2026-11-16

„John, syn Johna” Douglas Stuart


 

Wydawca: Wydawnictwo Poznańskie

Data wydania: 23 września 2026

Liczba stron: 512

Przekład: Maciej Studencki

Okładka: twarda

Cena detaliczna: 79,90 zł

Tytuł recenzji: Bliskość i oddalenie

Douglas Stuart to mój ulubiony współczesny brytyjski prozaik, a jego „Shuggie Bain” to – nie zawaham się użyć tego słowa – arcydzieło. Ta powieść stała się moją książką roku 2021 i chyba od tamtej pory nie czytałem żadnej, która tak mocno weszłaby mi pod skórę. Trudno po takim debiucie pisać kolejne utwory równie przejmujące i piękne. Ale Stuartowi udaje się nadal tworzyć rzeczy bardzo dobre. Po „Młodym Mungo”, który sprawiał wrażenie uzupełnienia powieści doskonałej, mamy do czynienia z historią inną niż dwie poprzednie, choć zachowującą tematy kluczowe dla tego autora: homoseksualizm, trudne relacje rodzinne, różne odcienie wyobcowania i egzystencjalną pustkę, a także bezradność – bardzo często wobec samego siebie.

Przede wszystkim w nowej książce przenosimy się z Glasgow – w twórczości Stuarta dalece odmiennego od pocztówkowych wizerunków i niebędącego miejscem, po którym chciałoby się turystycznie spacerować turystycznie – do zupełnie innego świata: na szkockie peryferie: Hebrydy Zewnętrzne. Okazuje się, że na smaganych wiecznym wiatrem i deszczem wyspach rozgrywają się kameralne dramaty równie fascynujące jak te mające miejsce w dużym mieście, choć między społecznością wielkomiejską a wyspiarską istnieje wyraźna opozycja obejmująca kulturę, religię i mentalność. Szkoccy wyspiarze są ludźmi twardymi, czasem bezwzględnymi, ograniczonymi nie tylko położeniem geograficznym, ale również surowymi prawami religijnymi. Tkwią w charakterystycznych domach – tu warto wspomnieć o fizycznym pęknięciu budynku, w którym mieszka jeden z bohaterów – a także w specyficznym sposobie myślenia o tym, co inne. Inność zwykle przybywa ze stałego lądu, a wyspiarze zdają się przed nią bronić. Ich odrębność podkreślają nie tylko język gaelicki i skonfrontowany z katolicyzmem protestantyzm, lecz przede wszystkim mentalność. Na Hebrydach Zewnętrznych, o czym autor wyraźnie wspomina, zwykle nie kupuje się nic nowego, stare rzeczy usiłuje się naprawiać, a jeśli jest to niemożliwe, po prostu się je porzuca. Jak bolesną metaforą rozmaitych emocji w powieści „John, syn Johna” jest właśnie ten proces…

O ile „Shuggie Bain” obrazował silne toksyczne emocje małego chłopca i matki nadużywającej alkoholu, o tyle tutaj dużo starszy bohater opuszcza wyspę i ojca, który – choć jest abstynentem – potrafi okazać mu prawie tyle samo okrucieństwa i zadać bólu co matka małemu Shuggiemu. Cal wyjechał z rodzinnych stron, by studiować w wielkim mieście, ale przyniosło mu to jedynie gorycz, nędzę i brak możliwości rozwoju. Gdy bohater decyduje się wrócić na wyspy, kilka lat życia potrafi spakować w kilka minut. Ale jego bagaż to również cechy, które zawsze różniły go od ojca. Rozstanie zaś pogłębiło przepaść między Calem a Johnem. Ich kontakty ograniczyły się do regularnych rozmów telefonicznych, podczas których syn wysłuchiwał psalmów po gaelicku – a koniec końców zmuszony jest wrócić nie tylko do tego.

John, trochę młodszy ode mnie, od samego początku może budzić niechęć czytelników. Wydaje mi się jednak, że po uważnym przeczytaniu całej książki trudno będzie pozostać nieprzychylnym wobec tego bohatera. Właśnie zakończenia są tu najważniejsze, bo początki pozostają niejasne i ostatecznie częściej poznajemy konsekwencje pewnych zachowań czy zjawisk niż ich przyczyny. Cal czuje się przykuty do swego ojca. Z jednej strony łączy ich niewiarygodnie silna więź, wynikająca przede wszystkim z tego, że obaj są outsiderami. Obaj cierpią z powodu braku miłości i są mistrzami maskowania najbardziej intymnych uczuć. Z drugiej – ich relacja naznaczona jest surowością i brutalnością, także fizyczną przemocą. Narasta też świadomość, że miłość ojca do syna uzależniona jest przede wszystkim od spełniania oczekiwań seniora. Na początku choćby takich, by Cal zmienił styl ubierania i ściął włosy. Zmieni, zetnie? Oczywiście, że tak. Przyjmie kolejny cios? Jak najbardziej. Będzie się starał zrozumieć zachowania ojca, który utknął w pustce i ratuje się tylko żarliwą religijnością? Niekoniecznie. Cal powrócił ze świata, gdzie może trudno mu się żyło, ale bez problemu mógł zaspokajać potrzeby seksualne w kontaktach z innym mężczyzną. O poszukiwaniu miłości Cal raczej tylko marzy. W rzadkich chwilach wydostaje się mentalnie z wyspiarskiego świata – pochłaniającego go zaskakująco szybko – by zapomnieć o tym, co go boli. Także o poczuciu, że jest niekochany.

Biorąc pod uwagę, że czułość okazuje Calowi tylko charyzmatyczna babka, możemy pomyśleć, że trafiamy właśnie do świata, w którym liczą się jedynie zależności i układy. Wszyscy się znają, ale pozostają czujni wobec siebie nawzajem, bo ktoś może w każdej chwili złamać religijne nakazy lub przekroczyć miejscowe normy obyczajowe. A to nie ma prawa się zdarzyć. Tu właśnie doskonale sprawdza się metafora młodziutkiej owcy, która zbliża się do krawędzi klifu i omal nie traci życia. Być wciąż na krawędzi, funkcjonować w wewnętrznym szaleństwie i rozterce? Podążać za uczuciami czy za miejscowym niepisanym zbiorem zasad życia w grupie?

„John, syn Johna” to powieść o umiejętności i nieumiejętności wybaczania. Ale także o tym, jak bardzo wstrząsnąć może nami miłość, która rodzi się w niewłaściwym miejscu, jest skierowana do niewłaściwej osoby i przez lata narasta z ogromną siłą. Bo surowe Hebrydy Zewnętrzne to miejsce pewnej czułej bliskości obecnej od dekad, ale główny bohater nie jest jej świadomy. Przynajmniej nie w chwili powrotu do domu rodzinnego.

Stuart tym razem portretuje męskie relacje rodzinne, wchodząc w nie bardzo głęboko, a jednocześnie tak budując narrację, że trudno nam się przebić przez zasadniczość i surowość ojca, ukazywanego chwilami dość enigmatycznie. Autor pisze o ludziach, których nie stać na realizację marzeń albo którzy boją się ich spełniania, dlatego koncentrują się na tym, co konkretne i co pozwala zgubić kontakt ze swoim wnętrzem. Sprzyjają temu opisywany krajobraz, rutyna religijnych spotkań, zajmowanie się owcami, reperowanie wciąż na nowo tego, co się psuje, ale przede wszystkim wprawianie się w milczeniu, bo i tak nikt nie usłyszy skargi na los wypowiedzianej pośród silnego wiatru czy deszczu.

Ten los to przede wszystkim ból i rozczarowanie. A przy tym stawianie sobie granic albo zamykanie się w klatkach. Syn nie rozumie ojca nie dlatego, że taka jest tradycja pokoleniowa. Cal chciałby zasłużyć na jego ciepło i bliskość, chciałby też zbliżyć się do matki, która opuściła rodzinny dom, ale przede wszystkim chciałby wiedzieć, kim jest i dokąd podąża. A obok trudnych relacji ojca i syna pojawia się jeszcze ktoś: ważny mężczyzna, pozornie należący do drugiego planu, a jednocześnie czyniący tę historię znacznie ciekawszą.

Wyspiarze wychowani zostali w strachu przed intymnością. Zawieranie związków, ich konsumowanie, rodzenie dzieci – o tym wszystkim decyduje miejscowa hierarchia. Tymczasem Stuart w intrygujący sposób przedstawia dramat ludzi, którzy w świecie ustalonych od zawsze praw usiłują znaleźć miejsce, by realizować swoje potrzeby – podążanie za prawdziwymi uczuciami, za pragnieniem byciem sobą – które nazywają słabością. Szorstkość miesza się tu z czułością. Autobus przerobiony na pijacką melinę kontrastuje z piękną sceną nieporadnego tańca dwóch dojrzałych mężczyzn. „John, syn Johna” to książka o dużo szerszym kontekście, niż mogłoby się początkowo wydawać. Są momenty, gdy zaskakuje tym, jak umiejętnie skrywa ogrom emocji targających danym bohaterem. Douglas Stuart to także mistrz nieoczywistego zakończenia, a sposób opowiadania o ludziach, którzy sami odgradzają się od świata, czyni z tej książki bardzo dobrą prozę obyczajową z paroma elementami społecznymi wskazującymi przyczyny szkockiej goryczy. Więcej tu jednak zwyczajnego smutku i melancholii. Wsiąka się w to wszystko na długo i dzięki temu otrzymujemy kolejną, tym razem tylko bardzo dobrą powieść Stuarta.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

2026-11-09

„Peck & Peck” Bonnie Garmus

 

Wydawca: Wydawnictwo Marginesy

Data wydania: 12 listopada 2026

Liczba stron: 472

Przekład: Kaja Gucio

Okładka: miękka

Cena detaliczna: 64,90 zł

Tytuł recenzji: Wokół poezji

„Niektórzy lubią poezję. Niektórzy – czyli nie wszyscy” – te słowa Wisławy Szymborskiej znamy wszyscy i wiemy, co kryje się dalej w jej autoironicznym wierszu. Bonnie Garmus wykorzystuje motyw poezji w zasadzie dość podobnie, jednakże pisze o niej powieść, zderza dwa sposoby komunikacji autora z czytelnikiem. Tworząc powieść dobrą, opowiada o tym, jak poezja może być zła. Stop! Chyba bardziej o tym, ile zła może wnieść w ludzkie życie, jeśli zacznie się ją traktować śmiertelnie poważnie, gdy jest się gotowym wręcz oddać życie za źle wstawione słowo, nie mówiąc o nieprawidłowej konstrukcji tekstu. W „Peck & Peck” nie pojawia się w zasadzie żaden pełny wiersz, ale wokół tworzenia takiego tekstu powstała książka o strukturze bardzo przemyślanej przede wszystkim ze względu na dynamikę, bo amerykańska autorka doskonale wie, kiedy podkręcić tempo, a kiedy zwolnić, gdy… między innymi rozprawia się o poezji, opozycji elitarności dostępu do tego dobra pisanego i jego powszechności. Jest to też przezabawna i okrutnie cyniczna opowieść o rynku wydawniczym pokazanym dość ciekawie z perspektywy relacji rodzinnych – jak w powieści „Doggerland” Agnes Ravatn. Ale biorąc pod uwagę intensywność, w jakiej zanurza się Garmus, opowiada o wydawaniu tak, że można tę publikację czytać razem z „Najlepszą książkąna świecie” Petera Stjernströma, gdzie poziom jadu, idiosynkrazji, neuroz i konfliktów w relacjach międzyludzkich związanych z rynkiem wydawniczym zdaje się podobny. Jednak „Peck & Peck” to mimo wszystko coś innego, narracja napisana tak, że trudno porównywać ją do innych. Dlaczego?

Przede wszystkim bardzo mi się podoba prezentacja sylwetki głównego bohatera. Battera o sugestywnie brzmiącym nazwisku Gray można określić raczej mianem antybohatera. To człowiek, któremu obrywa się za wszystko i od wszystkich, ale on konsekwentnie dąży do wyznaczonych celów, albowiem momentów ich wyznaczania jest tak niewiele, że trzeba natychmiast coś z tym zrobić. A Batter nie wie, co zrobić z samym sobą, zwłaszcza gdy trafia do wielkiego miasta i wielkiej firmy, w której co rusz ktoś przekręca jego imię i traktuje go przedmiotowo. „Peck & Peck” ma solidne wprowadzenie, bardzo dobry prozatorski fundament. Rozumiemy doskonale, dlaczego człowiek, który mógłby zająć się w życiu czymś, co przynosiłoby wymierne korzyści, trafia do miejsca z piekła rodem, gdzie powinien obcować z wrażliwymi na słowo ludźmi, a jest otoczony bandą zgnuśniałych i nieprzewidywalnych egoistów, z narcystycznym i mającym gniew we krwi szefem na czele.

Bonnie Garmus świetnie kreuje tutaj w kontrze do głównego bohatera jego matkę, obecną na drugim planie i pozornie nieistotną, gdy dzieli się z synem truizmami typu: „Nie da się przewidzieć, co nadejdzie”. Akurat w tym ma całkowitą rację, ale siła tej książki tkwi nie tylko w nieprzewidywalności, lecz i w tym, co zarysowane mocną kreską. A może odpowiednią czcionką. Bo syn przez całe życie słyszy barwę słów, a matka jest ekspertką od tego, w jaki sposób się je zapisuje. Batter idzie przez życie z piętnem człowieka niezdecydowanego, choć wciąż pozostającego w bliskości z poezją w szerokim tego słowa znaczeniu, a pragmatyczna matka jest postacią z jednej strony kontrastową względem syna, z drugiej jednak – świetnie uzupełniającą jego wizerunek poprzez swoje obserwacje i zachowania.

Lata osiemdziesiąte ubiegłego stulecia to czas, w którym z chłopca szukającego właściwej drogi na studiach wyrasta mężczyzna decydujący się na ryzykowny krok. Wyjazd z amerykańskiej prowincji do pełnego przemocy i dynamiki Nowego Jorku jest skokiem na głęboką wodę. A kiedy okaże się, że ten mężczyzna trafi pod skrzydła wydawcy kwartalnika poetyckiego, który czytał już jako jedenastoletni chłopiec, ujrzymy hermetycznie zamknięty świat. Bonnie Garmus portretuje siedzibę „Peck & Peck” z najdrobniejszymi szczegółami – trochę jak kafkowski zamek – po której oprowadza zatrudnionego młodzieńca ktoś, kto daje mu wyraźnie do zrozumienia, że nie będzie miał łatwo. Wstępuje bowiem w przestrzeń, do której zwykłemu człowiekowi, a przede wszystkim poecie, trudno się dostać.

Czuły na słowo, metrum i przesłanie Batter będzie poddany ostracyzmowi i niezrozumieniu bardzo długo. Ba! Można odnieść wrażenie, że cały świat pęka w szwach i rozpada się, gdy bohater usiłuje znaleźć sobie w nim miejsce. Trafia raczej do piekła, a nie do redakcji kwartalnika, który na dwa lata musiał się zamknąć, co będzie jednym z ciekawszych wątków tej opowieści. Albo niezauważany, albo obwiniany o wszystko, albo uznawany za kogoś niewidzialnego, kto ma tylko pilnować kserokopiarek, a nie zajmować się redakcją tekstów poetyckich. Kondycja Battera jest naprawdę fatalna. Wokół niego nie jest dużo lepiej: „Peck & Peck” jest jak kalejdoskop, w którym widzimy zawirowania życiowe innych ludzi, a także czytamy o czymś, co z tematem szeroko pojętej miłości musi się wiązać w sposób oczywisty – o miłości przychodzącej do Battera równie nagle jak wszystkie druzgoczące go zdarzenia. Wir wydarzeń nie pozwala zliczyć, jak często człowiek o niezwykłej wrażliwości na słowo jest poprzez to słowo poniżany, odseparowywany od innych, oszukiwany i boleśnie godzony w samo serce. Jednakże nie jest to książka o nieudaczniku, lecz raczej o systemowym nieudacznictwie podczas selekcji materiałów, publikacji kultowego pisma, w którym ma ukazywać się tylko to, co elitarne, i jego dystrybucji. A przecież poezja nie może być elitarna. „Kiedy interesuje cię poezja, interesuje cię wszystko”. To zdanie pasuje do kondycji egzystencjalnej Battera, ale również opisuje szeroką grupę odbiorców, którymi wydawca „Peck & Peck” z różnych powodów gardzi.

Powtórzone w tytule nazwisko to nie przypadek. To, że, że autorka pisze o braciach bliźniakach, również nim nie jest. Nieprzypadkowa jest symbolika jaja, wymarłego gatunku dodo czy rywalizacji, która zaprezentowana jest tu na bardzo różne sposoby. Podoba mi się, że literatura środka podejmuje temat teoretycznie spoza spektrum zainteresowań swoich odbiorców, ale jeszcze bardziej podoba mi się to, jak Garmus portretuje tutaj różnorodność ludzkich charakterów sprzężoną z różnorodnością sposobów pisania wierszy. Pośród intryg, niedomówień, pojawiających się nagle zagadek mamy spójną historię inicjacyjną z bohaterem dynamicznym, który stawi czoła wszystkiemu, bo zobowiązuje do tego choćby jego imię, a jest ono powiązane z opowieściami matki młodego mężczyzny, dzięki którym następuje tu co najmniej jeden ciekawy zwrot akcji.

Tłumaczenie jest znakomite i oddaje tempo akcji, ale Kaja Gucio to marka sama w sobie i nie wiem, czy to przypadek, ale najczęściej i najchętniej czytam właśnie jej przekłady literatury anglosaskiej. Tutaj miałem do czynienia z powieścią, której wydania zawsze boi się autor, kiedy debiut stał się bestsellerem. W „Peck & Peck” jako drugiej powieści Garmus nie boi się jednak niczego. Odsłania fasadowość miejsc i ludzi, którzy tworzą wokół siebie legendę, a dosłownie zamykają się w klaustrofobicznym miejscu i uważają, że ich grono zmienia światopogląd i wrażliwość innych ludzi. Zmianom ulega tu przede wszystkim Batter, ale Garmus opowiada także o świecie ludzi odpornych na jakiekolwiek zmiany i konsekwencjach zaskakujących metamorfoz. Wszystko tylko w teorii skoncentrowane na poezji. Jednakże świetnie wykończone w detalach i niemożliwe do pominięcia przy doborze lektur tej jesieni.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

2026-11-02

„Kowboje" Patrycja Mnich

 

Wydawca: Wydawnictwo Papierowy Motyl

Data wydania: 9 września 2026

Liczba stron: 360

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 49 zł

Tytuł recenzji: Zmiany i przemiany

Tak jak stworzenie świata trwało siedem dni, tak w siedmiu częściach książki Patrycji Mnich następuje jego swoiste rozmontowanie. Nie wychodzimy poza pewne konteksty, choć obecność w tych tekstach Pereca, Krall czy Kereta wskazują pewne drogi interpretacyjne. „Kowboje" to w moim odczuciu książka w zasadzie o tym, jak świat rozmontował nas. W jakim piekielnym chaosie nieumiejętności nazywania emocji i potrzeb wciąż żyjemy i że wciąż mamy nadzieję na uporządkowanie przede wszystkim siebie, by przygarnąć drugą osobę i wspólnie mierzyć się z przeciwnościami losu. Mnich sugeruje, że bardzo często nie jesteśmy gotowi na związki. Że mamy w sobie niepokojące tendencje ucieczkowe. Że determinuje nas to, skąd pochodzimy, a im mniejsza jest to miejscowość, tym większy pojawia się wstyd. Patrycja Mnich przyjmuje tu świetną perspektywę: nie wychodzimy dalej, niż myślimy o sobie w relacjach z innymi. Autorka posługuje się również ujęciem panoramicznym, co najlepiej widać w opowiadaniu „Kroki”. Nie jest tylko obserwatorką. Jest kreatorką zaskakujących, irracjonalnych, zwyczajnie szalonych lub autoironicznych sytuacji. Chwilowego zetknięcia ludzkiej inności z drugą innością. Wszystko rozpisane w „Krokach”, a także na sześć innych intrygujących sposobów.

Tu częściej jest tak, że bohaterów poznajemy raczej poprzez to, co robią i co im się w życiu przytrafia, niż przez opowiadanie o ich bolączkach, neurozach i całej gamie dziwactw. Bo bywa czasem, że z realnego świata zrywamy się jak z imprezy, która trwa za długo, i ważniejsze jest to, czego doświadczamy, wracając samotnie po ciemku. Samotność, ciemność, poczucie wyobcowania – opowiedziano już o tym w polskiej literaturze sporo. Po pierwsze, Mnich jednak stawia na dynamizm, po drugie – na zaskoczenie. Pisarka nie puentuje banalnymi refleksjami. Opowiadania z otwartym zakończeniem są zaś chyba najlepsze, bo poświadczają, że na zakręcie żyje się właśnie tak: niebezpieczne i bez świadomości, jak i gdzie się skończy.

„Trip Report” to bardzo mocne otwarcie zbioru. Mamy tu dwoje ludzi, którzy błyskawicznie przestają być sobie obcy. On bierze ją lekko i bez problemów, ona – dotychczas pusta wewnętrznie – czuje się przepełniona tym, co w sumie boi się nazwać. Pierwsze opowiadanie zbioru to wiwisekcja błyskawicznie nawiązanego związku, który nie może się udać – i dostrzegamy to już na początku. To jednak historia relacji zmuszającej do zmian. Jest gwałtownie przez cały czas, aż do krytycznego momentu, choć naprawdę krytyczne jest tu ufanie swojej intuicji i przekonaniu, że oto otrzymało się nie namiastkę miłości i czułości, ale chwilami wręcz ich nadmiar. Pierwszy tekst stawia sobie zadanie pokazania, że często mamy tendencje do wiązania się jak najszybciej, jakby kolejna okazja miała pojawić się wieki później. Albo nie pojawić się wcale.

To opowiadanie koncentruje się zasadniczo na jednym problemie, choć może być interpretowane na kilku poziomach. Dużo ciekawsze są te teksty, w których autorka wykorzystuje wspomniane ujęcia panoramiczne i każe nam oglądać swoich zagubionych i zabieganych bohaterów jakby z lotu ptaka. Z tej perspektywy „Żegnaj” albo „Kroki” to śmiałe próby punktowania bolączek, które łączą się nieustannie z nadziejami. Bohaterów jest wielu, ale problematyka w sumie wciąż ta sama: jak poradzić sobie z innością albo jak uporządkować świat, który wydaje się rozsypce. „Żegnaj” to wręcz zestaw poszarpanych form życia, zarysowanych tutaj grubą kreską, ale bez domykania figur (jeśli chodzi o symbolikę malowania życia). Patrycja Mnich ma dar minimalistycznego, a jednocześnie dosadnego prezentowania ludzi, którym jest trudno – zwłaszcza gdy ugrzęźli na własne życzenie w rutynie lub próbują złapać oddech, wydobywając się z egzystencjalnej brei. Tu szczególnie ważna jest opowieść starej maleńkiej. Jedenastolatka z niezwykłą trafnością dokonuje ocen i przewiduje, co się może wydarzyć. Także w jej życiu, jeśli powieli pewne wzorce. A jest jeszcze za młoda, by przez to życie samodzielnie żeglować, nie podglądając starszych, chociaż im też nierzadko kiepsko wychodzi sterowanie swoim losem.

Duże znaczenie w opowiadaniach Mnich ma swoista niegotowość kobiet do wejścia w swoją rolę wynikającą z płci i powinności nadanych przez społeczeństwo. Mamy tu bohaterki zwyczajnie bojące się być kobietami. A są przecież w średnim wieku, powinny doskonale się orientować w swoim wnętrzu. „Wstydź się!” to opowiadanie bezlitośnie obnażające to, co czuje kobieta przebierająca się za Supermankę, by symbolicznie udowodnić, że w najmniejszym stopniu nią nie jest. Nie w takim kręgu opresji, w jakim się znajduje. Nie gdy słyszy, że beznadziejnie jest być sobą. A jeśli z kimś się jest, należy spełnić wszelkie społeczne oczekiwania, przede wszystkim urodzić dziecko. Temu zagadnieniu poświęcone jest opowiadanie „Ssij”, w którym dziecko nazywane jest wręcz „obowiązkiem patriotycznym”. Ale nie każdy musi iść na wybory, prawda?

„Kowboje” są opowiadaniem kończącym zbiór. Najcieplejszym, kojącym, dającym dużo nadziei, nieco magicznym, odrobinę szalonym. Stagnacja zestawiona z ruchem pozwala spojrzeć na różne typy kobiecych osobowości. Jedna chce wydostać się z prowincji do stolicy, druga kompletnie się gubi w wielkim mieście, a trzecia potrafi znaleźć równowagę między jednym a drugim, natomiast enigmatyczni kowboje przemierzają życie w zupełnie inny sposób. Małe miasto ich nie chce. Miasteczka łatwo się nie zmieniają. Dlatego niektórzy bohaterowie tych opowiadań tak szybko stamtąd uciekają i wypierają wspomnienia, głównie dzięki związkom lub znajomościom znamionującym zmianę. Fasadowo jest tam idealnie. Rewitalizacje finansowane przez Unię Europejską uczyniły z małych miasteczek dzieła sztuki. Jednakże bohaterowie Mnich nie chcą być częścią najpiękniej nawet namalowanego urbanistycznego obrazka. A biedni kowboje nie wiedzą w zasadzie, co mogą zrobić z miejscem i ludźmi, którzy tak bardzo zapadli się w sobie.

Jeśli ktoś ma ochotę na połączenie świetnej współczesnej prozy obyczajowej z odrobiną surrealizmu, dużą dozą sarkazmu i elementami czarnego humoru, powinien sięgnąć po książkę Patrycji Mnich. Zresztą pozycja została tak pięknie wydana, że gdy tylko dotknie się papieru i poczuje jego fakturę, to trudno odłożyć tę publikację. Warto się poddać. Dowiemy się więcej o sobie, ale także o tym, w ilu znaczeniach można użyć określenia „gdzie indziej”. Przyjemnych zaskoczeń i zdziwień!

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

2026-10-26

„Fin z wami!” Arto Paasilinna

 

Wydawca: Książkowe Klimaty

Data wydania: 16 października 2026

Liczba stron: 368

Przekład: Sebastian Musielak

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 49,90 zł

Tytuł recenzji: Ogarnąć świat

Ogromna szkoda, że Arto Paasilinna nie napisze już kolejnej książki. Myślę jednak, że ukażą się na rynku jeszcze inne powieści tego autora, choć niektóre przeoczyłem. Tej nie mogłem. Już przeczytawszy sam tytuł, parsknąłem śmiechem. Kiedy skończyłem czytać, doszedłem do wniosku, że całość jest mistrzostwem wydawniczym: świadczą o tym i znakomicie dobrana okładka, i świetny opis wydawniczy niezdradzający niczego (wydawcy, uczcie się!), i jak zawsze znakomite tłumaczenie Sebastiana Musielaka, które robi z tej książki coś naprawdę niesamowitego. Paasilinna połączył tu wiele konwencji, ale mimo to przeczytamy książkę napisaną w taki sposób, że nie da się jej odłożyć. Wir wydarzeń i znakomite zwroty akcji, a przede wszystkim szereg przezabawnych scen – to wszystko zawiera „Fin z wami!”. Ale także ponurą panoramiczną wizję ludzkości i przekonanie, że zło ma się na świecie całkiem dobrze. Przekuć truizm w intrygującą książkę to umiejętność wymagająca inteligencji i dobrego warsztatu pisarskiego. Zastanawiam się, kogo ta książka bardziej ubawi – ateistów czy wierzących. Myślę, że tych drugich, biorąc pod uwagę, jak fiński autor potraktuje tutaj papieża Jana Pawła II. Dużo mniej truizmów, ale za to więcej refleksji jest w tej książce jako świadectwie tego, co religie świata robią z ludźmi, rozważania o powodach zbliżania się do wiary, a także ukazanie, że trudności w zawieraniu kompromisów to nie tylko kwestie ludzkie. Sfera boska również może być pełna antagonizmów i paskudztw tego świata. Warto przeczytać, dlaczego Bóg Stworzyciel ma już wszystkiego dosyć i postanawia wybrać się na roczny urlop.

Najpierw jest ciekawa introdukcja. Wizerunek Boga widzianego twórczym okiem Paasilinny. Potem robi się jeszcze ciekawiej, kiedy okazuje się, że Stwórca rezyduje w Niebie położonym na Ziemi, i to całkiem niedaleko Polski. Ale to głównie książka o Finlandii. Zadziorna, groteskowa, lecz niepozbawiona czułego patriotyzmu, który będzie egzemplifikował główny bohater, fiński operator wielkiego dźwigu spędzający czas samotnie w swej kabinie na wysokości i niezakładający do pracy kreacji Boga z pierwszych akapitów powieści, lecz kombinezon roboczy, który nieraz ubrudzi się smarem.

Pirjer nie oczekuje od życia zbyt wiele. W Finlandii, w której kościoły stoją puste, należy do tych, którzy modlą się po cichu i po swojemu. Zdaje sobie sprawę z wszystkich wad i zalet swoich rodaków, bo bacznie ich obserwuje, ale ma też tę skrywaną gdzieś głęboko słabość: wierzy, że Finlandia to najpiękniejszy kraj i ostatecznie tutaj trzeba przenieść Niebo, które i tak znajduje się na ziemskim globie, ale bardziej będzie pasowało do jego państwa.

Jak autor połączy losy zwyczajnego Fina bez żadnych szczególnych właściwości z boską nieograniczoną władzą nad światem? Nie chcę zdradzać szczegółów, idąc za przykładem opisu wydawniczego, bo rzeczywiście opisanie choć jednej ze scen zepsułoby przyjemność czytania tej irracjonalnej i szalonej powieści charakteryzującej się czarnym poczuciem humoru oraz zawierającej refleksje na temat bycia człowiekiem. Dość wspomnieć, że fiński operator żurawia jawi się Bogu jako najlepszy kandydat do zastąpienia go na stanowisku, na którym umiera już z nudów i gorzko wspomina moment, kiedy stworzył na świecie człowieka. „Na ludzi już się nic nie poradzi” – stwierdza. A jednak decyduje się oddać swoje obowiązki zwykłemu człowiekowi. Co może być atutem tego właśnie kandydata? Stabilne życie, umiarkowana religijność i brak tendencji do czynienia zła? Arto Paasilinna rozpala naszą wyobraźnię do czerwoności. A co by było, gdybym to ja został zmiennikiem Boga? Gdybym otrzymał pełną władzę nad tym, co ziemskie: od zjawisk atmosferycznych po wpływanie na zachowania pojedynczych ludzi lub całych grup? Jak na prawdziwego Fina przystało, bohater przyjmuje swoją rolę ze stoickim spokojem i pewnym dystansem. Tymczasem naprawdę otrzymuje pełnię władzy nad światem. Z kilkoma ograniczeniami, do których należy między innymi niewtrącanie się do innych religii i wierzeń.

„Fin z wami!” to sekwencja wielu dowcipnych scen z udziałem między innymi świętego Piotra i archanioła Gabriela, którzy nie do końca będą zgadzać się z zarządzeniami nowego Wszechmogącego, a przede wszystkim wcześniej będą musieli go sprowadzić przez oblicze Boga, który ma dosyć, autor zaś rozpisze to na kilka przezabawnych scen. Ta powieść jednak bardzo dobrze równoważy to, co komiczne i tragiczne, bo w gruncie rzeczy wcale nie jest książką rozrywkową, choć napisaną w takiej konwencji i z pozorną dezynwolturą.

Arto Paasilinna proponuje nam wycofanie istoty odpowiedzialnej za stworzenie wszystkiego wokół. Postaci, która nie może już znieść odpowiedzialności za swoje dzieło. Kogoś, kto utyskuje przede wszystkim na gatunek ludzki, ale sam jest też przedstawiany na wskroś ludzko ze swoimi potrzebami i pragnieniami. Któż z nas nie zrobiłby sobie przerwy od współczesnego świata? Bóg ma do tego największe prawo, ale jego obowiązkiem jest zabezpieczyć świat przed chaosem. Dlatego dokonuje selekcji i wybiera. Fin, którego w codziennym życiu nie dostrzega nikt oprócz partnerki, z którą żyje bez ślubu, staje się nagle panem każdego przejawu życia na naszej planecie. Niemożliwe będzie przejęcie panowania nad tą planetą bez wcześniejszego rekonesansu.

Pirjer – już z boskimi mocami – przemierza świat wzdłuż i wszerz, by zorientować się w problemach, które albo są do rozwiązania, albo nie da się ich rozwiązać nigdy. Obserwujemy miejsca zapalne, gdzie zło ma się doskonale, ale także takie, w których wszystko jakoś się ułożyło. Coś Bogu wyszło, coś poszło nie tak. Powieść nie odnosi się do lat dwudziestych XXI wieku, bo nie wiem, czy teraz głowa nie bolałaby nawet dwóch bogów i wszystkich innych mieszkańców nieba, którzy pieczołowicie zbierają i rozpatrują modlitwy ludzi z całego świata jak wydawnictwa propozycje wydawnicze. Jest wizja trzeciej wojny światowej, ale opis nie przystaje do tego, jaki obecnie mogłaby mieć przebieg. Paasilinna dynamizuje akcję na kilka sposobów, tworząc też symultanicznie opowieść o przyjacielu p.o. Boga, zdecydowanie niezdolnym do wzięcia na siebie takich obowiązków, jakie nałożone zostają na Pirjerego. Ale jest też dużo refleksji. Nowy Bóg ma nad czym się myśleć. Przy okazji może także spojrzeć na samego siebie z nowej perspektywy.

„Ci Finowie to jednak osobliwy naród” – te słowa mogą prowadzić przez książkę, która pozornie skupia się na szalonym pomyśle narratorskim, ale wciąż powraca do narodowości zastępcy Boga i do tego, jak ukształtowała go przynależność do kraju. Kiedy próbujemy zbliżyć się do tego, kim Finowie są naprawdę, dowiadujemy się jednocześnie, co karmi człowieczeństwo złem i dlaczego tak wiele się tego zła po świecie rozlało. Świetna lektura dla chcących poprawić sobie humor i dla tych, którzy są ciekawi, jak prosty Fin będzie urządzał Niebo i świat. Myślę, że z tej książki dowiemy się jednak dużo więcej o tym drugim. Niby wszystko wiemy, ale czy naprawdę rozumiemy?

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ




2026-10-19

„Baba na barykadzie. Opowieść o Annie Świrszczyńskiej” Małgorzata I. Niemczyńska

 

Wydawca: Wydawnictwo Marginesy

Data wydania: 21 października 2026

Liczba stron: 624

Okładka: twarda

Cena detaliczna: 99,90 zł

Tytuł recenzji: Historia bycia dzielną

Poznałem autorkę w krakowskim radiu, kiedy dołączyła do nas, realizujących kolejny odcinek nieistniejącego już „Koła Kultury” prowadzonego przez zmarłą niedawno Barbarę Gawryluk. Wniosła do naszego grona dynamikę, przenikliwość spojrzenia na literaturę, ogromny witalizm. Ona mnie pewnie nie pamięta, bo to był zaledwie jeden raz, krótkie spotkanie, ale już wtedy wiedziałem, że ta kobieta jest gotowa stworzyć książki wykraczające poza granice gatunkowe, książki o wysokim stopniu wspomnianej przenikliwości, ale również empatii, bardzo widocznej w stosunku do książek recenzowanych na antenie radiowej. W „Babie na barykadzie” Małgorzata I. Niemczyńska miała na pewno wysoko postawioną poprzeczkę. Po eseju wspomnianego tutaj kilkukrotnie Czesława Miłosza „Jakiegoż to gościa mieliśmy. O Annie Świrszczyńskiej” i po wydaniu publikacji naukowej Renaty Stawowy na temat tej samej twórczyni zdecydowała się na kolejną książkę o poetce, o której – takie mam wrażenie – można napisać z kilku perspektyw badawczych i wszystkie one będą one fascynujące.

Niemczyńska trzyma się oczywiście struktury biografii jako takiej, ale ma do powiedzenia o Annie Świrszczyńskiej więcej niż jej poprzednicy, a to przede wszystkim dlatego, że do odsłaniania losów poetki (przy okazji udowadnia, jak wąskie jest to określenie) służy przez cały czas szerszy kontekst. Są fragmenty bardzo intymne, podkreślające wyjątkową więź łączącą autorkę z nieżyjącą już twórczynią i udowadniające, że to żadne pisanie za otrzymane stypendium, lecz obraz ogromnej siły przywiązania do detali. Świetne jest również to, że „Baba na barykadzie” napisana jest niezwykle dynamicznie i właściwie cały czas językiem odbiegającym od tego charakterystycznego dla klasycznej biografii. Życie Świrszczyńskiej zdecydowanie nie było klasyczne czy dające się klasycznie uporządkować. Mnie zaintrygował język opowiadania, gdy Niemczyńska bez pardonu posługuje się wstawkami z języka potocznego, takimi jak „miałam ciary”, „nie w kij dmuchał” czy „no bo sorry”. Autorka przez cały czas jest sobą i stara się udowodnić, że kobieta, o której pisze, również była taka. Jest jakaś nieopisywalna, ale silna moc łącząca je obie, choć Niemczyńska nie mogła porozmawiać ze Świrszczyńską ani nawet jej bliskimi przyjaciółmi, ponieważ już nie żyli. Biorąc pod uwagę treść tej książki, pytań byłoby bez liku. A sama publikacja stworzona została w taki sposób, żeby pośrednio lub bezpośrednio stawiać mnóstwo pytań retorycznych. W momentach, w których autorka to podkreśla, ale również w wielu partiach tekstu, gdy widzimy Świrszczyńską w kontekście jakiejś wątpliwości, zadumy albo konfrontacji z inną osobą.

Otoczyła ją mężczyznami, pokazując patriarchalizm w najgorszej postaci panoszący się pośród mężczyzn z natury światłych, ludzi kultury znanych nam wszystkim. Najbardziej bolesną dychotomię między Świrszczyńską jako twórczynią a kołem wzajemnej adoracji tak zwanych wspaniałych poetów jest zaprezentowana tu sytuacja, gdy młodziutka dziewczyna za nobilitację uznaje to, że jej tekst ukazuje się w „Skamandrze”. Bo taki Tuwim prezentowany jest wręcz pomnikowo, a ci poeci, których Świrszczyńska realnie zainteresowała i zachęciła do zgłębiania swojej twórczości, to mężczyźni, których można policzyć na palcach obu rąk.

A przecież „Baba na barykadzie” to swoisty manifest kobiecej siły, determinacji i gotowości do przekraczania granic, także gatunkowych, w tworzeniu, bo przecież określenie Świrszczyńskiej jako poetki upraszcza wiele, zbyt wiele. Małgorzata I. Niemczyńska, docierając do trudno dostępnych źródeł, a także poszczególnych utworów, odnajduje bohaterkę swojej książki jako kogoś, kto istniał jako uformowana całość – choć nigdy w pełni zadowolenia ze swego życia. Doświadczenia wojenne zdecydowanie wpłynęły na tendencje katastroficzne w tym, co Świrszczyńska pisała i jak żyła. Istniała, bo stworzyli ją ludzie i okoliczności. Ci pierwsi wpływali na pomysły związane z twórczością, te drugie sporo deprecjonowały, ale dawały także niezapomniane lekcje życia.

Najciekawiej zaczyna być, kiedy Niemczyńska rozpoczyna narrację o krakowskim okresie życia Świrszczyńskiej, ale niewątpliwie najmocniej pozostają w pamięci fragmenty dotyczące drugiej wojny światowej i doświadczeń, które stały się udziałem kogoś, kto metaforycznie zawsze chciał nocą przykryć się tą mniej zakrwawioną częścią koca. Sanitariuszka, która nie tylko widziała, ale i słyszała śmierć. Kobieta doświadczająca sytuacji ekstremalnych – nie wszystkie z nich zaś były jej obce. Umierająca w cierpieniu matka wstydziła się rodzinnej biedy, a tego, czego brakowało małej Ani, były przede wszystkim buty – pewien symbol tożsamości, który zabrała ze sobą w dalsze życie.

Córka malarza, żona aktora. Bardzo często między jednym znaczącym wiele mężczyzną a drugim. Jak kochać, kiedy kochanie może zostać wykorzystane? Jak przywiązać się, kiedy rozpad tego przywiązania bywa szybszy niż samo jego stworzenie? Niemczyńska, prezentując feminizm swojej bohaterki, bynajmniej nie idzie na łatwiznę i nie pokazuje, w jaki sposób siłę i godność kobiety Świrszczyńska wydobywała ze swoich utworów i jak często mówiła wprost o niesprawiedliwości płci. Jako matka, która mierzyła się z trudami macierzyństwa, jeszcze bardziej uświadamiając sobie, jak trudne jest życie kobiety, pisała dla dzieci wiersze o dziarskich dziewczynkach. Bo jeśli dziewczynka już od małego zadba o swą autonomię i szacunek otoczenia, niewiele (albo niewielu) w jej życiu ośmieli się to podważać.

A Świrszczyńska bywała deprecjonowana, i to w znaczny sposób. Niemczyńska pokazuje ją jako dumnie stojącą na barykadzie kobietę, której nogi i ręce z kilku powodów się trzęsą, lecz ona nie ma zamiaru pokazywać tego światu. Świat oferował jej możliwości, a potem zabierał. Nauczył żyć w biedzie i empatii wobec biednych. Uświadomił, jaki kształt ma przyjąć poezja, by nie była czymś hermetycznym. Zresztą próby wyjścia z tematami, które mogą być szeroko zrozumiane i komentowane, podejmowała także w dramaturgii. Kim była naprawdę w tym, co tworzyła? Jak często tworzyła po to, by zrozumieć, że jest? Które jej utwory były konfesyjne, a które dawały świadectwo bacznej obserwacji świata przedwojennego, wojennego i tego po wojnie, w którym – jak utyskiwała – rzeczywistość rozmywa się alkoholizowaniem?

Jest jeszcze coś. Czułość wobec prawdy i wrażliwość na jej kaleczenie, gdy opowiada się o Świrszczyńskiej. Charakterystyczna literówka (?) „kos-kot” wspomniana już na wstępie, stanie się swoistą metaforą prowadzącą przez świat, który chciał być może innej twórczyni, komentował ją z drobnymi, lecz zasadniczymi błędami. Ale to również opowieść o tym, jak słowo wraca na swoje miejsce, stoi na baczność i w przypadku każdego utworu Świrszczyńskiej jest na właściwym miejscu. Trudno pisać o kimś, kto już odszedł i nie doda nic więcej do narracji, która czasem sama boi się błądzenia albo niepewności. Wyszła jednak z tego książka kapitalna, dosłownie do pochłaniania, ubarwiona zdjęciami i dzięki temu wciąż przypominająca, że jest to opowieść o osobie, nie tylko o Historii, zjawiskach krytycznoliterackich czy postrzeganiu oryginalności w kobiecej twórczości poetyckiej.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

2026-10-08

„Krach” Édouard Louis

 

Wydawca: Wydawnictwo Pauza

Data wydania: 14 października 2026

Liczba stron: 192

Przekład: Joanna Polachowska

Okładka: miękka

Cena detaliczna: 44,90 zł

Tytuł recenzji: Obok brata

Jego „Historia przemocy” mnie uwiodła, a właściwie sprawiła, że na początku przygód literackich z tym autorem straciłem czujność. Uprawiana przez niego autofikcja jest bardzo charakterystyczna, bo pełna mielizn, truizmów i ocierająca się gdzieś o problemy, prawdziwe problemy domagające się przynajmniej solidnych powieści, a nie wprawek w pisaniu, gdzie autor w różnych miejscach pokazuje, co może zrobić z formą i jak ją wykorzystywać do tworzenia, jednak nie tworzy, lecz odtwarza. A właściwie sili się na to. „Koniec z Eddym” to była moim zdaniem książka, która pokazała, że król jest nagi. Tkwiący w niej potężny potencjał nie został wykorzystany. Dzieje się tak również w „Krachu”, który ponownie nie jest powieścią, lecz dość specyficznym połączeniem reportażu i eseju. W „Końcu z Eddym” nie podobało mi się to, że wszystko było w nadmiarze werbalizowane. Tutaj mam wrażenie, że zmarłego tragicznie – po tragicznym i przygniatającym do ziemi życiu – brata właściwie wcale nie ma, są tylko Édouard Louis z próbą narracji konfesyjnej, stylistyczny nieporządek i przede wszystkim fragmenty tak dydaktyczne, że nie da się ich czytać, a ich apogeum jest – wtłoczona w moim odczuciu w przypadkowe miejsce – partia dramatyczna, gdzie autor rozmawia z duchem zmarłego.

Przyznam, że sięgnąłem po tę książkę nie z wiecznej potrzeby czytania o losach nieszczęśliwych rodzin, bo takie powieści wydają mi się najbardziej wartościowe. Sięgnąłem po tę rzecz (nie powieść!), by spróbować zrozumieć fenomen tego młodego pisarza, którego popularność staje się coraz większa, jest nagradzany i faworyzowany pośród twórców piszących znacznie lepiej niż on. Może to kwestia kontrowersji, tematyki, obsesyjnego powracania do tematu rodziny robotniczej, która nie dała mu narzędzi do pracy fizycznej, lecz takie, które pozwoliły pisać i uwalniać się poprzez to pisanie. „Krach” zaczyna się kontrowersyjnie, a przynajmniej skutecznie przyciąga uwagę. Louis rozpoczyna od tego, że nie przejęła go wieść o starszym bracie, któremu poświęca tę książkę. Ale wiara w tę ostatnią deklarację to duży błąd poznawczy już na wstępie. Po raz kolejny francuski prozaik napisze opowieść o samym sobie.

Jest tu dużo gładkich zdań o wyobcowaniu, samotności, byciu wciąż na marginesie i o tym, że autor opisuje człowieka trudnego, z którym nie dało się żyć, który sam nie umiał unieść ciężaru życia, bo tkwił wciąż w tym, co mu się przydarzyło, i nie otwierał się na to, co może się przydarzyć. A właściwie sam projektował to nieprzydarzanie się. Ta śmierć była niewygodna dla wszystkich, ale wielu przyniosła ulgę. Przejmujący jest fragment, w którym czytamy, że Édouard Louis nie chce partycypować w pochówku brata i że nie jest w tym osamotniony. Pozostawiony samemu sobie nawet po śmierci był jednak ten, który uczynił bratu wiele krzywdy. Louis wymienia powody, dla których trzymał się od tego człowieka z daleka. To jego marazm, a jednocześnie agresja. Koniecznie podkreślony negatywny stosunek do homoseksualizmu, bo przecież tą kartą Louis bardzo lubi grać w swojej literaturze. Nakreślenie sylwetki poprzez to, co mówią o zmarłym inni. Szczególnie kobiety będące z nim w związkach. Wszystko wypunktowane faktograficznie, ale nie jestem do końca pewien, czy te szesnaście faktów to rzeczywiście prawda. Nie oskarżam opowiadającego o wymysły. Oskarżam opowieść: o brak pogłębienia psychologicznego, nadmiar epatowania oczywistościami, przykry stosunek do tego, czym jest niezrozumiane życie, i ponowne wysunięcie na pierwszy plan pochodzenia – te ponure sceny domowe oraz fantazje, że przecież „los klasy ludowej” to często banalna i poprzedzona jałowym życiem wczesna śmierć.

„Krach” to książka o tym, czego autor dowiedział się o swym bracie (najwidoczniej niewiele, biorąc pod uwagę skrótowość tej narracji), a nie o tym, jak to na niego wpłynęło. Gdyby może uważniej wczytał się w „Rok magicznego myślenia” Joan Didion, którą dzierży w dłoni, zrozumiałby, jak sugestywnie opisywać śmierć – ale on chce ją zrelacjonować, bo w przeciwieństwie do Didion nie pisze o utracie powiązanej z uczuciami. Można przeczytać jedynie o uldze, lekkim zaskoczeniu, zaskakującym poczuciu spełnienia dającym mu przestrzeń, by teraz wszystko opisać. By był już komplet ludzi z jego rodziny, którym poświęca książki. „Krach” ma być bardzo dosadny i zdecydowanie skrótowy. Trudno napisać cokolwiek więcej o kimś, kogo się nie znało i do kogo nigdy się nie zbliżało, a czułe wyznania, że chce się go poznać i zrozumieć, to chwyty poniżej pasa, bo chęć poznania i zrozumienia ma być fundamentem do napisania tej opowieści. Książki, w której nikt w żadnym rozdziale czy fragmencie nie sięga gdzieś głębiej. Nie ujawnia prawdziwego tragizmu człowieka umierającego w sile wieku. Jakby te punktowane fakty były tym, co wydaje się najistotniejsze. Jakby Louis podjął się pisania o przypadkowym człowieku z ulicy, który zmarł i można o nim zebrać trochę informacji.

Autor wspomina, że zmarły nie znosił prawdy o sobie. I naprawdę nie jestem pewien, ile tu jest prawdy, ile konfabulacji, ile tez dopasowanych tak, by Louis mógł ponownie wyrazić siebie jako tego, który zerwał z uwarunkowaniami społeczno-klasowymi i zdobył pozycję literata. A zmarły brat? Dowiemy się bardzo niewiele i ujrzymy go głównie w sytuacjach, gdy upadał, choć podoba mi się fragment, w którym autor wspomina jego uśmiech. Uśmiech człowieka skazanego na upadek, bo niezdolnego myśleć perspektywicznie. Słabość jednego brata to jednocześnie siła tego drugiego, który opowiada o czyimś staczaniu się po równi pochyłej, choć robi to z perspektywy kilku spotkań lub informacji zdobytych o człowieku oddalonym od ludzi, niemogącym z nimi normalnie funkcjonować. Chciał wychodzić poza determinizm społeczny, chciał nawiązywać właściwie działające relacje, niewątpliwie chciał być ojcem, lecz ukazywany jest z tak daleka, że widzimy tylko punkty ważne dla autora. Nie ma tu żadnego psychologicznego pochylenia się nad tragiczną postacią. Skądże miałoby się wziąć, skoro już w pierwszym zdaniu to Louis wygrywa walkę o uwagę odbiorców.

To opowieść o człowieku skazanym na taki rodzaj egzystencjalnego smutku, którego nic nie było w stanie przełamać. Brat opowiada o nim, konkretyzując wady: agresję, alkoholizm, nieprzewidywalność, przestawanie z niewłaściwymi ludźmi. Nie wiem, czy ktoś, kto deklaruje, że przez dekadę nie miał żadnego kontaktu ze zmarłym, ma prawo do napisania książki o tym, jak brat żył, zanim odszedł. W gruncie rzeczy odnoszę smutne wrażenie, że dla Louisa „Krach” to taki quasiliteracki pamiętnik o tym, co można skleić, zbierając rozrzucone elementy układanki właśnie zakończonego życia kogoś, wobec kogo nie miało się żadnych czułych uczuć. Podkreślanie tego kilkukrotnie udowadnia, że to narracja napisana w jakimś konkretnym, może komercyjnym celu. Chciałbym zobaczyć w tym zmarłym coś więcej niż wszystkie złe rzeczy, które zrobił. Chciałbym, by brat dotknął człowieczeństwa brata. Zwłaszcza że deklaruje, iż chce go zrozumieć po śmierci. Najwidoczniej jednak tak naprawdę chce surowo i metodycznie zrekonstruować życie kogoś, kto – w przeciwieństwie do niego – przegrał. Nie ma tu ani jednego zdania zawierającego głębszą refleksję dotyczącą anatomii tej przegranej. Jest za to mnóstwo gładkich i banalnych zdań o tym, co myśli Louis i jak ocenia zaistniałą sytuację – ostrzegam, że nie w twórczy sposób.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

2026-10-05

„Kulturysta” Łukasz Krukowski

 

Wydawca: Wydawnictwo Cyranka

Data wydania: 5 października 2026

Liczba stron: 264

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 54 zł

Tytuł recenzji: Wielkie ciało

Zawsze interesowały mnie w literaturze obsesje. Te związane z podejmowanymi w życiu działaniami, ale również ludzi, których obsesyjne działania koncentrowały się na tym, co robią ze sobą albo jak kształtują swoje myślenie o świecie, albo – i to ciekawsze! – jak ich stosunek do świata łączy się ze skupieniem na własnym ciele. Myślę, że mrocznym rewersem powieści Łukasza Krukowskiego może być „Głód” Roxane Gay, zdobywający światowe uznanie, czego prawdopodobnie Krukowski nie doświadczy, choć w Polsce jego książkę wydała ta sama oficyna. Uważam jednak, że obie te narracje na poziomie struktury opowiadania łączy to samo: ambiwalencja i kompulsywność związane z własnym ciałem. Traktowanie go jako punktu wyjścia do rozważań szerokich, socjologicznych i społecznych jak u Gay piszącej właściwie manifest, ale również jako prezentacja osobistej drogi przez mękę z konsekwencjami przede wszystkim związanymi z prywatną egzystencją. Gay analizuje otyłość, polski pisarz skupia się na zwiększaniu masy mięśniowej. Za wszelką cenę.

Gay pisze o otyłości, bohater Krukowskiego o tym, jak w żołnierski i bezkompromisowy sposób modeluje swoje ciało, by przystawało do konkretnego wzorca. Roxane Gay opowiada także innym językiem. W „Kulturyście” mamy narrację szorstką, rzeczową, nastawioną na sprawozdawczość i pozornie sprawiającą wrażenie mało literackiej. Krukowski nie dba o panoramiczność czy szersze refleksje, choć wychodzimy od czasu do czasu z rewiru zaburzonej jaźni głównego bohatera i przyglądamy się temu, jak postrzegają go inni. On sam chce być właśnie dostrzegany. Zauważalny. Być może szeroko rozpoznawalny ze względu na swoje ciało, które poddaje okrutnym eksperymentom i sam siebie w tym ciele deprecjonuje, gdy pisze o mięsie do ukształtowania.

W „Kulturyście” kształtuje się jednak coś innego, coś bardzo niebezpiecznego. Podoba mi się użyte tutaj określenie „tunelowego widzenia świata”. Poznajemy chłopca, potem nastolatka i dorosłego mężczyznę zafiksowanego na jednym celu: wyrzeźbieniu swojej sylwetki tak, by być z niej dumnym, i byciu prawdziwym kulturystą. I to jest cały jego wszechświat. A za tym idzie specyficzna powieść inicjacyjna napisana przez autora mogącego być moim synem, w związku z tym w moim odczuciu wiarygodna, chociaż mało literacka (nie miała chyba zresztą taka być). Retrospekcje bardzo sprawnie ukazują drogę do stanu, w którym bohater jest już gotowy katować swoje ciało z niespotykaną siłą i precyzją, dbając o każdy element, a wszystkie mają być perfekcyjne.

Od śmierdzącej siłowni gdzieś pośrodku niczego po profesjonalne miejsce do ćwiczeń – jesteśmy wszędzie nie z człowiekiem, lecz jego fiksacją dotyczącą rozwoju tkanki mięśniowej nadającej konkretny wygląd. Łukasz Krukowski posługuje się tutaj szeroko pojętą specjalistyczną terminologią, bo tkwimy w środowisku, w którym znajomi głównego bohatera też próbują walczyć o dobrą formę. Ale nie jest ona dla nich celem absolutnym. Tytułowy kulturysta nie chce po prostu wyglądać dobrze. On chce wyglądać perfekcyjnie. Nie daje swemu ciału żadnej taryfy ulgowej. Moderowany przez jakąś wirtualną głowę z Wielkiej Brytanii podejmuje się wysiłku treningu oraz wspomagania organizmu substancjami, które mogą być groźne – i bohater zdaje sobie z tego sprawę, choć naiwnie rozpoznaje zagrożenia związane z próbami uczynienia z siebie antycznego kolosa. Zanim Krukowski sam to doda do swej powieści, zdążam wcześniej sprawdzić wszystkie najczęstsze przyczyny śmierci kulturystów. Dla bohatera tej książki śmierć to niezauważenie. A jednocześnie uśmierca sam siebie, swoje zainteresowanie światem i innymi, zawęża mentalność, koncentruje się na jednym celu. Jego znajomi, których podziwiał, znajdują w życiu przyjemności albo zajęcia niekoniecznie związane z tym, czego oczekuje od siebie mężczyzna już od dawna tracący kontakt z rzeczywistością. Zwłaszcza gdy pojawia się Instagram i można tam sobie założyć konto.

Miliony z nas wstydzą się swoich ciał. Kolejne miliony eksponują je w social mediach, wpędzając w kompleksy tych, których wstyd jest niewielki, ale zaraz stanie się nie do zniesienia. Dla bohatera książki nie do zniesienia są ułomności. Uświadomienie sobie, że jego ciało może być zawodne. Że może przydarzyć się coś, co spowoduje unieruchomienie, zatrzymanie szaleńczej gonitwy za… za czym właściwie? W „Kulturyście” skryta jest opowieść o tym, że doświadczamy siebie w tak opresyjny sposób, że decydujemy się na zmianę bez względu na wszystko. Tu zmiana ma dotyczyć ciała. Ma być potężne, wzbudzać podziw, ma być dziełem sztuki wypracowanym po to, by inni mogli je podziwiać. Czy inni naprawdę są zainteresowani tym, jaką gehennę urządza swemu ciału bohater?

Łukasz Krukowski prezentuje nam w swej powieści rozpisaną na ciekawe detale anatomię desperacji i obsesji. Jest to również książka o tym, że w najbardziej zaangażowanym działaniu, które odetnie nas od rzeczywistości, pozostaniemy rozpaczliwie samotni. Tutaj cel zbliża się, a jednocześnie oddala. Dochodzenie do stanu, w jakim chciałoby się mieć pod kontrolą swoje „mięso”, jest jednocześnie deprecjonowaniem własnej tożsamości. Tu nie tylko jest mowa o tworzeniu masy, potem kształtowaniu rzeźby, a następnie realnym myśleniu o tym, co zrobić z wyrzeźbioną sylwetką. Bohaterowi wciąż jest mało. Dlatego to także rzecz o obsesyjnym nienasyceniu. Ciągłym traktowaniu siebie jak pola walki, tylko że nie ma tu żadnych wrogów. A może są nimi te detale ciała, które trzeba uzupełnić i powiększyć dzięki zastrzykowi czy tabletce?

Po co nam perfekcja? Po co najpiękniej nawet wyrzeźbione ciało, jeśli stoi za tym swoista idiosynkrazja wobec samego siebie? Krukowski opowiada tu bardzo kameralną historię, lecz jest w tym wszystkim uniwersalny i śmiały. Stara się pokazać cienką granicę, za którą fascynacja przechodzi w obsesję. A potem wkracza tam, gdzie gigantyczne pragnienie osiągania niemożliwego żegna zdrowy rozsądek. W sumie to bardzo przerażająca książka, choć napisana lekkim językiem i przystępna w odbiorze dla każdego. Zwraca również uwagę na społeczne zjawisko epatowania ciałem, ujawniania jego rzekomej wartości, a także na gloryfikację złudzeń. Możemy uczynić nasze ciało pięknym, a potem je zniszczyć. Możemy zniszczyć w zarodku obsesję konkretnego wizerunku i dzięki temu się uratować. Możemy też zrobić dosłownie wszystko ze swoim umysłem, by zaprogramować go na sukcesywne niszczenie ciała, nazywając to dążeniem do perfekcji. Za dużo bronzera i testosteronu. Za mało prostej refleksji, czy na pewno warto.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

2026-09-28

„Łabędzi śpiew. Diana, moja siostra” Charles Spencer

 

Wydawca: Wydawnictwo Marginesy

Data wydania: 22 września 2026

Liczba stron: 352

Przekład: Diana Wierzbicka, Maria Jaszczurowska

Okładka: miękka

Cena detaliczna: 69,90 zł

Tytuł recenzji: By wciąż pamiętać

Kończyłem liceum, kiedy dowiedziałem się o tym, co wydarzyło się w tunelu w Paryżu. Początek września 1997 roku był szczególnym czasem. Mnie nie odszedł ktoś bliski, ale na pewno kobieta, którą już w nastoletnim wieku podziwiałem. Do dziś pamiętam jej promienny uśmiech. I tak chciałbym ją zapamiętać. A dla tych, którzy albo zapominają, albo nie mieli świadomości, kto w ubiegłym stuleciu ubarwił życie rodziny Windsorów, a jednocześnie rozpaczliwie chciał się wydostać z klatki etykiet brytyjskiego dworu, książkę na temat Diany Frances Spencer napisał ktoś, kto mógł to zrobić najlepiej – jej brat Charles, o którym nawet jego matka mówiła, że znał swą siostrę najlepiej. I choć wydaje się, że ta publikacja ogniskuje się wokół Charlesa, nie Diany, nie ma nic bardziej mylnego, bo stylizowane na egocentryczne „ja” narratorskie prowadzi nas tu przez historię wielkiego cierpienia skrytego pod pięknym uśmiechem, zgrabną posturą, wieczną gotowością do czynienia dobra i pod wizerunkiem, który świat pokochał. Spencer po latach rozprawia się zarówno z wieloznacznością kwestii wizerunku, jak i koncentruje się na wspomnianej klatce, bo dla jego siostry nie było nią tak do końca tylko funkcjonowanie wedle etykiety dworskiej, ale też coś zupełnie innego.

Mam pełną świadomość tego, że „Łabędzi śpiew” zbierze bardzo różne opinie i może stać się książką kontrowersyjną dla tych, którzy być może nie przeczytają jej uważnie. Przede wszystkim mam wrażenie, że pomysł na nią, w gruncie rzeczy prostą konstrukcję z wieloma wymownymi zdaniami, rodził się w głowie Charlesa Spencera dosyć długo. Widać to głównie w tym, jak strukturalnie ułożona jest ta opowieść. Prowadzą ją rozdziały z fragmentami laudacji, która potem pojawia się w całości i była prawdopodobnie najtrudniejszym do napisania w życiu tekstem dla kogoś, kto zawodowo – i biegle – zajmuje się pisaniem. Spencer bardzo sprawnie i płynnie porusza się między retrospekcjami – tymi stricte rodzinnymi, ale również związanymi ze ślubem siostry i jej pogrzebem analizowanym wręcz minuta po minucie z poczuciem, że każda z nich była niewyobrażalnym obciążeniem emocjonalnym nie tylko dla autora. Historie rodzinne i sylwetki innych członków rodziny, w której dorastała Diana, pozwalają lepiej zrozumieć to, w jaki sposób potem funkcjonowała. A i tak są momenty, w których brat pokazuje, że zanim jego siostra stała się dorosłą kobietą, kryły się w niej rzeczy, które po latach można określić jako coś na kształt pożerających ją od wewnątrz demonów.

Diana Frances Spencer nie dorastała w rodzinie idealnej, ale w takiej, w której ojciec zaszczepił każdemu przekonanie, że drugiego człowieka zawsze należy traktować z szacunkiem i nigdy się nie wywyższać. Brat przygląda się siostrze z cienia stworzonego przez kilka lat różnicy wieku. Opowiada o momentach, w których Diana mogła wybierać, ale też o takich, w których wyboru nie było. Sentymentalne opowieści o tym, jak radośnie spędzali wspólnie czas, przełamywane są fragmentami zmierzającymi do opisu ostatecznego końca. Do pożegnania w Opactwie Westminsterskim, śledzonego na całym świecie przez miliardy ludzi. Co wówczas myśleli? Jaki rodzaj straty przeżyli?

Autor potrafi pisać w taki sposób, że wiele jego zdań oznajmujących wywołuje w czytelniku mnóstwo pytań, także tych bez odpowiedzi. Nie odczytałem „Łabędziego śpiewu” jako ostrej krytyki brytyjskiego dworu królewskiego, który odseparował się od Diany, gdy zdecydowała się na życie wolne, nie wedle sztywnej etykiety. Jeśli książka ta jest jakimś oskarżeniem, to przede wszystkim (wciąż żywo po latach – napisana przecież blisko trzydzieści lat od tragicznej śmierci Diany Spencer – i wciąż zasadnie w odniesieniu do mnóstwa osób) oskarża prasę zezwalającą na haniebne praktyki kupowania zdjęć od zleceniobiorców, którzy gotowi są sfotografować absolutnie wszystko dla zysku. My, ludzie w tak zwanym średnim wieku, pamiętamy doskonale, że przed kimś takim uciekała Diana ze swym partnerem. Że ta ucieczka skończyła się tragedią i to był w zasadzie ten łabędzi śpiew: bezgłośne wskazanie, że ma już serdecznie dosyć, że jest gotowa uciekać kompulsywnie, nie zapinając pasów bezpieczeństwa, jak najdalej od zagrożenia, jakim był kolejny fotograf, który ścigał ją do utraty tchu.

A przecież Diana Frances Spencer została sfotografowana tysiące razy w pięknych sytuacjach. Autor dopisuje tu również takie mające miejsce z dala od dziennikarskich fleszy, w rodzinnej idylli, którą dorastające rodzeństwo stworzyło sobie mimo życia w cieniu rozwodu rodziców i mimo faktu, że ojciec wziął za żonę kobietę, której chyba tylko Diana potrafiła dać odrobinę serca. To serce biło głównie dla rodziny, lecz przede wszystkim synów. Charles opisuje to subtelnie, delikatnie i wyjątkowo sugestywnie. Patronująca ponad setce organizacji wspierających ludzi w potrzebie Diana Spencer była osobą, której serce musiało być monumentalnie wielkie. Podobnie jak pokłady cierpliwości i ciepła – również dla wrogów pragnących zdobyć jak najlepiej płatne zdjęcia z miejsc, gdzie Diana nigdy nie powinna być fotografowana.

Mnie w „Łabędzim śpiewie” najbardziej zaciekawiło to, co autor dość subtelnie punktuje, ale co z pewnością sterowało całym życiem bohaterki tej książki. Zwracam uwagę na daty, przyglądam się jej wiekowi na poszczególnych etapach życia. Wszystko za wcześnie. Wszystko zbyt odpowiedzialnie. Wszystko wymagające za dużo od dziewczyny, której nikt nie pomógł w szkolnych niepowodzeniach, ale każdy chciał potem widzieć ją jako pomnik dobroci. Diana była pomnikowa. Ale nie była gotowa na to, by zamienić się w pomnik, w którym jej serce przestanie bić żywo dla prostych, potrzebujących ludzi. Rodzina królewska nie była ani prosta, ani potrzebująca. Jedynie okrutnie wymagająca. Młoda kobieta stanęła przed nie lada wyzwaniami. Musiała przemodelować wszystko dobre, co zaszczepiła jej rodzina, i trzymać się kurczowo poczucia życiowej dobroci, by nie utracić tożsamości, która ukształtowała się dopiero wówczas, gdy Dianie zakładano na głowę symbol statusu Jej Królewskiej Wysokości.

Spencer pisze tak, jakby chciał zdemontować pomnik, wstawiając w jego miejsce empatycznego człowieka, czyli swoją ukochaną siostrę, o której miał się wypowiedzieć publicznie na jej pogrzebie, co staje się motywem przewodnim książki. Chciał, by ludzie pokochali ją naprawdę. Wszyscy. Nie tylko ci, którzy emocje wiązali z pomnikowością właśnie. „Nigdy nie udawała ideału” – czytamy. Zrobiono z niej ideał, a potem zlinczowano, gdy rozpadły się jego elementy. Kto sięgnął bruku? Ideał Diany Spencer w oczach milionów wielbicieli czy ci, którzy strukturalnie i systematycznie dążyli do tego, by ten ideał po bruku przeciągnąć? Ta książka nie opowiada o opozycji archaizmów rodziny królewskiej i nowoczesnych pomysłów na życie księżnej Diany. Ona mówi o tym, z jak wielkim ciężarem musiała się zmagać ta młoda kobieta i jak często bolało, gdy uśmiechała się szczerze, ale z tyłu głowy miała świadomość, że jest manipulowana, wykorzystywana, a nawet uznawana za narzędzie do kreowania sposobu, w jaki widzą świat miliony osób.

I o tym jest ta książka. O samotności z wyboru, niemożności wycofania się z niej, a potem o próbie walczenia o szczęście. Charles Spencer, sam po licznych perturbacjach w związkach, wspomina siostrę, która uznawała, że oboje nie zasłużą z różnych powodów na stałą, prawdziwą i zmieniającą życie na lepsze miłość. Charles pozostał przy życiu, wciąż szukając i wciąż błądząc. Diana popełniła ledwie kilka „błędów” i okazało się, że kosztowało ją to życie. Trzydzieści sześć lat nie jest wiekiem na umieranie, kimkolwiek byśmy byli. Ale tylko tyle lat dane było Dianie Spencer, by mogła pokazać swą niezwykłą charyzmę (której wiwisekcją jest ta książka) oraz nieprzeciętną siłę charakteru, która pozwalała na kroczenie własną drogą zawsze i bez względu na obciążające ją z tego powodu okoliczności. Cieszę się, że po latach ktoś pisze o kobiecie, która dla młodego pokolenia może być jakimś uśmiechniętym cieniem z przeszłości niemającym teraz znaczenia dla świata. Spencer udowadnia, że tak nie jest. Jego ukochana siostra wciąż żyje, choć jej serce przestało bić kilka godzin po tym, jak kalendarz wskazał 31 sierpnia 1997 roku.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

2026-09-22

„Piotr Rawicz. Biografia opętanego przez pismo” Anna Ciarkowska

 

Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Data wydania: 17 sierpnia 2026

Liczba stron: 342

Okładka: miękka

Cena detaliczna: 54,90 zł

Tytuł recenzji: Wyjść z cienia

Dlaczego sięgnąłem po tę książkę? Bo z ogromnym zainteresowaniem czytam zawsze o ludziach marginalizowanych przez życie, samodzielnie kryjących się na jego marginesie albo umiejscawianych tam przez konteksty. O ludziach, o których Wikipedia pozwala przeczytać kilka zdań, jakby ich biografia zamykała się w mało znaczącym dla świata kręgu działań i przemyśleń. Ale zaintrygowała mnie ta publikacja także dlatego, że autorką nie jest klasyczna biografka czy naukowczyni wprawiająca się w sztuce opowiadania cudzego życia. Anna Ciarkowska, zawodowo związana z Katedrą Teorii Literatury w Instytucie Kultury Współczesnej Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Łódzkiego, jest przecież także pisarką, choć z różnych powodów nie było mi po drodze z jej powieściami, a teraz wiem, że to poważne przeoczenie. I stało się tak, że być może świat przeoczył istnienie i twórczość Piotra Rawicza – poligloty żydowskiego pochodzenia, który po wojnie osiadł we Francji i pełnił tam wiele istotnych między innymi dla kultury funkcji. Upływ czasu wymazał to jednak, jak wymazał częściowo jego niezwykłą książkę o Holokauście. Ciarkowska nie tyle podejmuje się odtworzenia dziejów człowieka, któremu wreszcie poświęcona jest należyta uwaga, ile buduje narracyjny labirynt, gdzie więcej będzie pytań niż odpowiedzi.

Nie jest sztuką podjąć się opowiadania życia kogoś powszechnie znanego. Nie tylko dlatego, że w biograficznych ramach, które Ciarkowska całkowicie rozsadzi, można posiłkować się większą liczbą materiałów źródłowych. Autorka znalazła ich bardzo wiele. Jej bliskość z Rawiczem ma szerszy kontekst i dużo większe znaczenie niż projekt książki. Uwikłana w jego losy podczas pracy badawczej, pisała tę opowieść bardzo długo. Bo to opowieść, zbiór fantazji, licznych dygresji i stawianych co rusz pytań retorycznych. Anna Ciarkowska nie boi się napisać „nie wiem”, kiedy dociera do mrocznych i niemożliwych do odtworzenia momentów egzystencji człowieka, który chciał życie zapomnieć, bo jego doświadczenie Zagłady zdeterminowało bardzo wiele wyborów, a także ukształtowało jako niejednoznacznego: od osoby pełnej wigoru, pasji tworzenia i współtworzenia z ludźmi z emigracyjnego (i nie tylko) środowiska literackiego materiałów do badań, odczytu i hermeneutyki po bliskiego anhedonii współczesnego Obłomowa, który stanął w miejscu w wielu aspektach, a autorkę interesuje ten zastój głównie w wymiarze egzystencjalnym.

Wstęp wyraźnie określa strukturę książki. To będzie biografia à rebours, o ile w ogóle będzie biografią. Autorka dzieli swą narrację na trzy zasadnicze okresy, nazywane odpowiednio Pohistorią, Historią i Przedhistorią. Szybko zatem zorientujemy się, jak zamierza przedstawiać swego bohatera. Ale jest tu także ona sama i nie jest żadną klasyczną biografką, która usuwa się w cień. O ile metafora cienia działa tutaj znakomicie w opowiadaniu o ludziach z otoczenia Piotra Rawicza i o nim samym, o tyle Ciarkowska nie chce pisać z pozycji, którą można byłoby określić jako subtelne prowadzenie czytelnika przez trzy wyznaczone przez siebie okresy, poprzez dramat egzystencjalny i jego konsekwencje, z pominięciem kwestii autotematycznej – jak pisać o kimś, by nie stworzyć wspominanej we wstępie „biograficznej maskarady”.

Wspominany wielokrotnie Jerzy Putrament napisał i wydał wiele książek. Ale nie taki typ człowieka, nie taka skłonność do ekstrawersji w pisaniu i nie taki życiorys przyciąga Ciarkowską. Rawicz stworzył w zasadzie tylko jedną pełną powieść, której autorka biografii przygląda się ze szczególną uwagą, analizując fragmenty niezwykłe, niepokojące, innowacyjne, kontrowersyjne, grafomańskie. Cytując samego Rawicza, odczarowuje znaczenie słowa „grafomania”. Odbiera mu pejoratywność, prowadząc nas skomplikowanymi ścieżkami twórczości wizyjnej tego człowieka. Ta twórczość była fragmentaryczna i z pewnością dużo obszerniejsza niż wydane pozycje Putramenta. Bo Rawicz pisał kompulsywnie i stale, bez przekonania oraz intencji ujawniania swego pisania światu. Tak jak podczas pobytu w obozach koncentracyjnych zamykał się w sobie i – jak ciekawie sugeruje autorka – nie czuł się sobą, lecz każdym, tak we wszystkim, co pisał, widać było imperatyw pisania o swego rodzaju klęsce, jaką jest życie w tak wielu kontekstach. No właśnie, konteksty. Tu Ciarkowska jest najciekawsza, bo zostawia pole do popisu naszej wyobraźni. Prezentuje postacie intelektualistów, pisarzy, ludzi kultury, o których każdy student polonistyki wie sporo, a czytelnik może być zaskoczony współwystępowaniem nazwisk, które połączone są tu dzięki losom Rawicza. I później przez cały czas możemy zadawać sobie pytanie, czy Piotr Rawicz ukazywany jest tu poprzez kontekst, czy sam jest kontekstem zupełnie innej opowieści. Historii o tym, czy możliwe jest życie po Auschwitz i czy możliwe jest swobodne oddychanie emigranckim powietrzem (sugestywne opisy Paryża, piękne fragmenty tej narracji), skoro wdychało się śmierć i ta śmierć towarzyszyła już zawsze. Do momentu, w którym Rawicz zdecydował, kiedy ma ostatecznie przyjść.

Przyszła niedługo po śmierci partnerki Rawicza. Metodycznie zaplanowana i ustalona na konkretny dzień, z konkretną bronią jako narzędziem pozbawienia się życia. Jego burzliwy związek z kobietą, która prawie we wszystkim wydawała się od niego inna, jest u Ciarkowskiej pewnym fundamentem i jedną z niewielu kwestii, które wydają się wyraźne. Piotr i Anka. Od lat ze sobą. Zmieniający tożsamości, kraje, poglądy, stosunek do tego drugiego. Połączeni więzią, której nie da się wyrazić. I odchodzący razem: ona z bezkompromisowym wyrokiem, on ze świadomą decyzją. Zatem opowieść Ciarkowskiej zaczyna się od śmierci, a potem – cofając się – pokazuje, co do końca ostatecznego zbliżało i w jaki sposób doświadczenie jej okrutnej bliskości w czasie Zagłady zajęło umysł i mentalność człowieka, który w dużym stopniu umarł za życia. I tylko pozornie zmartwychwstał, by pomagać, działać, ale przede wszystkim pisać, wciąż zapisywać kolejne strony, wciąż tym pisaniem bronić się przed obłędem, bo kto wie, czy ostatecznie nie zdecydowałby się odejść przed Anką.

„Piotr Rawicz. Biografia opętanego przez pismo” to narracja płynna, jednak przepełniona niepokojem autorki o to, w jaki sposób pisać dalej, jak trudna, a czasem niemożliwa jest kontynuacja – nawet jeśli czyjeś życie opowiada się wspak. To też specyficzne połączenie opisu detali: rzeczy i myśli sprzęgniętych ze sobą lub wykluczających się. Mają – jak w biografii sensu stricto – dominować fakty, ale tu jest tak, że wokół nich tworzy się ta zasadnicza opowieść oparta na domysłach i bardzo wielu wątpliwościach. Podoba mi się sposób, w jaki Ciarkowska zaciemnia pewne rewiry, a niektóre ukazuje niczym oświetlone jasnym słońcem. Widać momenty, w których waha się, jak skonstruować kolejne zdanie i dopasować je do reszty – podobnie jak Rawicz, który miał problemy z tym, by przytulić do siebie właściwe słowa. Takie mam czysto ludzkie przemyślenie: że ta książka jest dowodem, iż Ciarkowska chciałaby Rawicza po prostu mocno przytulić. Może nawet napić się z nim wódki, popłakać, utknąć na chwilę w „obłomowszczyźnie” i pozostać w cieniu.

Nie chce i nie będzie cieniem, opowiadając historię o największym w swym okrucieństwie okresie, o którym pisze tu nadzwyczaj konkretnie, bardzo dynamizuje rozdział określany mianem Historii, szybko nas przez niego przeprowadza, a przecież wciąż do niego wraca. I zastanawia się, czy biografka może zbliżyć się emocjonalnie tak bardzo do kogoś, kogo opisuje, i czy istnieje coś takiego jak „afektywność archiwum” (to już określenie z końcowej partii narracji). Ciarkowska jako biografka nie chce po prostu odtwarzać, ale humanistycznie wskrzeszać. Umieć też milczeć o tym, o czym milczeć się powinno. Na naszych oczach rozgrywa szereg wątpliwości dotyczących opowiadania o człowieku, który sam wciąż był wątpliwością. Dla którego słowo pisane było czymś, co utrzymywało na powierzchni życia, ale także czymś, co z niego to życie wysysało. „Człowiek niedokończony” – tak zostaje trafnie nazwany. Ciarkowska też jest w pełni świadoma, że ostatnia kropka jej narracji nie jest formalnym końcem opowieści, nawet tej odwróconej, koniecznie odwróconej dla lepszego zrozumienia, dlaczego fakty stoją tu w tak ścisłym związku z dylematami dotyczącymi tego, jak je przedstawiać i czym zapełniać luki, w które chce się wedrzeć Ciarkowska jako kobieta empatyczna, a nie badaczka buntująca się wobec klasycznej struktury biografii.

Zdradza zresztą czytającym, że jej największym problemem badawczym jest niejasność przynależności Piotra Rawicza. Czapski, Miłosz, Andrzejewski i wielu innych twórców oraz myślicieli z Polski, którzy wybierali emigrację czasowo lub na stałe, to przecież biografie absolutnie skończone i domknięte w porównaniu z tym, jaką zagadką wciąż pozostaje Rawicz. Przed iloma czytelnikami Ciarkowska ujawni jego pełne mroku życie? Kto po sięgnięciu po lekturę zrozumie, jak wiele ludzkich biografii nigdy nie stanie się obiektem tak czułego opisu jak skomplikowane życie Piotra Rawicza? Myślę, że to jedna z tych książek, które udowadniają, że cały segment biograficznych narracji bywa nad wyraz pewien siebie. Ich twórcy przekonują, że opisali człowieka w słuszny dla siebie sposób. Anna Ciarkowska nie wie, czy jest słuszna, kompetentna, wystarczająco uważna. Wie, że chce opowiedzieć historię o tym, jak się znika za życia i jak to boli – zarówno znikanie, jak i życie. Wyjść naprzeciw krótkim notkom encyklopedycznym. Za każdą z nich może kryć się ogrom spraw do opowiedzenia, jak również ogrom pytań bez odpowiedzi.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ