„Piotr Rawicz. Biografia opętanego przez pismo” Anna Ciarkowska

 

Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Data wydania: 17 sierpnia 2026

Liczba stron: 342

Okładka: miękka

Cena detaliczna: 54,90 zł

Tytuł recenzji: Wyjść z cienia

Dlaczego sięgnąłem po tę książkę? Bo z ogromnym zainteresowaniem czytam zawsze o ludziach marginalizowanych przez życie, samodzielnie kryjących się na jego marginesie albo umiejscawianych tam przez konteksty. O ludziach, o których Wikipedia pozwala przeczytać kilka zdań, jakby ich biografia zamykała się w mało znaczącym dla świata kręgu działań i przemyśleń. Ale zaintrygowała mnie ta publikacja także dlatego, że autorką nie jest klasyczna biografka czy naukowczyni wprawiająca się w sztuce opowiadania cudzego życia. Anna Ciarkowska, zawodowo związana z Katedrą Teorii Literatury w Instytucie Kultury Współczesnej Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Łódzkiego, jest przecież także pisarką, choć z różnych powodów nie było mi po drodze z jej powieściami, a teraz wiem, że to poważne przeoczenie. I stało się tak, że być może świat przeoczył istnienie i twórczość Piotra Rawicza – poligloty żydowskiego pochodzenia, który po wojnie osiadł we Francji i pełnił tam wiele istotnych między innymi dla kultury funkcji. Upływ czasu wymazał to jednak, jak wymazał częściowo jego niezwykłą książkę o Holokauście. Ciarkowska nie tyle podejmuje się odtworzenia dziejów człowieka, któremu wreszcie poświęcona jest należyta uwaga, ile buduje narracyjny labirynt, gdzie więcej będzie pytań niż odpowiedzi.

Nie jest sztuką podjąć się opowiadania życia kogoś powszechnie znanego. Nie tylko dlatego, że w biograficznych ramach, które Ciarkowska całkowicie rozsadzi, można posiłkować się większą liczbą materiałów źródłowych. Autorka znalazła ich bardzo wiele. Jej bliskość z Rawiczem ma szerszy kontekst i dużo większe znaczenie niż projekt książki. Uwikłana w jego losy podczas pracy badawczej, pisała tę opowieść bardzo długo. Bo to opowieść, zbiór fantazji, licznych dygresji i stawianych co rusz pytań retorycznych. Anna Ciarkowska nie boi się napisać „nie wiem”, kiedy dociera do mrocznych i niemożliwych do odtworzenia momentów egzystencji człowieka, który chciał życie zapomnieć, bo jego doświadczenie Zagłady zdeterminowało bardzo wiele wyborów, a także ukształtowało jako niejednoznacznego: od osoby pełnej wigoru, pasji tworzenia i współtworzenia z ludźmi z emigracyjnego (i nie tylko) środowiska literackiego materiałów do badań, odczytu i hermeneutyki po bliskiego anhedonii współczesnego Obłomowa, który stanął w miejscu w wielu aspektach, a autorkę interesuje ten zastój głównie w wymiarze egzystencjalnym.

Wstęp wyraźnie określa strukturę książki. To będzie biografia à rebours, o ile w ogóle będzie biografią. Autorka dzieli swą narrację na trzy zasadnicze okresy, nazywane odpowiednio Pohistorią, Historią i Przedhistorią. Szybko zatem zorientujemy się, jak zamierza przedstawiać swego bohatera. Ale jest tu także ona sama i nie jest żadną klasyczną biografką, która usuwa się w cień. O ile metafora cienia działa tutaj znakomicie w opowiadaniu o ludziach z otoczenia Piotra Rawicza i o nim samym, o tyle Ciarkowska nie chce pisać z pozycji, którą można byłoby określić jako subtelne prowadzenie czytelnika przez trzy wyznaczone przez siebie okresy, poprzez dramat egzystencjalny i jego konsekwencje, z pominięciem kwestii autotematycznej – jak pisać o kimś, by nie stworzyć wspominanej we wstępie „biograficznej maskarady”.

Wspominany wielokrotnie Jerzy Putrament napisał i wydał wiele książek. Ale nie taki typ człowieka, nie taka skłonność do ekstrawersji w pisaniu i nie taki życiorys przyciąga Ciarkowską. Rawicz stworzył w zasadzie tylko jedną pełną powieść, której autorka biografii przygląda się ze szczególną uwagą, analizując fragmenty niezwykłe, niepokojące, innowacyjne, kontrowersyjne, grafomańskie. Cytując samego Rawicza, odczarowuje znaczenie słowa „grafomania”. Odbiera mu pejoratywność, prowadząc nas skomplikowanymi ścieżkami twórczości wizyjnej tego człowieka. Ta twórczość była fragmentaryczna i z pewnością dużo obszerniejsza niż wydane pozycje Putramenta. Bo Rawicz pisał kompulsywnie i stale, bez przekonania oraz intencji ujawniania swego pisania światu. Tak jak podczas pobytu w obozach koncentracyjnych zamykał się w sobie i – jak ciekawie sugeruje autorka – nie czuł się sobą, lecz każdym, tak we wszystkim, co pisał, widać było imperatyw pisania o swego rodzaju klęsce, jaką jest życie w tak wielu kontekstach. No właśnie, konteksty. Tu Ciarkowska jest najciekawsza, bo zostawia pole do popisu naszej wyobraźni. Prezentuje postacie intelektualistów, pisarzy, ludzi kultury, o których każdy student polonistyki wie sporo, a czytelnik może być zaskoczony współwystępowaniem nazwisk, które połączone są tu dzięki losom Rawicza. I później przez cały czas możemy zadawać sobie pytanie, czy Piotr Rawicz ukazywany jest tu poprzez kontekst, czy sam jest kontekstem zupełnie innej opowieści. Historii o tym, czy możliwe jest życie po Auschwitz i czy możliwe jest swobodne oddychanie emigranckim powietrzem (sugestywne opisy Paryża, piękne fragmenty tej narracji), skoro wdychało się śmierć i ta śmierć towarzyszyła już zawsze. Do momentu, w którym Rawicz zdecydował, kiedy ma ostatecznie przyjść.

Przyszła niedługo po śmierci partnerki Rawicza. Metodycznie zaplanowana i ustalona na konkretny dzień, z konkretną bronią jako narzędziem pozbawienia się życia. Jego burzliwy związek z kobietą, która prawie we wszystkim wydawała się od niego inna, jest u Ciarkowskiej pewnym fundamentem i jedną z niewielu kwestii, które wydają się wyraźne. Piotr i Anka. Od lat ze sobą. Zmieniający tożsamości, kraje, poglądy, stosunek do tego drugiego. Połączeni więzią, której nie da się wyrazić. I odchodzący razem: ona z bezkompromisowym wyrokiem, on ze świadomą decyzją. Zatem opowieść Ciarkowskiej zaczyna się od śmierci, a potem – cofając się – pokazuje, co do końca ostatecznego zbliżało i w jaki sposób doświadczenie jej okrutnej bliskości w czasie Zagłady zajęło umysł i mentalność człowieka, który w dużym stopniu umarł za życia. I tylko pozornie zmartwychwstał, by pomagać, działać, ale przede wszystkim pisać, wciąż zapisywać kolejne strony, wciąż tym pisaniem bronić się przed obłędem, bo kto wie, czy ostatecznie nie zdecydowałby się odejść przed Anką.

„Piotr Rawicz. Biografia opętanego przez pismo” to narracja płynna, jednak przepełniona niepokojem autorki o to, w jaki sposób pisać dalej, jak trudna, a czasem niemożliwa jest kontynuacja – nawet jeśli czyjeś życie opowiada się wspak. To też specyficzne połączenie opisu detali: rzeczy i myśli sprzęgniętych ze sobą lub wykluczających się. Mają – jak w biografii sensu stricto – dominować fakty, ale tu jest tak, że wokół nich tworzy się ta zasadnicza opowieść oparta na domysłach i bardzo wielu wątpliwościach. Podoba mi się sposób, w jaki Ciarkowska zaciemnia pewne rewiry, a niektóre ukazuje niczym oświetlone jasnym słońcem. Widać momenty, w których waha się, jak skonstruować kolejne zdanie i dopasować je do reszty – podobnie jak Rawicz, który miał problemy z tym, by przytulić do siebie właściwe słowa. Takie mam czysto ludzkie przemyślenie: że ta książka jest dowodem, iż Ciarkowska chciałaby Rawicza po prostu mocno przytulić. Może nawet napić się z nim wódki, popłakać, utknąć na chwilę w „obłomowszczyźnie” i pozostać w cieniu.

Nie chce i nie będzie cieniem, opowiadając historię o największym w swym okrucieństwie okresie, o którym pisze tu nadzwyczaj konkretnie, bardzo dynamizuje rozdział określany mianem Historii, szybko nas przez niego przeprowadza, a przecież wciąż do niego wraca. I zastanawia się, czy biografka może zbliżyć się emocjonalnie tak bardzo do kogoś, kogo opisuje, i czy istnieje coś takiego jak „afektywność archiwum” (to już określenie z końcowej partii narracji). Ciarkowska jako biografka nie chce po prostu odtwarzać, ale humanistycznie wskrzeszać. Umieć też milczeć o tym, o czym milczeć się powinno. Na naszych oczach rozgrywa szereg wątpliwości dotyczących opowiadania o człowieku, który sam wciąż był wątpliwością. Dla którego słowo pisane było czymś, co utrzymywało na powierzchni życia, ale także czymś, co z niego to życie wysysało. „Człowiek niedokończony” – tak zostaje trafnie nazwany. Ciarkowska też jest w pełni świadoma, że ostatnia kropka jej narracji nie jest formalnym końcem opowieści, nawet tej odwróconej, koniecznie odwróconej dla lepszego zrozumienia, dlaczego fakty stoją tu w tak ścisłym związku z dylematami dotyczącymi tego, jak je przedstawiać i czym zapełniać luki, w które chce się wedrzeć Ciarkowska jako kobieta empatyczna, a nie badaczka buntująca się wobec klasycznej struktury biografii.

Zdradza zresztą czytającym, że jej największym problemem badawczym jest niejasność przynależności Piotra Rawicza. Czapski, Miłosz, Andrzejewski i wielu innych twórców oraz myślicieli z Polski, którzy wybierali emigrację czasowo lub na stałe, to przecież biografie absolutnie skończone i domknięte w porównaniu z tym, jaką zagadką wciąż pozostaje Rawicz. Przed iloma czytelnikami Ciarkowska ujawni jego pełne mroku życie? Kto po sięgnięciu po lekturę zrozumie, jak wiele ludzkich biografii nigdy nie stanie się obiektem tak czułego opisu jak skomplikowane życie Piotra Rawicza? Myślę, że to jedna z tych książek, które udowadniają, że cały segment biograficznych narracji bywa nad wyraz pewien siebie. Ich twórcy przekonują, że opisali człowieka w słuszny dla siebie sposób. Anna Ciarkowska nie wie, czy jest słuszna, kompetentna, wystarczająco uważna. Wie, że chce opowiedzieć historię o tym, jak się znika za życia i jak to boli – zarówno znikanie, jak i życie. Wyjść naprzeciw krótkim notkom encyklopedycznym. Za każdą z nich może kryć się ogrom spraw do opowiedzenia, jak również ogrom pytań bez odpowiedzi.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„To, o czym nie mówimy” Elizabeth Strout

 

Wydawca: Wydawnictwo Wielka Litera

Data wydania: 12 sierpnia 2026

Liczba stron: 256

Przekład: Kaja Gucio

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 56,99 zł

Tytuł recenzji: Niedopowiedzenia smutku

Przed pięcioma laty pisałem o pierwszej książce Elizabeth Strout, która ujęła mnie połączeniem prostoty i głębi. Od początku wiedziałem, że jest to pisarka sentymentalna i melancholijna, w specyficzny sposób przyglądająca się ludzkim relacjom. Czytana przeze mnie wówczas powieść „Mam na imię Lucy” zapowiadała cykl historii. Pisarka w międzyczasie została wielokrotnie wydana w Polsce. Za każdym razem opowiadała intymnie, ale również kontekstowo – zawsze o tym, kim jesteśmy i kim się stajemy, obcując z innymi ludźmi. „To, o czym nie mówimy” ma tak samo deklaratywny tytuł jak wspomniana wyżej narracja. Pominąłem kilka wydanych w Polsce powieści tej pisarki. Być może dlatego, że trochę bałem się – bazując na opisach wydawniczych – tego, jak głęboko sięga do wnętrza człowieka i jak jednocześnie czułą i delikatną strunę humanizmu trącają jej wszystkie narracje. Ta najnowsza od początku do końca opowiada o różnego rodzaju trybach życia pośród cieni, ale Strout nadal pisze o zbliżeniach i oddaleniach, przez które zwykle cierpimy, lecz tego nie werbalizujemy.

Tu również będzie oszczędnie, jeśli chodzi o wypowiadane słowa. Dialogi w najnowszej książce Elizabeth Strout są nad wyraz surowe i bardzo dobrze pokazują, że większość tego, czym żyjemy, tkwi gdzieś wewnątrz, werbalizowane za pomocą albo niedomówień, albo półprawd, albo wręcz kłamstw, których się nie wstydzimy, bo właśnie one pozwalają nam przetrwać. W nieświadomości tego, kim jesteśmy dla siebie i dla innych. Główny bohater, ceniony i w przeszłości nagrodzony nauczyciel, sprawia wrażenie dobrotliwego i naiwnego, bo z jednej strony – nie interesują go opinie ludzi na jego temat, z drugiej – wydaje mu się bardzo ważne to, jak inni go postrzegają, gdyż chciałby zrozumieć siebie lepiej, kiedy ludzie będą mu mówić prawdę o nim.

Nie mówią. Może z wyjątkiem żony i kilku uczniów. Artie również nie mówi. Pada w powieści sugestia, że wszyscy brniemy do przodu wciąż na oślep – właśnie przez to, że życie każdego z nas składa się z tajemnic, konfabulacji i kłamstw. Te ostatnie nie muszą wynikać ze złośliwości ani być podszyte negatywnym nastawieniem. Po prostu czasem bardzo trudno powiedzieć prawdę. I bohater Strout doskonale zdaje sobie z tego sprawę, myśląc o końcu swojego życia, który chciałby zaplanować na własnych zasadach. „Jestem wystarczająco samotny, żeby umrzeć” – tak Artie podsumowuje siebie, nieświadom tego, jak wielu osobom jest potrzebny czy jak wielu uczniów inspiruje. Chce odejść, ale w taki sposób, żeby nikomu nie robić problemów. On, syn niemieckiego emigranta z klasy robotniczej, który wziął za żonę kobietę sytuowaną społecznie dużo wyżej. Przecież powinien czuć się spełniony, skoro tak wygląda jego życie małżeńskie. Jednak Artie zapada się gdzieś do wewnątrz. Strout opisuje momenty, w których mężczyzna po prostu wyłącza się z funkcjonowania, obowiązków. Zastyga i – wciąż przecież żyjąc – wydaje się martwy. Ten smutek wycieka z niego jak woda z kranu. Do rzeczywistej usterki Artie wzywa fachowca. Hydraulik uświadamia mu, że wystarczyło dokręcić jakiś element, o czym Artie nie pomyślał. To znamienna scena. Można odnieść wrażenie, że pogłębiającej się melancholii głównego bohatera zapobiegłoby symboliczne dokręcenie takiego elementu.

U Strout wszyscy są w pewien sposób rozmontowani. Młodzi, których uczy historyk, nie wiedzą, co zrobić w przyszłości ze swoim życiem. On motywuje ich do myślenia, ale działa zupełnie inaczej – jakby na wstecznym biegu, cofając się, także w smutnych retrospekcjach na temat matki i siostry. Tej, która potajemnie zjadła cukier puder, a jest to scena znacząca, gdyż ta powieść sugeruje, że słodyczy życia można zaznać tylko przez chwilę i po kryjomu. Docenić należy równowagę między opowiadaną wielowątkową historią toczącą się tuż przed wyborami prezydenckimi w USA, kiedy pojawia się ryzyko, że znowu wygra ten, który mocniej spolaryzuje społeczeństwo, a retrospekcjami i antycypacjami uzupełniającymi opowieść we właściwych miejscach i we właściwym czasie. To dodaje kolorytu, ale nie dynamizuje narracji. „To, o czym nie mówimy” to książka minimalistyczna. Wspomniane już surowe dialogi, krótkie partie opisowe, skupienie na detalach, krótkie rozdziały i podrozdziały, wszechobecna, choć tylko delikatnie zarysowana melancholia – reszta pozostaje w domyśle.

Tymczasem pozornie statyczny główny bohater, który nie potrafi wyjść z matni osamotnienia, staje się postacią doświadczającą wielu zmian i wykazującą się działaniami, które mogą zaskoczyć. Rozmyślając o wolnej woli człowieka, testuje granice wolności jako takiej, przekraczając je prowokacyjnie albo ostrożnie – jakby sprawdzał, czy drut jest pod napięciem i spowoduje, że prąd porazi ciało. Pedagog, którego się ceni, nagle traci kontrolę nad sobą i wyrzuca ucznia z sali. Są konsekwencje. Ale i tutaj Strout opisuje sytuację pełną trudnych i nieprzyjemnych emocji (rozmowa z dyrektorem i rodzicami wyrzuconego ucznia) bardzo łagodnie, płynnie, bez cienia dramatyzmu. Taka wydaje się cała książka: łagodna narracja z dyskretnie wypunktowanymi sytuacjami, gdy w ludziach pojawia się drzemiący stale tuż pod skórą smutek. Ale to przecież nie tylko opowieść o smutku. Prowadzić nas przez nią powinien przede wszystkim tytuł.

Artie dowiaduje się czegoś, co wstrząśnie nim do głębi. I zostawia to dla siebie. Rozmyślając o tym, dlaczego w relacje międzyludzkie wkrada się fałsz, sam skrywa przejmującą rodzinną tajemnicę rodzinną, żyjąc u boku żony, która nie domyśla się, co przechodzi mąż – raczej widzi zmiany w nim. Zmiany na gorsze z punktu widzenia społeczeństwa, bo Artie jest sumą wszystkich opinii o nim samym. Także krytyki w social mediach, które są poza jego zasięgiem. Elizabeth Strout prezentuje nam portret człowieka, który przechodzi od fazy zmęczenia życiem do anhedonii. Nie pomaga mu to, że ma kogo kochać. Nie pomaga mu świadomość, jak wielu ludziom jest potrzebny. Przestaje kochać siebie. Przestaje mieć poczucie bycia potrzebnym, a egzystencjalna zbędność staje się czymś, o czym myśli coraz częściej. Pośród niedomówień i milczenia Artie jest symbolem ludzkich dramatów biorących się z tego, że w różny sposób mamy dość. Jak jego przełożony, który po prostu strzela sobie w głowę.

Czy w tej powieści znajdziemy jakikolwiek okruch optymizmu? Ja odczytałem ją jako bardzo fatalistyczną, ale nie jest napisana tak, by narzucać nam interpretację. Chwilami bardzo mroczna, choć napisana – co wciąż podkreślam – łagodnym językiem, stonowaną frazą, z odniesieniami do psychologii, filozofii i literatury. Momentami niezwykle ciepła – zwłaszcza gdy portretuje więź łączącą ojca z synem. Myślę, że jest to powieść, dzięki której możemy odrobić lekcję empatii – jak jedna z uczennic bohatera. Uświadomić sobie, jak wielu ludzi osądza innych, zupełnie nie wiedząc, przez co osądzani przechodzą. Nie żyjemy na zewnątrz, choć na zewnątrz niezwykle często stwarzamy pozory. Strout zagląda tam, gdzie rzadko sami zaglądamy. Pokazuje, że myślenie i mówienie o prawdzie to jedyny ratunek dla ludzi i świata chylącego się ku upadkowi. Gdyby nie irytujące wtrącenia w nawiasach, które zawsze przeszkadzają mi w powieściach i nie wiem, po co są stosowane, byłaby to książka, przez którą po prostu się płynie. Tak jak główny bohater podczas uprawiania swojego hobby – żeglarstwa. Zawrzeć egzystencjalną tragedię w metaforze żeglowania po zatoce? Proszę bardzo. O tym i o wielu innych trudnych kwestiach opowiada w nowej książce Elizabeth Strout.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Życie jest darem. Opowieść o Stanisławie Sojce” Anna Gębalska

Wydawca: Wydawnictwo Quello

Data wydania: 14 września 2026

Liczba stron: 368+32

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 59,90 zł

Tytuł recenzji: Historia dobrego człowieka

Rok po śmierci wielkiego artysty wychodzi książka biograficzna o nim. Stanisław Sojka nie lubił konkurować i nie robił tego, nie rozwijał swojej działalności artystycznej w odniesieniu do tego, w jakim tempie i z jaką jakością pracowali inni. Wszyscy wiemy, że uwielbiał współpracę, współtwórców nazywał kompanami i nigdy nie chciał być osobny, ścigać się, być pierwszy. Jak jednak bywa w takich sytuacjach, już zaczyna się wysyp książek o zmarłym muzyku. Lecz ja wybieram do zrecenzowania tylko jedną publikację. To moja decyzja; nie będzie tu porównań czy zestawień. Nie można ścigać się o uwagę, opowiadając o człowieku, który nigdy tak naprawdę nie chciał na siebie tej uwagi ściągać. Opowiem o książce bardzo mocno poruszającej między innymi dzięki ciekawej konstrukcji. Czy uda mi się kogoś przekonać, że mój wybór biografii Sojki jest właściwy? Myślę, że pokażę, iż dokonanie Anny Gębalskiej nie jest pozycją stricte biograficzną, o czym świadczy przede wszystkim poruszające zakończenie. Jest mądrze skonstruowaną opowieścią o człowieku, który w swej skromności może nie chciałby być bohaterem opowieści. Dlatego autorka zastosowała wspomnianą ciekawą konstrukcję.

„Życie jest darem” koncentruje się przede wszystkim na pokazaniu rozwoju artystycznego Sojki w jego ustawicznych współpracach i dzięki stałym inspiracjom tym, co zostało już wydane. To historia nie tylko piosenkarza, który próbował swych sił w wielu gatunkach muzycznych i z różnymi twórcami, którzy wiedli go w rejony, gdzie słowo i dźwięk współistniały w sposób zaskakujący i inspirujący do dalszych poszukiwań. To opowieść o człowieku, któremu po prostu się udało dobrze żyć i prawdopodobnie bez zaskoczenia spotkać się ze śmiercią, gdy przyszła tak, jak przychodzi najczęściej: nagle i niezapowiedzianie.

Gębalska koncentruje się tu – jak sam Sojka eksperymentując muzycznie i głosowo – na trzydziestu spotkaniach z ludźmi, którzy byli mu najbliżsi, ale także z tymi związanymi z artystą tylko zawodowo. To zasadnicza część tej książki, która przybiera formę zbliżoną do tryptyku. Anna Gębalska wie, że uporządkowanie podstawowych faktów z życia artysty jest konieczne, ale poświęca im stosunkowo mało miejsca, przyjmując, że resztę czytelnik może znaleźć w Internecie. Potem decyduje się na prześledzenie wielu mediów: od „Vivy” przez „Playboya” po serwis Onet.pl i audycje radiowe – by dokonać interesującej kompilacji głosu samego Sojki. Nie tego śpiewającego, lecz tego opowiadającego o swojej kondycji egzystencjalnej, swojej wierze, fascynacjach muzycznych i poetyckich, ale także życiowych zakrętach, na których sobie nie radził i gdzie musiał czasem zaczynać od nowa. Uczyć się samego siebie, gdyż nigdy nie pouczał innych.

Dopiero później następuje ta część najważniejsza, czyli spojrzenie perspektywiczne, subiektywne, a jednocześnie najbardziej wszechstronnie ukazujące życie artysty. Trzydzieści przepytanych osób tworzy polifonię, w której jednak słyszymy to, co powtarza się boleśnie i sentymentalnie: poczucie straty kogoś wyjątkowego i świadomość, że ten ktoś wyjątkowy nigdy nie odszedł i nie odejdzie. Dominuje tutaj „Tolerancja” – utwór, wokół którego prawie zawsze koncentrują się opowieści o Stanisławie Sojce. Niespotykana wydaje się liczba sposobów, w jaki ta piosenka wpłynęła na rozmówców Gębalskiej. Podoba mi się to, co kogoś innego może zirytować – autorka usuwa się całkowicie w cień nie tylko tych nieco dłuższych rozmów, ale nawet w krótkich wymianach zdań. Robi to, zadając podobne pytania. To nie są wywiady z tezą. To jakby zagadywanie mimochodem, co miało miejsce często w życiu Sojki, który tego zagadywania nigdy nie bagatelizował, bo tak jak szanował słowo, na którego sile budował twórczość, tak okazywał szacunek każdemu człowiekowi. Z tej publikacji wynika, że to przede wszystkim było świadectwo jego głębokiej religijności, która nigdy nie stawała się przewidywalna, gdy szukał Boga – w tworzonych przez siebie kompozycjach albo utworach innych, które aranżował z pewnego rodzaju pietyzmem. To jednak książka o człowieku, który stawiał przede wszystkim na skromność. A po śmierci nazywany jest w bardzo różny sposób. Z każdego krótkiego wywiadu można sobie wypisać słowa świadczące o tym, że dobro, które krył w sobie, wraca do niego teraz w określeniach padających z ust interlokutorów Anny Gębalskiej.

Dla Natalii Sikory, która rozniosła scenę w drugiej edycji „The Voice of Poland”, był aniołem. To najkrótsze, najmocniej nacechowane emocjonalnie określenie. Dużo młodszy od niego brat podkreśla, że Stanisław zawsze szanował słuchaczy, co zostaje potwierdzone w innych opowieściach. Aga Zaryan mówi wprost: „Żył tak, jak chciał do samego końca”. Inni rozmówcy opowiadają o tym, czym żył. Kim się inspirował, kogo podziwiał i kochał, z czyich słów tworzył piosenki i jaka w zasadzie jest definicja słowa „piosenka” w twórczości tego właśnie autora.

Piotr Iwicki wspomina o tym, że artyzm był obecny we wszystkim, czym zajmował się zawodowo Stanisław Sojka. Od pojedynczego dźwięku po całą płytę, po którą sięgało się dla niezwykłego przeżycia. W tym wszystkim to, o czym wspomina dr Jarosław Wasik: „Nigdy nie zdecydował się na zejście poziom niżej, by być bardziej popularny”. Gębalska nie słyszy jednak z ust żadnego z rozmówców, że na jakimkolwiek etapie życia Sojce chodziło o elitarność. Zaangażowany w tak wiele ludzkich spraw zupełnie niezwiązanych z muzyką – jak wsparcie dla ludzi opiekujących się chorymi na AIDS – był zawsze blisko człowieka, ale na swoich zasadach. Nie z boku, raczej w specyficznym rewirze, w którym spotkało się tak wiele jak duch twórczości Bolesława Leśmiana, Nick Cave czy gambijska muzyka z jej charakterystyczną wrażliwością na konkretne dźwięki.

„Życie jest darem” to uczciwa względem zmarłego, bezpretensjonalna i bardzo prostolinijna opowieść o człowieku, który zawsze szedł po tej prostej, a gdy z niej zbaczał lub zmuszało go do tego życie – wracał jak najszybciej tam, dokąd prowadził go kompas moralny. Podoba mi się to, że autorka opisuje altruizm Stanisława Sojki jako swoisty atawizm, a to, o czym śpiewa on w największych przebojach – jako kwestie, które były znaczące w jego codziennym życiu. Dobrze rozpoczętym. Sojka miał niebywałe szczęście do tego, w jakiej rodzinie się urodził i jacy ludzie otaczali go od wczesnej młodości. Z właściwym życiowym fundamentem było łatwiej iść dalej. Gębalska opowiada różnymi głosami – na końcu także swoim – o tym, jak fascynująca i skomplikowana była droga artysty.

Całkiem spójnie zredagowana publikacja ujawnia nam pokłady dobra, jakimi emanował Sojka na dwa sposoby: okazując je otoczeniu i karmiąc w sobie, by nie poddać się pysze, ponaglaniu w życiu, konkurencji, zbyt szybkim i gwałtownym wyborom. Ale to, co robi ta książka, to przede wszystkim świetne pokazanie tego, w jaki sposób Stanisław Sojka stworzył sobie dla siebie przestrzeń sceniczną. Nie tę w dosłownym rozumieniu. Tę, której nikt nie naruszał, choć każdy był w niej mile widziany. I tak jest też napisana ta narracja. Jakby każdego zapraszała serdecznie do środka. Niekoniecznie kogoś, kto był wieloletnim wielbicielem Sojki. Także tego, kto zna go z kilku wielkich przebojów, które przesłucha naprawdę uważnie dopiero po przeczytaniu książki Anny Gębalskiej. Piękna opowieść o byciu sobą i pasji odkrywania czegoś, co czyniło to bycie sobą jeszcze bardziej komfortowym.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Azyl” Adam Kopacki

 

Wydawca: Wydawnictwo Pascal

Data wydania: 29 lipca 2026

Liczba stron: 336

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 49,99 zł

Tytuł recenzji: Brudne sprawy

W gatunku, jakim jest thriller, coraz trudniej zaskakiwać z powodu mnogości autorów podejmujących się pisania takich powieści. Książka Adama Kopackiego będzie jednak jak uderzenie w splot słoneczny, a po jej lekturze, nakładając sobie niewinnie plasterek szynki na kanapkę, będzie się pamiętało o całym tym potwornym świecie przedstawionym, który charakteryzują groza i okrucieństwo o niebywałej skali zaprezentowane na kilka sposobów. Dlatego „Azyl” jest thrillerem wyjątkowo wielowątkowym i niesamowicie złożonym psychologicznie, w którym zazębia się wiele wątków – od tych widocznych od razu po te, które wdzierają się do mózgu, kiedy czyta się między wierszami.

Budowanie napięcia to oczywiście najważniejsza umiejętność, którą musi wykazać się twórca thrillera. Nierzadko idzie ono w parze z retrospekcjami i tutaj właśnie tak się dzieje. Autor znakomicie kreuje sytuacje, w których napięcie budują antycypacje czytelników rozsypujące się potem jak domek z kart, kiedy dociera się do zakończenia bardziej przerażającego, niż można sobie wyobrazić. Kopacki dokłada wszelkich starań, by na sam koniec zmiażdżyć czytelnika, bo ostatecznie najbardziej przerażające jest nie to, co oglądamy oczyma wyobraźni, lecz świetna kompozycja klamrowa stworzona z motta i ostatniego zdania, dzięki którym blednie najbardziej nawet sugestywny obraz rzeczywistego okrucieństwa, gdy zdajemy sobie sprawę, co może być jego apogeum i co wiązać się może z każdym z nas.

Lubelszczyzna. Miejsce, gdzie jest tylko błoto, odór gnoju, zamknięta społeczność małej wioski gotowa zlinczować każdego, kto choć odrobinę wyłamie się z tutejszych niepisanych norm, i schronisko dla zwierząt. Konkretnie dla świń. Kopacki znakomicie wykorzystuje motyw właśnie tego zwierzęcia, ponieważ pasuje on tu w bardzo wielu wymiarach. Dosłownie, w związku frazeologicznym, ale także w tym, jak ewoluuje stosunek głównych bohaterów do tych zwierząt głównych bohaterów i z czego wynika zmiana, bo w „Azylu” z błota i gnoju wydobywa się opowieść o pragnieniu naprawienia własnych błędów, ale i o bezradności dotyczącej sposobu zrobienia tego naprawdę. I o niepewności, czy to w ogóle jest możliwe.

Bliźnięta. Jak wspomina ich była wychowawczyni szkolna: „Zawsze razem. Zawsze przeciwko wszystkim”. Tandem doskonały, jeśli chodzi o zdolność przetrwania, ale ulegający pewnemu emocjonalnemu i mentalnemu rozpadowi, bo dorosłych już Annę i Roberta poznajemy przede wszystkim przez skrzące się niepokojem i skrytą agresją relacje. Ona nadal jest silna, bo taka być musi; w końcu całe swoje trudne życie ona i jej brat mogli polegać jedynie na sobie. On się podporządkowuje i jest lojalny. Ale Kopacki punktuje tutaj pęknięcia, coraz bardziej wyraźne rysy. Ostatecznie prowadzi nas w całkowicie zaskakującym kierunku. Ale póki co przez większość lektury widzimy, że choć rodzeństwo jest wobec siebie szorstkie i obcesowe w codziennych rozmowach i zachowaniach, to wciąż oboje w pewnym sensie przywracają sobie nawzajem życie, tworząc jedność i rzeczywiście nadal będąc przeciwko wszystkim.

Od samego początku pojawiają się trudności w jednoznacznej ocenie bohaterów. Wszystkich, nie tylko tych wspomnianych. Każdy niesie w sobie jakiś mrok lub cień, który każe się zdystansować. Adam Kopacki w żaden sposób nie ułatwia polubienia kogokolwiek, a nawet utrudnia jednoznaczne współczucie, gdy bliźniętom zamkniętym ze świniami, którymi się opiekują, dostaje się potężnie w przestrzeni wirtualnej i realnej. „Azyl” jest o złu, które nie ma tu jednego oblicza i nie jest w prosty sposób definiowane. Tu wszystko wydaje się orbitować wokół braku sumienia, złych uczynków, złych intencji i zła płynącego po prostu we krwi, ale też stymulowanego przez internetowe manipulacje. Jest tego naprawdę wiele, dlatego trudno tę opowieść udźwignąć i warto zwracać uwagę na postacie, które zdają się tu mniej istotne. Bo Kopacki naprawdę inteligentnie skonstruował tę intrygę. Nie tylko na zasadzie opozycji, których jest tu kilka. Nie tylko na niejednoznacznościach w prezentowaniu zachowań i rozmów bohaterów. Tutaj potworności pełzną niczym sprytna żmija, wiją się bezgłośnie i kąsają wtedy, kiedy opuszczamy gardę i nie spodziewamy się ataku.

A atakowana będzie przede wszystkim działalność rodzeństwa, gospodarstwo o charakterze organizacji prozwierzęcej, w której świnie skazane na pewną śmierć znajdują miejsce dobrego życia. I teraz warto wspomnieć o tym, jak przemyślany jest tytuł tej książki; jego znaczenie przekłada się na miejsce, w którym dzieją się rzeczy bynajmniej niezwiązane z odzyskiwaniem spokoju albo znajdowaniem bezpiecznej przestrzeni. Zarysowana tu przestrzeń jest dwuaspektowa – realna i wirtualna. W jednej i drugiej mnożą się niedopowiedzenia i tajemnice, ale nie ma znaczenia, który to jest świat. Nigdzie u Kopackiego nie znajdziecie azylu. Za to mnóstwo mrocznych tajemnic i narastającą grozę. Jest coraz mroczniej i coraz okrutniej. Anna i Robert skryli w swym gospodarstwie dodatkowy sekret. A całość ich działań na przemian wspierana jest i torpedowana przez internetowych komentatorów, których opiniami i portfelami można manipulować w takim samym stopniu.

Wielbiciele tematu, który na zawsze pozostanie dla literatury twórczy, czyli dysfunkcyjnej rodziny, będą zachwyceni, czytając „Azyl”. Choć dzieją się tu rzeczy nieprawdopodobne, a w odczuciu wielu z nas niemożliwe, uwierzyłem we wszystko, bo piekło dzieciństwa i dorastania zwykle zostaje piekłem całego dorosłego życia. Lecz w przypadku Anny i Roberta wszystko dodatkowo się komplikuje, a Kopacki mimo wszystko dba o wiarygodność detali oraz motywów postępowania ludzi, którzy chwilami wydają się szaleni. Można oszaleć z cierpienia, bólu, samotności i odrzucenia. Można się wówczas zjednoczyć z kimś podobnym na zawsze i wspierać się nawzajem, ale „Azyl” to też książka o przerażającej zdradzie. I wielkiej, szalonej wręcz miłości. A także publikacja z elementami dziennikarskiego śledztwa oraz opisem mechanizmu działania mediów społecznościowych, które mogą mieć moc czynienia dobra i moc rozsiewania nienawiści będącej tutaj nie tylko szarżą tych, którzy są odważni przed monitorem czy ekranem smartfona. Przenosi się do realnego świata. A ból staje się również dosłowny.

Czyta się „Azyl” z nieustannym poczuciem, że jest to z jednej strony książka mająca charakter rozrywkowy, bo jakkolwiek mroczny byłby thriller, to służy on czytelniczej rozrywce, z drugiej jednak – przejmujący i głęboki traktat egzystencjalny o ludzkiej samotności, bezradności i tym, jak kompulsywnie próbujemy niwelować czymś lub kimś jedno i drugie. Bardzo dynamiczna narracja idzie tu w parze z wciąż kreowanymi domysłami. Nie mamy dostępu do umysłów bohaterów, w ich biografiach celowo pozostawiono białe plamy. Kopacki czasami uderza w nas dosadnością, ale przez cały czas stara się udowodnić, że nie pisze książki na jeden temat, a te zagadnienia, które usiłuje sugerować, perfekcyjnie ukrywa w kilku bliższych i dalszych tłach. Dlatego choć czyta się szybko, trzeba – jak wspomniałem – przez cały czas czytać również między wierszami. W jakim stopniu ta opowieść zmieni spojrzenie czytelnika przede wszystkim na samego siebie, zależy już od jego wrażliwości i tego, jak odpowie sobie na pytanie stawiane przez autora w posłowiu.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Dobranoc, Europo. 14 opowiadań wewnętrznych” Justyna Hankus

 

Wydawca: Wydawnictwo Powergraph

Data wydania: 29 maja 2026

Liczba stron: 152

Okładka: twarda

Cena detaliczna: 42 zł

Tytuł recenzji: Słowa w artystycznym ruchu

Justyna Hankus to niezwykła pisarka, która rozciąga perspektywę oglądu rzeczywistości oraz wachlarz rozmaitych środków artystycznych, by tę rzeczywistość kreować, nie odwzorowywać. Jako debiutantka zajęła się małą przestrzenią w „Grisaille o zwykłym osiedlu” i od razu zasygnalizowała, że czerpie z szeroko pojętej sztuki i ją we własnym zakresie przekształca (w debiucie skoncentrowała się na wykorzystaniu przede wszystkim „Dulle Griet” Pietera Bruegla). Jako autorka kolejnych książek z podtytułem „Folk noir” weszła w szerszy krąg wierzeń i podań ludowych, jednak wszystko to miało wciąż swojski adres, odnosiło się wrażenie, że rozgrywa się niedaleko i jest nam bliskie. Po dłuższych narracjach Hankus wraca do miniatury literackiej przypominającej debiut. Jednak „Dobranoc, Europo” to nie jest obserwacja życia wraz z jego literackimi odkształceniami, która miała miejsce w jednym małym ludzkim skupisku.

Tym razem jest mowa o skupisku wręcz ogromnym, o którym jednocześnie opowiada się w sposób bardzo kameralny – czasem poprzez konkretne historie, czasem poprzez przekształcenia tekstów kultury, sztuki czy filozofii w obrębie jakiejś prywatnej onirycznej historii. Ale to oczywiście sposób niejedyny, choć w moim odczuciu dominujący. To, co przede wszystkim wyróżnia nową książkę Hankus, to fakt, że jest ona skonstruowana jak prywatna galeria sztuki zawierająca każdą formą niezwykłości słowa, ale przede wszystkim hipnotyzujące ilustracje. Ponieważ opowiadań jest czternaście, zasugerowałbym pełne dwa tygodnie wędrówki po światach przedstawionych i zakamarkach wyobraźni tej niesamowicie rozwijającej się pisarki. Jeden tekst i jedna ilustracja do przeanalizowania jednego dnia. Krótka książka, z którą można być codziennie przez dłuższy czas. W całości można zatonąć i doznać przesytu, choć kusi, by usiąść i przeczytać „Dobranoc, Europo” od deski do deski. Myślę jednak, że potrzebne są przestrzeń, czas, możliwość złapania oddechu i rozmyślania o użytych tropach lub formach czynienia ich innowacyjnymi. Jakąkolwiek przyjmie się strategię czytelniczą, spędzi się czas z prozą absolutnie wymykającą się definicji opowiadania jako gatunku literackiego i z pisaniem, które raz jest zagadką, raz labiryntem, niejednokrotnie przejmująco smutną fantazją, a czasem wyjątkowo inteligentną groteską, trawestacją czy parafrazą. Jest też coś na kształt demityzacji w ostatnim tekście, gdzie przy niejednym akapicie – podobnie jak w niektórych innych tekstach – można się uśmiechnąć, bo Hankus bywa mroczna i melancholijna, ale potrafi również wkroczyć w rejon specyficznego poczucia humoru.

„Słowa stają się gęste” – to bardzo obrazowe przedstawienie tego, z czym będziemy mieli do czynienia, i dictum zapożyczone z pierwszego opowiadania. Eksperymenty językowe Hankus sięgają też stanu, w którym słowa się rozpadają – jak w opowiadaniu „Przerwy w dostawie prądu”. Zatem zagęszczenie i wieloznaczność w opowiadaniu o kwestiach związanych ze Starym Kontynentem zapisanych językami różnego typu – od mitu po ślōnsko godkę. Jesteśmy zabierani w podróże geograficzne – od Hiszpanii przez Danię po Ukrainę – ale również w podróże tworzone poprzez asocjacje pisarki. Tym razem z filozofią i ontologią – na potrzeby ambitnej literatury przejętą od Martina Heideggera, ale też ze specyficzną wrażliwością autorki, albowiem dobór motywów i sposoby wykorzystywania tych motywów, to świadectwo niebywałej dbałości o detal zapożyczony z klasycznej kultury czy sztuki, z którym Hankus robi dosłownie to, co chce. I opowiada o kondycji Europejczyka oraz Europy za pomocą różnorodności językowej: będą i wulgaryzmy, i słownictwo potoczne, i nasycone symboliką piękne zdania tworzące atmosferę sennej, niespokojnej rzeczywistości, i pojawią się specyficzne, warte zapisania i zapamiętania frazy. Na przykład „oddechem patrzysz w sufit” po prostu utkwiło mi w umyśle i na długo tam pozostanie.

W opowiadaniu „Znużenie Beatrice (…)”, jednym z moich ulubionych, pada jeszcze jedna fraza, która – w oderwaniu od głównej fantazji tego tekstu – konkretyzuje, jak można złośliwie określić kogoś, kto nie chce dziś pisać łatwej literatury bez mnogości nawiązań do innych tekstów szeroko pojętej kultury: „Osoba autorska lubi wąchać własne pierdy” (tak mimochodem łączą się czasem słowa w tych opowiadaniach). Ktoś wreszcie napisał to wyraźnie, dosadnie i dowcipnie! W książce, która ryzykuje takie nieprzyjemne podsumowanie po nieuważnej lekturze kilku tekstów. Dlaczego wyciągam taką konstatację z opowiadania mknącego w inną stronę? Bo autoironia i jednoczesna pewność siebie w swobodzie wyrazu artystycznego to cechy Justyny Hankus, dzięki którym powstaje właśnie taki wymykający się z ram form i stylów zbiór czternastu opowiadań jako świadectwo tego, że autorka gotowa jest wybierać przeróżne kierunki tworzenia tekstu, nie ma dla niej żadnych granic i nie jest ona kimś, kto wzdycha nad pięknem tego, co stworzył. Dobrze wie, co i dla kogo tworzy. Nie dla siebie. Hankus dała z siebie wszystko, co mogła, realizując fantazję o opowiedzeniu o kondycji Europy w tak różnych konwencjach i w czasem przebiegle przemyślanych strukturach. Także pokazała, jak potężną moc mają teksty krótkie. Dzięki Hankus opowiadanie żyje niczym podanie, gawęda, mit, legenda, wspomniana już groteska w rozmaitym natężeniu. Za każdym razem staje się to niesamowicie wizyjne.

Twórczyni koncentruje się na oniryzmie, by opowiedzieć o naszym kontynencie, który prawdopodobnie należy wybudzić ze snu. „Dobranoc, Europo” to w takim razie propozycje wszystkich mniej lub bardziej niespokojnych snów, które mogą się jej przydarzyć. Z postaciami, które czasem mogą okazać się człowiekiem, czasem zmyśloną zjawą, a czasami określonym zjawiskiem albo nawet społecznym przekonaniem lub globalnym problemem. Kiedy czyta się zbiór tych czternastu autonomicznych tekstów, których przesłania zaczynają jednak ze sobą współbrzmieć, myśli się nie tylko o talencie literackim, erudycji autorki czy o tym, na ile sposobów potrafi wyrazić delikatność oraz bezkompromisowość. Mnie przyszły do głowy jak najbardziej konkretne i realne problemy współczesnej Europy.

Czytałem „La Dame” jako tekst o tym, że w niektórych miejscach Starego Kontynentu jest za dużo słodyczy, zbyt wiele dóbr do konsumpcji niemożliwej dla na przykład emigrantów przemierzających Morze Śródziemne ze świadomością ryzyka śmierci wśród fal, których obraz wygenerowało w mojej wyobraźni wspomniane już opowiadanie „Znużenie Beatrice (…)”. Jutlandzkie „Wrzosy” uświadomiły mi, jak bardzo stajemy się osobni, co określa piękna fraza „wsiąkać w noc”, użyta oczywiście w innym znaczeniu. „Moja droga przyjaciółko” – bardzo mocny tekst – natychmiast narzucił skojarzenia z tym, co dzieje się na granicy polsko-ukraińskiej w związku z konfliktem zbrojnym w wiadomym rejonie. Wiem, że Justyna Hankus nie chce być dosłowna i nie zależy jej na jakimkolwiek jednolitym odbiorze tego zbioru. Choćby z tego względu, że zawiera on teksty już publikowane, więc jest świadectwem pewnej sumy doświadczeń twórczych, w których Hankus rzadko mówi coś wprost. Ale mnie zupełnie nieświadomie powiedziała.

Poza „Misją” z charakterystycznym czeskim żartem, parodią i czarnym humorem jako takim, które to opowiadanie przełamuje dość melancholijny wydźwięk całości, jest tu też dużo miejsca na szczery uśmiech, gdy Hankus czyni współczesnym coś pomnikowego (królowa Margot marząca o tym, by wskoczyć w dresy czy dostawa kurierska sukni dla fenickiej księżniczki kończąca się zwrotem produktu do nadawcy). Nie boi się takich zabiegów, bo nie wygląda to pretensjonalnie, ale naprawdę kreatywnie. Natomiast czy zbiór ten diagnozuje kondycję współczesnej Europy? Jeśli tak, to szczególnie jeden element: przymykanie albo wręcz zamknięcie oczu. By śnić i nie doświadczać tego, co realne, bo to za bardzo boli albo jest zbyt problematyczne.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

"Głos Hind Rajab" reż. Kaouther Ben Hani

 

FILM

Gatunek: dramat

Tytuł oryginalny: Sawt Hind Rajab

Produkcja: Francja/Tunezja

Czas trwania: 89 minut

Data polskiej premiery: 29 stycznia 2026

Tytuł recenzji: Bezradność

Filmowa petarda rozsadzająca mózg. Chcecie przeżyć stymulację, napięcie i mnóstwo emocji, które po seansie zaczną gasnąć? Obejrzyjcie „Połączenie” z Halle Berry. Chcecie poczuć ból, bezradność, wściekłość i smutek, które nie odpuszczają? Obejrzyjcie film Kaouther Ben Hani, który w detalach poprowadzi przez prawdziwe piekielne kręgi. Antycypujecie, co może się tu wydarzyć? Pozostańcie w niepewności jak sfrustrowani skrajnymi emocjami pracownicy Czerwonego Półksiężyca usiłujący utrzymać kontakt telefoniczny z dziewczynką uwięzioną w ostrzeliwanym samochodzie w Gazie. I naprawdę trudno mi pojąć intencje tych, którzy recenzując ten film, informują wprost, jak się skończy. Najważniejsze jest przecież to, jak wiele i na jak różnych poziomach się tutaj dzieje. Na jakie zmysły działa ten film, które stymuluje, którymi manipuluje, a które tłumi. Jednak jest świadectwem. To wszystko wydarzyło się naprawdę.

Ale po kolei. Po znakomitej introdukcji z niebieską linią, która zanika i pulsuje, pojawia się jedna scena, która trochę wykoleja odbiór filmu. Wszyscy wolontariusze na przerwie. Niektórzy nonszalancko palący papierosy. Tymczasem telefony nie milkną. W tym fachu i na tym stanowisku po prostu do zgłoszonych wypadków wysyła się karetkę. Tunezyjska reżyserka, bazując na wspomnianych prawdziwych wydarzeniach oraz nagranych rozmowach, z całą stanowczością, gniewem i bezkompromisowością opowie nam przez niecałe półtorej godziny, że nie – że są miejsca i czasy, kiedy nie da się po prostu wysłać karetki.

Film przekazuje natomiast ogromny ładunek emocjonalny. Można zemdleć, jak jedna z dyspozytorek. Nie ma tu koncentracji uwagi widza tylko na człowieku usiłującym utrzymać na linii dziecko, któremu grozi śmiertelne niebezpieczeństwo. Obraz rozgrywający się w jednym budynku z kilkoma małymi przestrzeniami kipi od emocji. Osoby wyszkolone do telefonicznego utrzymywania kontaktu z poszkodowanym zostają postawione pod ścianą. To sytuacja graniczna. I przerażająca jak wojna, w której wojskowi nie oszczędzają ludności cywilnej w Gazie.

Kaouther Ben Hania kręci naturalnie film z tezą. Słychać to wyraźnie, gdy jeden z pracowników krzyczy, że izraelskie wojska mogą sobie dołożyć punktów do swojej propagandy, jeśli pozwolą pomocy medycznej dotrzeć do dziecka i je uratować. Do niezwykle dzielnej dziewczynki, która w obliczu śmierci najbliższych stara się zachować tyle zdrowego rozsądku, na ile pozwala dziecięcy umysł. Umysły tych, którzy usiłują w stronę bombardowanego terenu wysłać pomoc i odebrać cierpiące dziecko, są na skraju wytrzymałości i zamiast współpracować, ludzie rzucają się na siebie bliscy szaleństwa w obliczu świadomości, przez jakie procedury muszą przejść, by pomóc dziewczynce. Ale jest też zarysowana druga teza: zjawisko przyzwyczajania się do ludzkich dramatów poprzez social media, które co prawda mają wielką moc czynienia dobra, lecz potrafią też generować znieczulicę.

Film grany jest częściowo mimiką, częściowo gwałtownymi gestami, ale przede wszystkim kolorowymi markerami, którymi bohaterowie wypisują kody i schematy procedur na szybie. Tu nic nie może przebiec jak w cywilizowanym świecie, a grupa wolontariuszy musi zjednoczyć siły dla tego jednego dziecka, które wciąż gotowe jest do kontaktu werbalnego. Dlatego najmocniej rezonuje tutaj to, co wskazano w tytule. Ale są też inne głosy. Podniesione, łamiące się, opadające do bezradnego szeptu, lecz także stanowcze, pokazujące kompulsywność działań. W tej chwili procedury rozgrywające się gdzieś poza naszym wzrokiem ustępują psychodramie prezentowanej przez ludzi z telefonami w dłoniach albo ze słuchawkami na uszach. Wszyscy czekają na tak zwane zielone światło i nie jest wyjaśnione, dlaczego udaje się je uzyskać. Potęga tego filmu to skoncentrowanie się na obrazach bezradności. Łzy w oczach to za mało. Dwójka bohaterów usiłuje się „odwentylować”, grając w coś na telefonach. A te dzwonią ciągle, przerywają połączenia, są narzędziami, które jako jedyne mogą tutaj przynieść ratunek, ale i są przekleństwem nawarstwiającym coraz więcej złych emocji. Złych w sensie: nie do uniesienia. Przez widza, lecz także przez operatorów linii telefonicznej. Bo w ich kompetencjach pozostaje tylko utrzymywanie kontaktu telefonicznego. A także siebie w pionie – dosłownie i w przenośni. Gotowych na wszystko, bo wszystko może się tu wydarzyć.

Podoba mi się to, że film nie pokazuje sztucznej szybkości działań i reakcji bohaterów oraz tego świata na zewnątrz, który zmaga się z izraelską inwazją. Kaouther Ben Hania wie, kiedy zwolnić, a nawet na sekundy zatrzymać przed naszymi oczyma prezentowaną sytuację. Tu mijają nie minuty, lecz godziny, podczas których przeżyć można wszystko, także świadomość tego, że samemu jest się kruchym i na celowniku. Parę elementów nadmiernie dramatyzuje całość (na przykład gdy jedna z bohaterek mówi, że swojej córce w przyszłości da na imię Hind), ale twórcom udaje się rzecz doprowadzić perfekcyjnie do końca. Dramatycznie, lecz nie melodramatycznie. Surowo, ale z nutą gorzkiej melancholii. Po takim filmie wychodzi się z kina w ciszy, niekiedy nawet najpierw zastygając w fotelu na dłuższy moment. Obraz pokazuje wielowymiarowość masakry, która nie składa się tu tylko ze strzelania, wybuchów, zniszczeń, bo przez większą część filmu jesteśmy w pomieszczeniach, w których w miarę bezpiecznie można koordynować działania. I to się dzieje. Ale dzieje się też coś więcej.

Nie można oderwać oczu od tego, na co nie chce się patrzeć, choć – jak zakłada tytuł – ma się przede wszystkim słuchać. Jedno i drugie jest potwornie trudne do zniesienia. Nakręcenie filmu w taki sposób, że pulsując własnym rytmem, oddziałuje także na wszystkie zmysły widza – to naprawdę wielka sztuka. Inspirowany okrutną prawdą obraz, który jako film ma moc paradokumentalnego świadectwa, o którym wspomniałem na początku. Należy też docenić fenomenalny montaż odwzorowujący to wszystko, co rozgrywa się między pierwszym zaskoczeniem a tym, jak w działania wkradają się coraz większy chaos i coraz dotkliwsze cierpienie.

Plakat z materiałów promocyjnych Nowehoryzonty.pl

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Suche strugi” Wit Szostak

 

Wydawca: Wydawnictwo Powergraph

Data wydania: 24 kwietnia 2026

Liczba stron: 334

Okładka: twarda

Cena detaliczna: 69 zł

Tytuł recenzji: Wydobyte z przeszłości

Gdy przed sześciu laty recenzowałem „Cudze słowa”, wspomniałem, że tematyka prozy Szostaka jest wciąż jakby ta sama, dyżurna, jednakże formalnie ani jedna z jego książek nie jest w żaden sposób wtórna. Każda – od krótkiej „Zagrody zębów” po dłuższe „Rumowiska” czy „Szczelinami” – to wędrówka filozoficzna i ontologiczna oraz badanie języka jako narzędzia do mitologizowania – głównie przeszłości. To trochę tak, jakby w czasie przeszłym Szostak się warsztatowo, autorsko i egzystencjalnie bardzo dobrze osadził i głównie przeszłość może stanowić optymalne tło dla jego historii. O ile chcą być historiami i na ile możemy je tak postrzegać. W „Suchych strugach”, których oksymoroniczny tytuł można interpretować na co najmniej kilka sposobów i na wielu płaszczyznach, ważna jest – poza przeszłością – lokacja opowieści. To książka, którą Krakowianie albo ludzie przez dłuższy czas związani ze stolicą Małopolski odbiorą wyjątkowo emocjonalnie i mając szerszy ogląd. Ale i z dodatkowymi zdziwieniami. Zwłaszcza gdy będą pamiętać, jak poprowadzoną trasę tramwajową zamknięto tuż przed rokiem rozpoczynającym pierwszy, najdłuższy rozdział – o ile możemy w tej narracji mówić o rozdziałach.

No właśnie, pamiętanie i pamięć. To są oczywiście główni bohaterowie, do których można dołączyć również ból zapominania. Nie starsza kobieta ujawniająca nam się tu w różnych narracjach, z różnego punktu widzenia i czasem budząc wątpliwości, czy to jest ta sama osoba, ale Szostak ponownie po „Szczelinami” stający się kobietą, bo wrażliwość płci będzie tu miała duże znaczenie. Zatem pamiętanie. Helena pamięta to, co chce pozostać w jej wspomnieniach, ale toczy także nierówną walkę z tym, co powraca do jej umysłu, a czego chciałaby się pozbyć. Swoje życie nazywa „monotonnym strumieniem”. Co można stamtąd wydobyć? Z dziesiątek, setek, tysięcy identycznie przeżytych dni? Ale tylko na początku odnieść można wrażenie, że autor konfrontuje nas z wyjątkowo niewidzialną społecznie, a przez to rozgoryczoną, choć już niemal niemającą siły na tę gorycz, starszą panią. W jej pamiętaniu nie ma bynajmniej niczego monotonnego. Zwłaszcza gdy kolejne, krótsze już w zapisie części, pokazują rozmaite czasy i zmieniające się perspektywy spoglądania na siebie.

To teraz pamięć. Obecna sama w sobie we wszystkich książkach Wita Szostaka, bo to temat dyżurny każdego filozofa; przecież wiemy, że nie mamy do czynienia tylko z autorem książek, z których żadnej nie można nazwać powieścią i żadna też nie jest też niczym konkretnie nazywalnym, choć każda jest opowieścią o charakterze mitotwórczym. Punktem odniesienia akurat do tej jest ściana kamienicy, w której kiedyś tętniło życie. Dlaczego oddzielam pamiętanie od pamięci? Bo w „Suchych strugach” pamięć jest swoistą figurą stylistyczną, ale także – o ile to możliwe, a w pisaniu Szostaka wszystko może takie się stać – narzędziem kreowania tego, co w ogromnym uproszczeniu możemy nazwać światem przedstawionym. Dzięki samemu pojęciu pamięci pisarz prowokuje, dezinformuje, wprowadza czytelników w niepokój z elementami dyskomfortu, halucynuje niczym sztuczna inteligencja, ale przede wszystkim pamięcią jako narzędziem tworzy tę książkę w każdym, najbardziej zaskakującym czytelników momencie.

Nadal pomijam postać Heleny, bo nie ona ma być tutaj najważniejsza. W dalszej kolejności Szostak – nieustannie, jak w każdej książce – zwraca się ku destrukcyjnemu i konstruktywnemu znaczeniu słowa samego w sobie i słowa tworzącego zdania. Dlatego słowo ma tu w wiele wymiarów. Ma wyjaśniać i niepokoić. „Suche strugi” będą słowem otulać, ale potrafią też nim siec. Szostak wie, że ryzykiem są zdania wielokrotnie złożone. Wyzwaniem złożenia słów jako takich. I tu widzimy żonglowanie słowami, kiedy zmieniają się perspektywy opisu rzeczywistości, a jesteśmy wrzuceni w wir czasu obejmującego prawie jeden wiek. Nie można użyć identycznego słowa jako narzędzia opisu tego, co się działo przed wojną, w czasie wojny (wymowny „rozdział” oznaczony rokiem 1943!), w okresie komunizmu i czasie transformacji ustrojowej, a potem – kiedy coraz mniej mówiliśmy do siebie naprawdę. Można formułować hipotezy i tezy w zdaniach. Najlepiej krótkich. Niespiesznych. Zgrabnie zamkniętych, ale stawiających nas wciąż przed zagadką: kto, komu i co tak naprawdę tutaj opowiada?

Opowieść w założeniu Szostaka może być wymazywaniem zamiast zapisywaniem czegoś na nowo, jednak co innego przykuło moją uwagę: „Wybory nas określają, bo w nich jesteśmy naprawdę sobą”. To książka o tym, kto i co w danym okresie swojego życia wybrał. Nie zawsze o konsekwencji wyboru, ale prawie zawsze o jego motywacji. Napisałbym, że o strukturze, choć nie wiem, czy jest to adekwatne. Tak czy owak, główna bohaterka oraz wszyscy w jej otoczeniu są składową pewnych decyzji, które podjęli zwykle sami. Okoliczności wpływają na wybór, na relacje z innymi, ale ostatecznie jesteśmy w nim sami. Mnie zaciekawiła opozycja życia „niewidocznego” i tego, które pozostawia ślad w pamięci. A także metafora rzeki, która nie wybiera, dokąd płynie, a może mieć w swej bezwolności ogromny wpływ na ludzkie decyzje. Fragmenty o Krakowie i Podgórzu, z przerażającą otchłanią Wisły, której przekraczanie jest doświadczeniem granicznym, ubawiły mnie swym czarnym humorem, ale jednocześnie przypomniały o tym, że Szostak umie pisać o tym, że boimy się wybierać.

I na koniec samotność. Temat dyżurny i niezgłębiony przez autora, bo to jest obszar literackich dywagacji, które nigdy nie będą wtórne, jeśli zostaną dobrze poprowadzone. Osobność Heleny, ale i wszystkie opisane tendencje ucieczkowe, a także samotnicze odyseje – te myślowe i te realne – kierują mnie w stronę „Wróżenia z wnętrzności”, jednej z piękniejszych książek Szostaka i jedynej, której patronowałem medialnie, gdy jeszcze myślałem, że autor potrzebuje dodatkowego wsparcia dla swych działań. Dziś twórczość Wita Szostaka to niepodrabialna jakość literatury: prowokującej, konfabulującej, poszukującej i zwyczajnie frapującej. Wielbiciele z pewnością są już po lekturze „Suchych strug”. Ci, którzy chcą odkryć coś nowego – a to taki pisarz, który wydał już dużo, lecz za każdym razem proponuje coś nowego – spotkają się dosłownie i metaforycznie z bohaterami książki, o których próbowałem napisać, albowiem w moim odczuciu nie chodzi tu o żadną konkretną Helenę z krwi i kości. Książka przejmująca i otwierająca chyba najwięcej ścieżek interpretacyjnych spośród wszystkich tych publikacji, które Szostak do tej pory wydał. Cała ta narracja to pytania i wątpliwości. Inaczej widzi się wiele kwestii, gdy otwiera się tę publikację i pochłania pierwsze zdania tej historii, a zupełnie inaczej w momencie zamykania woluminu po przeczytaniu ostatniego zdania.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Drugie życie” reż. Maryam Touzani

 

FILM

Gatunek: dramat obyczajowy

Tytuł oryginalny: Calle Málaga

Produkcja: Belgia/Francja/Hiszpania/

Niemcy/Maroko

Czas trwania: 116 minut

Data polskiej premiery: 12 czerwca 2026

Tytuł recenzji: Być szczęśliwą

Nie wiem, czy można się zakochać w filmie, ale ja się chyba zakochałem. Ten przepięknie wyreżyserowany obraz można oglądać kilka razy. I pewnie do niego jeszcze kiedyś wrócę. Nie tylko ze względu na ciepło paradoksalnie bijące z realnego przecież dramatu i najboleśniejszego antagonizmu – dotyczącego matki i córki. Maryam Touzani wprowadza nas w niesamowitą historię, jeszcze zanim ujrzymy pierwszy kadr i przepiękne dłonie staruszki tonące w owocach sprzedawanych na targu. Szum marokańskiego miasta, kakofonia oczywista i przecież wszędzie obecna. Ale tutaj ta introdukcja jest znakomita. A potem już w pełnym świetle, w pełnym słońcu odkrywamy bohaterkę, która ma w sobie tyle samo subtelności, ile – o czym przekonamy się później – siły charakteru, bezkompromisowości i gotowości do tego, by zatrzymywać w sobie przeszłość, a nawet spajać ją, tak jak składa na nowo rozbitą płytę nagrobną, o którą nikt już nie chce zadbać.

Marokańska reżyserka gra tutaj w dwóch tonacjach. Jedna, pełna wewnętrznego napięcia, to zaskakująco klaustrofobiczna atmosfera, w której starzejąca się najpiękniej jak można Maria (w tej roli rewelacyjna Carmen Maura) mierzy się z córką, którą daleko w Madrycie przyziemne życie i jego trudy zmuszają do podjęcia okrutnej decyzji. Druga tonacja filmu, dominująca pięknie i zuchwale, gdy pokazuje erotyczne ujęcia starych ciał tak subtelnie, że aż trudno sobie wyobrazić tę wrażliwość, opowiada o tworzeniu nowej relacji, otwarciu na coś przecież prozaicznego, lecz niezwykłego przez to, że przychodzi późno. Następuje zderzenie, z którym trzeba sobie jakoś reżysersko poradzić. Dysonans trudny tutaj do zniuansowania, gdyż z jednej strony mamy desperację i wyjątkowo surową relację z rzekomo najbliższą osobą, która nie rozumie, co dla matki ważne (symbolika pozostawionego moździerza), bo sama jest także zdesperowana i bezpardonowo wyznacza priorytety, z drugiej jednak – relację drugą, rodzącą się z gniewu i idiosynkrazji, a przekształcającą w zwyczajnie niezwyczajny romans; taki raczej tylko kinowy, niemożliwy do zrealizowania, niedziejący się w rzeczywistości albo pojawiający się w niej bardzo rzadko. Touzani dodatkowo komplikuje wszystko otwartym zakończeniem, w którym widzimy łzy, ale nie do końca rozumiemy ich znaczenie. To starsza pani powinna płakać nad swoim losem. Kobieta po rozstaniu z mężczyzną, pozostająca z dziećmi i marną pensją, ujawnia jakiś ludzki pierwiastek, jakby wcześniej była tylko decyzją: surową, podjętą, z realnymi konsekwencjami.

Maria zapuściła korzenie w Tangerze i czuje się nieodłącznym elementem tkanki miejskiej. Zintegrowana z sąsiadami, spoglądająca z balkonu na okolice, które zna co do centymetra. Tak samo jak zna siebie. A tego brak jej córce, która nie wydaje mi się tutaj jakąś wyraźną antagonistką, choć Touzani pokazuje kontrast między kobietami głównie poprzez to, jak wyglądają. Zaniedbana i niepewna siebie mieszkanka stolicy Hiszpanii przyjeżdża do matki, do której nie przyciąga jej żadne głębsze uczucie. A Maria darzy głębokimi uczuciami zarówno ludzi, jak i przedmioty. Córka każdym fragmentem swojego ciała pokazuje, że gaśnie. Maria – malująca paznokcie na krwistoczerwony kolor symbolizujący siłę i życie, który jest częścią tożsamości – dominuje nad rozsypującą się psychicznie córką spokojem, którym nie chce się dzielić, chce go dla siebie zachować.

Niema spowiedniczka i zarazem przyjaciółka starszej pani wybrała klasztorne milczenie. Główna bohaterka wybiera coś zupełnie innego: ekspresję egzemplifikującą wolność. Kiedy znajduje się w sytuacji bez wyjścia, pozornie beznadziejnej, podejmuje szereg kroków, by przywrócić to, co było dla niej najcenniejsze. Część to przedmioty, a są one tu istotne, ponieważ prowadzą Marię w ramiona kogoś, kogo pewnie nigdy by nie poznała, nie dotknęła, nie pocałowała, gdyby nie podjęta przez córkę decyzja, która wiele matek mogłaby przyprawić o palpitacje. Tutaj to ta, która pozornie dyktuje warunki, cały czas jest na przegranej pozycji. Bo matka, gdy została sama, otworzyła się na otaczający świat, zjednała sobie ludzi, zaczęła żyć dla tego świata i dla wszystkich tworzących go elementów. Jej dziecko wybrało inną drogę, zbłądziło, wpadło we frustrację, potem zaś w okrucieństwo. Chce odebrać matce to, co dla niej najdroższe, a okazuje się, że daje jej najcenniejsze, bo jeszcze nigdy niedoświadczane chwile – jak choćby jazda kabrioletem z mężczyzną, którego do pewnego czasu nazywała sukinsynem.

„Drugie życie” nie jest filmem o metamorfozie, ale to z pewnością kino inicjacyjne z seniorką w roli głównej. Historia z banalnym w gruncie rzeczy przesłaniem, jednakże niebanalnie nakręcona. Gorycz i poczucie upokorzenia przez dłuższy czas walczą z przekonaniem, że należy iść naprzód, być piękną i nosić fryzurę, na której zmianę nie pozwoli się przypadkowej fryzjerce. Szyk, gracja, wspomniana czerwień i mnóstwo ciepła na twarzy, która bywa tu przygnębiona, zafrasowana, wściekła czy zdumiona, ale nigdy prawdziwie smutna. Nie taka jak twarz przybywającej z daleka córki. Kobiety, która z pewnością potrzebuje wsparcia, ale starzejąca się Maria doskonale wie, że w zaistniałej sytuacji trzeba skoncentrować się na własnym dobrostanie. Córki nie zmieni, jej losów również. Zmuszona do diametralnych zwrotów w swoim życiu seniorka chce przejść godnie przez zmianę, która zaważyć może na całej jej dotychczasowej egzystencji. Tak zwyczajnej i tak pięknej, co widać w pierwszych kadrach, kiedy Maria robi zakupy na targu.

Film wywołujący zachwyt i wzruszenie. Pozwalający starości być piękną, rozważną, sprytną i gotową do kompromisów. Tutaj całość komponuje się z ciekawymi zbiegami okoliczności i pewnymi ekscentrycznymi rozwiązaniami fabularnymi, jak zarabianie na ściąganiu kibiców do swego mieszkania. Starsza pani – która wie, że nie opuści Tangeru, choć musi zrobić coś niewiele mniej bolesnego – i to, w jaki sposób, dbając o siebie, dba o każdy podarowany jej kolejny dzień. Nie ma tu słodzenia, może nie być idealizowanej na ekranie starości, może za chwilę pojawić się śmierć, która na przykład zabiera Marii niemą przyjaciółkę. Wszystko może prowadzić do utraty kontroli nad życiem, a jednak nic takiego się nie dzieje, a ciężar emocjonalny kontaktu z córką na odległość matka znosi nad wyraz dzielnie.

Można się zakochać w prostocie, cudownych ujęciach (chcecie zobaczyć nagie stare kobiece ciało obsypane czerwonymi – a jakże! – płatkami róż?), w umiejętności montażu sprawiającego, że sceny są przepięknie ze sobą splecione, i w reżyserskim zamyśle odkrywanym podczas oglądania ostatnich minut tego filmu. Ci, którzy zarzucają scenariuszowi chaotyczność, chyba nie skupili się na samym początku, bo wraz z pierwszym kontaktem matki i córki pojawia się chaos; dużo większy niż późniejsze mniej kontrolowane szaleństwa tego scenariusza. Jako całość zapada w pamięć na długo, daje dowód na to, w jakim stopniu możemy wykreować swoje życie, spełnić się w jego prostocie. Czuję się uwiedziony i wzruszony.

Plakat z materiałów promocyjnych Gutek Film

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Bieda w Ameryce” Matthew Desmond

 

Wydawca: Wydawnictwo Marginesy

Data wydania: 26 sierpnia 2026

Liczba stron: 288

Przekład: Piotr Królak

Okładka: miękka

Cena detaliczna: 59,90 zł

Tytuł recenzji: Strategie walki

Trudno obojętnie przejść obok takiej pozycji publicystyczno-naukowej. Głównym powodem jest to, że autor – badacz społeczny i profesor socjologii – jest tu bardzo odważny, jeśli chodzi o formułowanie tez, a przede wszystkim widać jego ogromne emocjonalne zaangażowanie w opisywany temat. Ta książka ma charakter oglądu, przeglądu, analizy i metaanalizy, ale są w niej partie bardzo osobiste i można zauważyć, z jakim nastawieniem Matthew Desmond podchodzi do opisywanego w tej książce problemu. Po „Eksmitowanych” polski czytelnik może przeczytać jego kolejną narrację – o tym, co jest powodem wstydu, ale i swoistym stanem utrwalonym oraz utrwalanym. Bieda to ból fizyczny. Bieda to wstyd. Bieda to stan permanentnego zaangażowania umysłu w mroczną codzienność zamiast wykorzystania jego potencjału na przykład w edukacji. Bieda to więzienie. Klatka, do której ktoś celowo zgubił kluczyk. Bo – jak przekonuje autor – amerykańskie ubóstwo to coś, co jest komuś na rękę. Dlatego trwa. W różnym nasileniu na przestrzeni wieków, ale w takim, jakiego powinni wstydzić się nie ubodzy, lecz bogaty kraj, który mógłby – a z kilku powodów nie chce i o tym będzie ta opowieść – zniwelować nędzę do pewnego określonego minimum.

Można czytać „Biedę w Ameryce” jako swoisty manifest światopoglądowy, bo choć opiera się na licznych źródłach naukowych i artykułach prasowych, to sięga też do literatury pięknej (chyba nie mógłby się tu nie pojawić choć krótki fragment „Gron gniewu” Steinbecka), jest wyrazem osobistych przekonań Desmonda i obsadza go tu w dwóch rolach: badacza zjawisk i procesów społeczno-gospodarczych oraz obserwatora, który wyciąga wnioski nie na podstawie tego, co przytaczają licznie tu prezentowane dokumenty i przeliczenia procentowe, lecz opierając się na przyglądaniu się biedzie tuż obok siebie. Publikacja ma kilka wymiarów, a jednym z nich jest opowieść o nienawiści do amerykańskiej biedy ujawnianej przez wspomnienia określonego rodzaju życia samego autora i ludzi, których spotkał na swojej drodze – bliskich jego sercu, a dalekich systemowi niedającemu szans na zmianę ich statusu życiowego.

Bo amerykański biedak to nie tylko człowiek śpiący na ulicy albo proszący o jedzenie czy pełen negatywizmu leń, któremu nie chce się zmienić swojej sytuacji życiowej. Amerykańskie ubóstwo to czasem praca do utraty siły, do zemdlenia. Coś, z czego nie można wyjść, będąc aktywnym zawodowo i na tyle przedsiębiorczym, na ile pozwalają na to warunki życiowe. Bieda ma nie tylko wiele oblicz, lecz przede wszystkim przyczyn. Matthew Desmond sięga wiele wieków wstecz, analizuje zachodzące w przeszłości procesy pogłębiające nierówności i już na wstępie zadaje zasadnicze pytanie: „Dlaczego w tej krainie obfitości jest tak wiele niedostatku?”.

Powodów, dla których ubóstwo ma się w USA tak dobrze, jest naprawdę wiele i część z nich można byłoby usunąć przy odrobinie dobrej woli. Desmond porównuje – nie wiem, czy zawsze trafnie – stan funkcjonowania ubóstwa w innych rozwiniętych krajach, zwłaszcza europejskich, ale cały czas twardo stąpa po amerykańskim gruncie. Punktuje, co biedzie sprzyja, co ją podtrzymuje, a także jakie grupy osób mają swój interes w tym, by co dziewiąty Amerykanin zmagał się z mniejszym lub większym niedostatkiem – za oceanem żyje w nim tyle ludzi, ilu mieszkańców ma Polska! Desmond pokazuje, że bieda ma różne twarze w zależności od danego stanu, ustaleń funkcjonowania w nim i zwalczania nieuczciwej konkurencji. Bo do tego, że ludzie są biedni, doprowadzają banki, deweloperzy, urzędy podatkowe, a nawet system więziennictwa, o czym czytałem ze szczególną uwagą, bo nigdy nie zastanawiałem się nad tym, że zamykanie w USA za kratkami mężczyzn sprawia, że całkowicie tracą oni kontakt ze swoimi rodzinami, które zwykle mają ograniczone dochody, a cała ta sytuacja potęguje niedostatek.

Autor nie próbuje tutaj budować piramidy ubóstwa i wskazywać, jaką ma ono strukturę. Desmond tworzy wizerunek innej piramidy. Rzeczowo i konsekwentnie nakreśla, jakie czynniki wpływają na to, że Amerykanie doświadczają biedy: jak bardzo spolaryzowani są społecznie i jak okrutnie egoistyczni potrafią być w tym, co robią i jak działają. Zwłaszcza gdy pochodzenie lub kolor skóry wypchnie ich na określone wody egzystencji i z góry zaoferuje mnóstwo możliwości bogacenia się. Albo nie zaoferuje nic.

Z rozdziału na rozdział coraz wyraźniej widać nie tylko bezsilność, lecz także wściekłość autora. Część z proponowanych przez niego pomysłów na walkę z ubóstwem to tylko tezy, za którymi nie pójdą czyny. Tam, gdzie realnie walczy się z biedą, często system rzuca kłody pod nogi. Desmond za amerykański niedostatek obwinia konkretnie i rzeczowo. Nie będę punktował, co i kogo, bo jest to najcenniejsza część tej książki, wobec której można mieć ambiwalentne odczucia, co udowadnia skala niezgody na część propozycji Desmonda pojawiająca się już w omówieniach tej książki po wydaniu jej w Stanach Zjednoczonych.

Cenne jest to, że autor pokazuje zarówno zmienność, jak i nasilanie się zasadniczego problemu biedy, skupiając swoją uwagę na tym, w jaki sposób syci Amerykanie – do których sam z niejakim wstydem się zalicza – stworzyli społeczny konstrukt, w którym odbieranie życiowych szans innym jest trampoliną dla karier pozostałych. Nie każdy zresztą rozumie, co to znaczy amerykańska bieda i sądzę, że ciekawy będzie odbiór tej książki w Polsce, gdzie ubóstwo jest nieco inaczej definiowane. A może pewne paralele, które się tu pojawiają, stanowią uniwersalny obraz nierówności społecznych, które zbudowały cały tak zwany pierwszy świat, i to raczej białymi rękami, bo czarny człowiek zawsze pełnił podrzędną funkcję w kreowaniu czegokolwiek?

To ciekawa książka o ekonomii, klasowości, żonglowaniu publicznym budżetem, ale także rzecz o ludziach, który gotowi są realnie i konkretnymi działaniami wspierać walkę z ubóstwem. Pojawia się ciekawa, choć trochę nazbyt czytelna metafora muru do zburzenia, gdy już autor wyjaśni w miarę klarownie, jak i kiedy ten mur wybudowano. I dlaczego ma się on tak dobrze, dlaczego nierówności się pogłębiają i dlaczego Stany Zjednoczone to kraj, w którym można błyskawicznie wszystko zyskać i równie szybko to stracić. Także swoją tożsamość, bo bieda jej nie kształtuje, ubóstwo raczej odbiera część tożsamości i przekształca percepcję człowieka, zawęża horyzonty. Jest sporo o tych, którym te horyzonty z łatwością poszerzano, ale zasadniczo książka jest wyrazem bardzo stanowczego sprzeciwu wobec opisywanego zjawiska i swoistym podręcznikiem, który prawie w punktach przedstawia walkę z ubóstwem w bardzo różnorodnej formie.

To też książka, która w każdym kraju, w którym zostanie przetłumaczona, powinna wzbudzić refleksję czytelnika. Refleksję dotyczącą tego, co zyskał, dzięki czemu to zyskał i jak niewyobrażalnie cienka jest granica między życiem w dobrobycie a życiem w nędzy. Oskarżeni zostają tu wypunktowani. Ofiary otrzymują głos i mają szansę opowiedzieć, w jakiej matni tkwią. Tymczasem amerykańska bieda trwa i w dużej mierze będzie trwać niezależnie od tego, ile biedni z siebie dadzą, by móc wieść normalne, godne życie. Desmond pisze literaturę faktu z wielką empatią dla ludzkiej krzywdy, która często jest niezawiniona. Książka mocna, dyskusyjna i przede wszystkim od pierwszego do ostatniego akapitu bezkompromisowo szczera. Zwłaszcza gdy wskazuje, że bieda jest boleśnie widoczna, a dostatek sprytnie ukrywany. I że ci, którzy mogliby realnie pomóc, zgrabnie chowają głowy w piasek.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ