynamizuje rozdział określany mianem Historii, szybko nas przez niego przeprowadza, a przecież wciąż do niego wraca. I zastanawia się, czy biografka może zbliżyć się emocjonalnie tak bardzo do kogoś, kogo opisuje, i czy istnieje coś takiego jak „afektywność archiwum” (to już określenie z końcowej partii narracji). Ciarkowska jako biografka nie chce po prostu odtwarzać, ale humanistycznie wskrzeszać. Umieć też milczeć o tym, o czym milczeć się powinno. Na naszych oczach rozgrywa szereg wątpliwości dotyczących opowiadania o człowieku, który sam wciąż był wątpliwością. Dla którego słowo pisane było czymś, co utrzymywało na powierzchni życia, ale także czymś, co z niego to życie wysysało. „Człowiek niedokończony” – tak zostaje trafnie nazwany. Ciarkowska też jest w pełni świadoma, że ostatnia kropka jej narracji nie jest formalnym końcem opowieści, nawet tej odwróconej, koniecznie odwróconej dla lepszego zrozumienia, dlaczego fakty stoją tu w tak ścisłym związku z dylematami dotyczącymi tego, jak je przedstawiać i czym zapełniać luki, w które chce się wedrzeć Ciarkowska jako kobieta empatyczna, a nie badaczka buntująca się wobec klasycznej struktury biografii.

Zdradza zresztą czytającym, że jej największym problemem badawczym jest niejasność przynależności Piotra Rawicza. Czapski, Miłosz, Andrzejewski i wielu innych twórców oraz myślicieli z Polski, którzy wybierali emigrację czasowo lub na stałe, to przecież biografie absolutnie skończone i domknięte w porównaniu z tym, jaką zagadką wciąż pozostaje Rawicz. Przed iloma czytelnikami Ciarkowska ujawni jego pełne mroku życie? Kto po sięgnięciu po lekturę zrozumie, jak wiele ludzkich biografii nigdy nie stanie się obiektem tak czułego opisu jak skomplikowane życie Piotra Rawicza? Myślę, że to jedna z tych książek, które udowadniają, że cały segment biograficznych narracji bywa nad wyraz pewien siebie. Ich twórcy przekonują, że opisali człowieka w słuszny dla siebie sposób. Anna Ciarkowska nie wie, czy jest słuszna, kompetentna, wystarczająco uważna. Wie, że chce opowiedzieć historię o tym, jak się znika za życia i jak to boli – zarówno znikanie, jak i życie. Wyjść naprzeciw krótkim notkom encyklopedycznym. Za każdą z nich może kryć się ogrom spraw do opowiedzenia, jak również ogrom pytań bez odpowiedzi.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„To, o czym nie mówimy” Elizabeth Strout

 

Wydawca: Wydawnictwo Wielka Litera

Data wydania: 12 sierpnia 2026

Liczba stron: 256

Przekład: Kaja Gucio

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 56,99 zł

Tytuł recenzji: Niedopowiedzenia smutku

Przed pięcioma laty pisałem o pierwszej książce Elizabeth Strout, która ujęła mnie połączeniem prostoty i głębi. Od początku wiedziałem, że jest to pisarka sentymentalna i melancholijna, w specyficzny sposób przyglądająca się ludzkim relacjom. Czytana przeze mnie wówczas powieść „Mam na imię Lucy” zapowiadała cykl historii. Pisarka w międzyczasie została wielokrotnie wydana w Polsce. Za każdym razem opowiadała intymnie, ale również kontekstowo – zawsze o tym, kim jesteśmy i kim się stajemy, obcując z innymi ludźmi. „To, o czym nie mówimy” ma tak samo deklaratywny tytuł jak wspomniana wyżej narracja. Pominąłem kilka wydanych w Polsce powieści tej pisarki. Być może dlatego, że trochę bałem się – bazując na opisach wydawniczych – tego, jak głęboko sięga do wnętrza człowieka i jak jednocześnie czułą i delikatną strunę humanizmu trącają jej wszystkie narracje. Ta najnowsza od początku do końca opowiada o różnego rodzaju trybach życia pośród cieni, ale Strout nadal pisze o zbliżeniach i oddaleniach, przez które zwykle cierpimy, lecz tego nie werbalizujemy.

Tu również będzie oszczędnie, jeśli chodzi o wypowiadane słowa. Dialogi w najnowszej książce Elizabeth Strout są nad wyraz surowe i bardzo dobrze pokazują, że większość tego, czym żyjemy, tkwi gdzieś wewnątrz, werbalizowane za pomocą albo niedomówień, albo półprawd, albo wręcz kłamstw, których się nie wstydzimy, bo właśnie one pozwalają nam przetrwać. W nieświadomości tego, kim jesteśmy dla siebie i dla innych. Główny bohater, ceniony i w przeszłości nagrodzony nauczyciel, sprawia wrażenie dobrotliwego i naiwnego, bo z jednej strony – nie interesują go opinie ludzi na jego temat, z drugiej – wydaje mu się bardzo ważne to, jak inni go postrzegają, gdyż chciałby zrozumieć siebie lepiej, kiedy ludzie będą mu mówić prawdę o nim.

Nie mówią. Może z wyjątkiem żony i kilku uczniów. Artie również nie mówi. Pada w powieści sugestia, że wszyscy brniemy do przodu wciąż na oślep – właśnie przez to, że życie każdego z nas składa się z tajemnic, konfabulacji i kłamstw. Te ostatnie nie muszą wynikać ze złośliwości ani być podszyte negatywnym nastawieniem. Po prostu czasem bardzo trudno powiedzieć prawdę. I bohater Strout doskonale zdaje sobie z tego sprawę, myśląc o końcu swojego życia, który chciałby zaplanować na własnych zasadach. „Jestem wystarczająco samotny, żeby umrzeć” – tak Artie podsumowuje siebie, nieświadom tego, jak wielu osobom jest potrzebny czy jak wielu uczniów inspiruje. Chce odejść, ale w taki sposób, żeby nikomu nie robić problemów. On, syn niemieckiego emigranta z klasy robotniczej, który wziął za żonę kobietę sytuowaną społecznie dużo wyżej. Przecież powinien czuć się spełniony, skoro tak wygląda jego życie małżeńskie. Jednak Artie zapada się gdzieś do wewnątrz. Strout opisuje momenty, w których mężczyzna po prostu wyłącza się z funkcjonowania, obowiązków. Zastyga i – wciąż przecież żyjąc – wydaje się martwy. Ten smutek wycieka z niego jak woda z kranu. Do rzeczywistej usterki Artie wzywa fachowca. Hydraulik uświadamia mu, że wystarczyło dokręcić jakiś element, o czym Artie nie pomyślał. To znamienna scena. Można odnieść wrażenie, że pogłębiającej się melancholii głównego bohatera zapobiegłoby symboliczne dokręcenie takiego elementu.

U Strout wszyscy są w pewien sposób rozmontowani. Młodzi, których uczy historyk, nie wiedzą, co zrobić w przyszłości ze swoim życiem. On motywuje ich do myślenia, ale działa zupełnie inaczej – jakby na wstecznym biegu, cofając się, także w smutnych retrospekcjach na temat matki i siostry. Tej, która potajemnie zjadła cukier puder, a jest to scena znacząca, gdyż ta powieść sugeruje, że słodyczy życia można zaznać tylko przez chwilę i po kryjomu. Docenić należy równowagę między opowiadaną wielowątkową historią toczącą się tuż przed wyborami prezydenckimi w USA, kiedy pojawia się ryzyko, że znowu wygra ten, który mocniej spolaryzuje społeczeństwo, a retrospekcjami i antycypacjami uzupełniającymi opowieść we właściwych miejscach i we właściwym czasie. To dodaje kolorytu, ale nie dynamizuje narracji. „To, o czym nie mówimy” to książka minimalistyczna. Wspomniane już surowe dialogi, krótkie partie opisowe, skupienie na detalach, krótkie rozdziały i podrozdziały, wszechobecna, choć tylko delikatnie zarysowana melancholia – reszta pozostaje w domyśle.

Tymczasem pozornie statyczny główny bohater, który nie potrafi wyjść z matni osamotnienia, staje się postacią doświadczającą wielu zmian i wykazującą się działaniami, które mogą zaskoczyć. Rozmyślając o wolnej woli człowieka, testuje granice wolności jako takiej, przekraczając je prowokacyjnie albo ostrożnie – jakby sprawdzał, czy drut jest pod napięciem i spowoduje, że prąd porazi ciało. Pedagog, którego się ceni, nagle traci kontrolę nad sobą i wyrzuca ucznia z sali. Są konsekwencje. Ale i tutaj Strout opisuje sytuację pełną trudnych i nieprzyjemnych emocji (rozmowa z dyrektorem i rodzicami wyrzuconego ucznia) bardzo łagodnie, płynnie, bez cienia dramatyzmu. Taka wydaje się cała książka: łagodna narracja z dyskretnie wypunktowanymi sytuacjami, gdy w ludziach pojawia się drzemiący stale tuż pod skórą smutek. Ale to przecież nie tylko opowieść o smutku. Prowadzić nas przez nią powinien przede wszystkim tytuł.

Artie dowiaduje się czegoś, co wstrząśnie nim do głębi. I zostawia to dla siebie. Rozmyślając o tym, dlaczego w relacje międzyludzkie wkrada się fałsz, sam skrywa przejmującą rodzinną tajemnicę rodzinną, żyjąc u boku żony, która nie domyśla się, co przechodzi mąż – raczej widzi zmiany w nim. Zmiany na gorsze z punktu widzenia społeczeństwa, bo Artie jest sumą wszystkich opinii o nim samym. Także krytyki w social mediach, które są poza jego zasięgiem. Elizabeth Strout prezentuje nam portret człowieka, który przechodzi od fazy zmęczenia życiem do anhedonii. Nie pomaga mu to, że ma kogo kochać. Nie pomaga mu świadomość, jak wielu ludziom jest potrzebny. Przestaje kochać siebie. Przestaje mieć poczucie bycia potrzebnym, a egzystencjalna zbędność staje się czymś, o czym myśli coraz częściej. Pośród niedomówień i milczenia Artie jest symbolem ludzkich dramatów biorących się z tego, że w różny sposób mamy dość. Jak jego przełożony, który po prostu strzela sobie w głowę.

Czy w tej powieści znajdziemy jakikolwiek okruch optymizmu? Ja odczytałem ją jako bardzo fatalistyczną, ale nie jest napisana tak, by narzucać nam interpretację. Chwilami bardzo mroczna, choć napisana – co wciąż podkreślam – łagodnym językiem, stonowaną frazą, z odniesieniami do psychologii, filozofii i literatury. Momentami niezwykle ciepła – zwłaszcza gdy portretuje więź łączącą ojca z synem. Myślę, że jest to powieść, dzięki której możemy odrobić lekcję empatii – jak jedna z uczennic bohatera. Uświadomić sobie, jak wielu ludzi osądza innych, zupełnie nie wiedząc, przez co osądzani przechodzą. Nie żyjemy na zewnątrz, choć na zewnątrz niezwykle często stwarzamy pozory. Strout zagląda tam, gdzie rzadko sami zaglądamy. Pokazuje, że myślenie i mówienie o prawdzie to jedyny ratunek dla ludzi i świata chylącego się ku upadkowi. Gdyby nie irytujące wtrącenia w nawiasach, które zawsze przeszkadzają mi w powieściach i nie wiem, po co są stosowane, byłaby to książka, przez którą po prostu się płynie. Tak jak główny bohater podczas uprawiania swojego hobby – żeglarstwa. Zawrzeć egzystencjalną tragedię w metaforze żeglowania po zatoce? Proszę bardzo. O tym i o wielu innych trudnych kwestiach opowiada w nowej książce Elizabeth Strout.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Życie jest darem. Opowieść o Stanisławie Sojce” Anna Gębalska

Wydawca: Wydawnictwo Quello

Data wydania: 14 września 2026

Liczba stron: 368+32

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 59,90 zł

Tytuł recenzji: Historia dobrego człowieka

Rok po śmierci wielkiego artysty wychodzi książka biograficzna o nim. Stanisław Sojka nie lubił konkurować i nie robił tego, nie rozwijał swojej działalności artystycznej w odniesieniu do tego, w jakim tempie i z jaką jakością pracowali inni. Wszyscy wiemy, że uwielbiał współpracę, współtwórców nazywał kompanami i nigdy nie chciał być osobny, ścigać się, być pierwszy. Jak jednak bywa w takich sytuacjach, już zaczyna się wysyp książek o zmarłym muzyku. Lecz ja wybieram do zrecenzowania tylko jedną publikację. To moja decyzja; nie będzie tu porównań czy zestawień. Nie można ścigać się o uwagę, opowiadając o człowieku, który nigdy tak naprawdę nie chciał na siebie tej uwagi ściągać. Opowiem o książce bardzo mocno poruszającej między innymi dzięki ciekawej konstrukcji. Czy uda mi się kogoś przekonać, że mój wybór biografii Sojki jest właściwy? Myślę, że pokażę, iż dokonanie Anny Gębalskiej nie jest pozycją stricte biograficzną, o czym świadczy przede wszystkim poruszające zakończenie. Jest mądrze skonstruowaną opowieścią o człowieku, który w swej skromności może nie chciałby być bohaterem opowieści. Dlatego autorka zastosowała wspomnianą ciekawą konstrukcję.

„Życie jest darem” koncentruje się przede wszystkim na pokazaniu rozwoju artystycznego Sojki w jego ustawicznych współpracach i dzięki stałym inspiracjom tym, co zostało już wydane. To historia nie tylko piosenkarza, który próbował swych sił w wielu gatunkach muzycznych i z różnymi twórcami, którzy wiedli go w rejony, gdzie słowo i dźwięk współistniały w sposób zaskakujący i inspirujący do dalszych poszukiwań. To opowieść o człowieku, któremu po prostu się udało dobrze żyć i prawdopodobnie bez zaskoczenia spotkać się ze śmiercią, gdy przyszła tak, jak przychodzi najczęściej: nagle i niezapowiedzianie.

Gębalska koncentruje się tu – jak sam Sojka eksperymentując muzycznie i głosowo – na trzydziestu spotkaniach z ludźmi, którzy byli mu najbliżsi, ale także z tymi związanymi z artystą tylko zawodowo. To zasadnicza część tej książki, która przybiera formę zbliżoną do tryptyku. Anna Gębalska wie, że uporządkowanie podstawowych faktów z życia artysty jest konieczne, ale poświęca im stosunkowo mało miejsca, przyjmując, że resztę czytelnik może znaleźć w Internecie. Potem decyduje się na prześledzenie wielu mediów: od „Vivy” przez „Playboya” po serwis Onet.pl i audycje radiowe – by dokonać interesującej kompilacji głosu samego Sojki. Nie tego śpiewającego, lecz tego opowiadającego o swojej kondycji egzystencjalnej, swojej wierze, fascynacjach muzycznych i poetyckich, ale także życiowych zakrętach, na których sobie nie radził i gdzie musiał czasem zaczynać od nowa. Uczyć się samego siebie, gdyż nigdy nie pouczał innych.

Dopiero później następuje ta część najważniejsza, czyli spojrzenie perspektywiczne, subiektywne, a jednocześnie najbardziej wszechstronnie ukazujące życie artysty. Trzydzieści przepytanych osób tworzy polifonię, w której jednak słyszymy to, co powtarza się boleśnie i sentymentalnie: poczucie straty kogoś wyjątkowego i świadomość, że ten ktoś wyjątkowy nigdy nie odszedł i nie odejdzie. Dominuje tutaj „Tolerancja” – utwór, wokół którego prawie zawsze koncentrują się opowieści o Stanisławie Sojce. Niespotykana wydaje się liczba sposobów, w jaki ta piosenka wpłynęła na rozmówców Gębalskiej. Podoba mi się to, co kogoś innego może zirytować – autorka usuwa się całkowicie w cień nie tylko tych nieco dłuższych rozmów, ale nawet w krótkich wymianach zdań. Robi to, zadając podobne pytania. To nie są wywiady z tezą. To jakby zagadywanie mimochodem, co miało miejsce często w życiu Sojki, który tego zagadywania nigdy nie bagatelizował, bo tak jak szanował słowo, na którego sile budował twórczość, tak okazywał szacunek każdemu człowiekowi. Z tej publikacji wynika, że to przede wszystkim było świadectwo jego głębokiej religijności, która nigdy nie stawała się przewidywalna, gdy szukał Boga – w tworzonych przez siebie kompozycjach albo utworach innych, które aranżował z pewnego rodzaju pietyzmem. To jednak książka o człowieku, który stawiał przede wszystkim na skromność. A po śmierci nazywany jest w bardzo różny sposób. Z każdego krótkiego wywiadu można sobie wypisać słowa świadczące o tym, że dobro, które krył w sobie, wraca do niego teraz w określeniach padających z ust interlokutorów Anny Gębalskiej.

Dla Natalii Sikory, która rozniosła scenę w drugiej edycji „The Voice of Poland”, był aniołem. To najkrótsze, najmocniej nacechowane emocjonalnie określenie. Dużo młodszy od niego brat podkreśla, że Stanisław zawsze szanował słuchaczy, co zostaje potwierdzone w innych opowieściach. Aga Zaryan mówi wprost: „Żył tak, jak chciał do samego końca”. Inni rozmówcy opowiadają o tym, czym żył. Kim się inspirował, kogo podziwiał i kochał, z czyich słów tworzył piosenki i jaka w zasadzie jest definicja słowa „piosenka” w twórczości tego właśnie autora.

Piotr Iwicki wspomina o tym, że artyzm był obecny we wszystkim, czym zajmował się zawodowo Stanisław Sojka. Od pojedynczego dźwięku po całą płytę, po którą sięgało się dla niezwykłego przeżycia. W tym wszystkim to, o czym wspomina dr Jarosław Wasik: „Nigdy nie zdecydował się na zejście poziom niżej, by być bardziej popularny”. Gębalska nie słyszy jednak z ust żadnego z rozmówców, że na jakimkolwiek etapie życia Sojce chodziło o elitarność. Zaangażowany w tak wiele ludzkich spraw zupełnie niezwiązanych z muzyką – jak wsparcie dla ludzi opiekujących się chorymi na AIDS – był zawsze blisko człowieka, ale na swoich zasadach. Nie z boku, raczej w specyficznym rewirze, w którym spotkało się tak wiele jak duch twórczości Bolesława Leśmiana, Nick Cave czy gambijska muzyka z jej charakterystyczną wrażliwością na konkretne dźwięki.

„Życie jest darem” to uczciwa względem zmarłego, bezpretensjonalna i bardzo prostolinijna opowieść o człowieku, który zawsze szedł po tej prostej, a gdy z niej zbaczał lub zmuszało go do tego życie – wracał jak najszybciej tam, dokąd prowadził go kompas moralny. Podoba mi się to, że autorka opisuje altruizm Stanisława Sojki jako swoisty atawizm, a to, o czym śpiewa on w największych przebojach – jako kwestie, które były znaczące w jego codziennym życiu. Dobrze rozpoczętym. Sojka miał niebywałe szczęście do tego, w jakiej rodzinie się urodził i jacy ludzie otaczali go od wczesnej młodości. Z właściwym życiowym fundamentem było łatwiej iść dalej. Gębalska opowiada różnymi głosami – na końcu także swoim – o tym, jak fascynująca i skomplikowana była droga artysty.

Całkiem spójnie zredagowana publikacja ujawnia nam pokłady dobra, jakimi emanował Sojka na dwa sposoby: okazując je otoczeniu i karmiąc w sobie, by nie poddać się pysze, ponaglaniu w życiu, konkurencji, zbyt szybkim i gwałtownym wyborom. Ale to, co robi ta książka, to przede wszystkim świetne pokazanie tego, w jaki sposób Stanisław Sojka stworzył sobie dla siebie przestrzeń sceniczną. Nie tę w dosłownym rozumieniu. Tę, której nikt nie naruszał, choć każdy był w niej mile widziany. I tak jest też napisana ta narracja. Jakby każdego zapraszała serdecznie do środka. Niekoniecznie kogoś, kto był wieloletnim wielbicielem Sojki. Także tego, kto zna go z kilku wielkich przebojów, które przesłucha naprawdę uważnie dopiero po przeczytaniu książki Anny Gębalskiej. Piękna opowieść o byciu sobą i pasji odkrywania czegoś, co czyniło to bycie sobą jeszcze bardziej komfortowym.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ