„Kwestia winy” Bruce Holsinger

 

Wydawca: Wydawnictwo Sonia Draga

Data wydania: 17 czerwca 2026

Liczba stron: 416

Przekład: Paweł Cichawa

Okładka: zintegrowana

Cena detaliczna: 59 zł

Tytuł recenzji: Winni

Każdy z nas zna eksperyment myślowy związany z etyką i moralnością, który zwie się dylematem wagonika. Mamy wybór: albo przejedziemy pociągiem pięć osób na jednym torze, albo przestawimy zwrotnicę i wjedziemy na drugi tor, na którym znajduje się tylko jedna osoba. Zabijamy jednego człowieka zamiast pięciu. Jakiego wyboru dokonamy? Co lub kto ma o nim decydować? Jak kształtować się będzie poczucie winy, skoro podjęcie którejkolwiek decyzji sprowadza na kogoś śmierć? Bruce Holsinger w swoim enigmatycznym thrillerze będzie rozważał między innymi takie kwestie. Jednakże w tej książce, pełnej niejasności w prezentowaniu wzajemnych relacji bohaterów, problemów etycznych czy moralnych pojawi się znacznie więcej. Ale jest to przede wszystkim powieść opowiadająca o nieadekwatności kary do winy oraz o rozważaniu winy w kategoriach, które mogą zaskoczyć czytelnika. Nikt nie chce tu z siebie jej zmazywać, ale każdy inaczej definiuje swój stosunek do tego, że jest winny. Winny śmierci właśnie, jak hipotetyczny sprawca zdarzeń w dylemacie wagonika.

Jednak „Kwestia winy” to nie tylko sprawnie poprowadzona narracja obyczajowa o tym, w jaki sposób członkowie pewnej rodziny, która przeżyła wypadek samochodowy, na pięć różnych sposobów walczą ze stresem pourazowym. To książka o tym, jak na losy tej rodziny, ale i kształt świata wpływają technologie informatyczne; jaką zagadką, a jednocześnie zagrożeniem może być sztuczna inteligencja, i o tym, do którego momentu możemy nad nią panować jako jej stworzyciele. Ciekawa jest tu paralela SI z potomstwem, które powołujemy do życia, dajemy mu warunki do właściwego rozwoju, także etycznego i moralnego, oraz wyraźnie nakreślamy granice dobra i zła. Ale później dziecko musi samo w dorosłym życiu wykorzystać naszą wiedzę albo ją przekształcić w taki sposób, by żyło mu się wygodnie, zgodnie z jego priorytetami. Wszystko to w odniesieniu do stworzonej przez nas sztucznej inteligencji teoretycznie się zgadza, jednak niepokoi ta ostatnia część: danie czy to młodemu człowiekowi, czy wytworowi IT pełnej swobody podejmowanych w przyszłości działań…

W powieści pada wyraźna teza, że nowoczesne technologie mogą nas ochronić przed niemal wszystkim, ale nie będą za nas cierpieć i nie wpłyną na kształt życia, które z ich powodu może się całkowicie rozpaść. Tak dzieje się z pięcioosobową rodziną, która jedzie samochodem kontrolowanym przez zaawansowane technologicznie systemy i ma poczucie, że oprogramowanie pojazdu zapewni jej dotarcie bez szwanku do celu. Za kierownicą siedzi syn, świetnie zapowiadający się sportowiec. Złoty chłopiec, rodzice wiążą z nim ogromne nadzieje: wierzą, że uda mu się zrobić karierę w dyscyplinie, którą kocha. Ich oczko w głowie małżeństwa, mimo że są jeszcze dwie córki. Jazda do celu przebiega bez zakłóceń. Wierzący w niezawodność algorytmów dorośli oddają się swoim pracom zdalnym, fotel kierowcy zajmuje wspomniany chłopiec, a dwie młodsze dziewczynki beztrosko spędzają czas, nie spodziewając się dramatu, który wydarzy się za chwilę.

Wydaje się, że najciekawszą postacią jest Noah, głowa rodziny, narrator tej powieści: jego zaskakujące poglądy, przemyślenia i ich zmienność, a także to, w jaki sposób reaguje na każdy nowo odkrywany fakt bezpośrednio lub pośrednio związany z tym dramatem. Mężczyzna wie, że stoi na czele piątki ocalałych. Jemu w wypadku właściwie nic się nie stało i fizycznie nie ponosi żadnych konsekwencji, ale mnóstwo ich spada na jego umysł, moralność i umiejętność łączenia faktów, a także antycypacji. Noah obserwuje członków swojej rodziny, którzy – chcąc się wyciszyć po dramatycznym zdarzeniu – przenoszą się do domku w innym amerykańskim stanie. Morze, całkowity spokój, możliwość zapomnienia o tym, co się stało. Odruchowo zakłada się, że w aucie było pięcioro świadków zdarzenia, ale to nieprawda. Był szósty. Sztuczna inteligencja nadzorująca samochód. I to między innymi dzięki niej intryga prezentuje się znakomicie.

Bruce Holsinger świetnie oddaje rozterki głównego bohatera, ale równie ciekawie prezentuje zmieniające się relacje rodzinne, tworzące się i rozpadające sojusze, zbliżanie się do żony i dzieci oraz oddalanie od nich. Choć wydaje się, że to rozszarpywany przez dylematy moralne Noah skupi na sobie największą uwagę, szybko można zauważyć, iż to jego żona będzie najbardziej intrygująca. Nie tylko dlatego, że powieść przerywana jest jej wywodami na temat sztucznej inteligencji, którą w niektórych miejscach zestawia z postaciami mitycznymi, podkreślając tym samym uniwersalność i niezmienność pewnych zjawisk. Lorelei jest fascynująca – choć może nie dostrzegamy tego od samego początku, bo ten zawłaszcza jej mąż, ale potem to ona staje się punktem odniesienia wielu następujących później wydarzeń. Także jeśli chodzi o myślenie o tym, że ocalała piątka ludzi ma na sumieniu dwójkę martwych. I dużo, dużo więcej, gdy weźmie się pod uwagę, jak wyglądała sytuacja w samochodzie tuż przed wypadkiem. To nie miało się zdarzyć. Zaprogramowany system miał zadziałać perfekcyjnie. Jednak błędy się zdarzają. Również takie, za które płacimy w bardzo skomplikowany sposób.

Szersze rozważania nad możliwościami i zagrożeniami związanymi ze sztuczną inteligencją pozornie nie wychodzą tutaj poza to, co zdążyliśmy sobie przemyśleć od momentu, w którym produkty IT zdominowały współczesne życie. Jednak „Kwestia winy” dołącza tu dużo więcej przemyśleń, często zaskakujących. Tez, które z jednej strony przerażają, z drugiej fascynują. Bo jesteśmy tylko ludźmi, twórcami algorytmów. A może jest jeszcze inaczej, bo – jak wspomniano w powieści – „rodzina to algorytm”. Ten w świecie przedstawionym Holsingera rozpadł się i należy go naprawić. Tak, naprawić. Każda poszczególna relacja musi ulec doświadczeniu podobnemu katharsis. A wzajemne kontakty rodziców i dzieci są tu dodatkowo wplątane w kolejną historię z dramatycznym finałem, gdy członkowie rodziny przyjeżdżają do rozgrzanego (przede wszystkim symbolicznie) domu, w którym mają mieć okazję do naprawy swego rodzinnego błędu krytycznego.

Istotne są tu postacie drugoplanowe: dziewczynki pozornie niemające wpływu na tok akcji, ale jednak silnie z nią związane. Lekko poszkodowana Izzy dzielnie daje sobie radę z czasową niepełnosprawnością, lecz coraz trudniej jest jej w relacji ze starszym bratem, gdy przekonuje się, jaki jest naprawdę, jak zachowuje się po zdarzeniu, za które był odpowiedzialny. Ciekawsza jest Alice, wyalienowana i zdecydowana na rozmowy ze sztuczną inteligencją, w której widzi jedyną bliską jej istotę. Tyle że nie rozmawia z żadną istotą. Przerywniki w postaci krótkich wymian zdań Alice z jej technologicznie wykreowaną przyjaciółką dodają narracji kolorytu, zwłaszcza wtedy, gdy widzimy, jak ta „relacja” się kończy. Ale Alice jako postać mało odsłonięta przed czytelnikiem jest jednocześnie bohaterką przykuwającą większą uwagę. W przeciwieństwie do rodziców, którzy wciąż rozważają kwestie winy, kary, istoty SI oraz wzajemnych relacji, milczenie Alice po tym, co się wydarzyło, jest bardzo wymowne. I jej dziecięca samotność. Bo rodzice w pewnym momencie orientują się, że oddalili się od swoich dzieci z powodu gnębiących ich problemów. Albo dylematów etyczno-moralnych, które wciąż tkwią z tyłu głowy i nie pozwalają temu małżeństwu być silnym i uzupełniającym się tandemem jak do tej pory. Czy małżonkowie zwalczą kryzys? Co ostatecznie stanie się z ich postrzeganiem tego, w co Lorelei wsiąkła w swym życiu zawodowym, a na co Noah patrzy z uważnym dystansem prawnika?

Nie będzie łatwo zasnąć po tej lekturze. Za to z łatwością będzie można sobie wypisać kilka pytań dotyczących sztucznej inteligencji, na które nie odpowiada książka, a które wcześniej czy później będą się domagać odpowiedzi. „Kwestia winy” to także opowieść o tym, że sekret może ranić dużo bardziej niż kłamstwo, a lojalność rodzinna bywa remedium na wszelkie zło. Analizę zła, jakie pojawia się w tej książce, amerykański pisarz pozostawia w dużej mierze czytelnikom. W jaki sposób sztuczna inteligencja może pozostać dobra, nie kierując się ku złu? Kto ma ją tego nauczyć? I kto w tej książce jest prawdziwym wygranym, a kto zagubił się tak mocno, że z trudem może wrócić do wydarzeń z przeszłości?

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Zgotuję ci piekło. Jak rozwodzą się Polacy” Paulina Socha-Jakubowska

 

Wydawca: Wielka Litera

Data wydania: 24 czerwca 2026

Liczba stron: 264

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 59,99 zł

Tytuł recenzji: Co sobie robimy?

Ta książka jest ciężka jak ołów i pełna opisów bezgranicznych dramatów. Jednocześnie Paulina Socha-Jakubowska zaskakuje, bo chociaż obserwuje pogorzeliska miłości, wciąż w tę miłość wierzy, ba, nawet to przekonanie powtarza, czyniąc z tego reportażu o przerażającym tytule książkę mimo wszystko dającą nadzieję. Nie tylko poprzez wiarę w miłość jako taką, ale również przez to, że reportażystka wierzy w moc dokonywania zmian; że to, o czym napisała, powstrzyma choć część ludzi przez fundowaniem sobie życiowego piekła, w którego kolejne kręgi wkraczamy wraz ze wszelkimi obawami autorki, ale również z faktami dowodzącymi, jak straszne rzeczy możemy sobie nawzajem robić, kiedy zdecydujemy, że nie chcemy już być razem. A zwłaszcza: co się może stać, kiedy łączą nas dzieci – ich osobne dramaty to właściwie książka w książce, o czym łatwo będzie się przekonać już na wstępie.

Wielu z nas doświadczyło rozstań z kochanymi kiedyś osobami. Wielu zdecydowało się na zmiany partnerów, część wybrała samotność. Socha-Jakubowska nie pisze o bezproblemowych rozstaniach i o tym, że one – zwykle dotyczące ludzi bezdzietnych – dają wolność, pozwalają się realizować na innej płaszczyźnie, z kimś podobnie myślącym i czującym. To nie będzie książka o tym, że odejścia warunkują często lepsze życie. Ten reportaż mógłby nosić tytuł jednego ze swoich przejmujących rozdziałów, a mianowicie „Zabiorę ci nawet chęć do życia”. Myślę, że brzmiałoby to bardziej boleśnie i gorzko, choć przyznać trzeba, że i tak nie ma na polskim rynku zbyt wielu tytułów tak mocnych jak ten nadany przez Sochę-Jakubowską. Pomyślałem, że mógłby powstać też reportaż o tej łagodnej formie zjawiska rozchodzenia się dwojga ludzi. Jeśli powstał, a ja go przeoczyłem i nie przeczytałem, to przepraszam. Bo uważam, że rozstania mogą nieść w sobie wspaniałą formę wyzwolenia, i to dla obu stron. Tutaj tak jednak nie będzie. W tej publikacji przeczytacie o bólu, strachu, niszczeniu sobie nawzajem życia i o tym, jakim koszmarem staje się trwanie w zawieszeniu, funkcjonowanie ze znienawidzoną często osobą, bo system prawny działa powoli i bywa tak, że koszmary opisane w tej publikacji trwają bardzo długo, wyniszczając wszystkich uczestników dramatu, przede wszystkim zaś dzieci, które zwykle na nic nie mają wpływu.

„Zgotuję ci piekło” opowiada nie o rozwodzie, lecz o rozwodzeniu się. Bolesnym procesie rozłożonym w czasie i wynikającym z wielu powodów. Także z tego, że byli małżonkowie jak najdłużej chcą być dla siebie nawzajem okrutni. To wybija się tu na pierwszy plan, jest dla autorki nie do pojęcia i wydaje się absurdalne, kiedy zdroworozsądkowo pomyślimy, że w gruncie rzeczy nie dążymy do życia w traumie, a jednak się nią obciążamy na własne życzenie. Będzie tu mowa o ludziach, którzy czerpią jakąś chorą przyjemność z długotrwałego dręczenia swoich byłych partnerów. Nie będzie podziału na płeć, bo tych przejmujących zachowań dopuszczają się zarówno kobiety, jak i mężczyźni. Będzie oczywiście zaznaczone, że to kobiety cierpią w takich sytuacjach bardziej, ale o dziwo Socha-Jakubowska z wyjątkową empatią oddaje głos skrzywdzonym mężczyznom. Tym, którzy płaczą nad swym losem, nie czują się winni destrukcji związku i chcieliby po przejściu przez piekło żyć na nowo. Albo cofnąć czas.

Reportaż ma ciekawą strukturę, albowiem nie koncentruje się tylko na opowieściach rozwodników, jakkolwiek drastyczne by były i jak wiele mogłyby pokazać oblicz ludzkiego zła. Autorka rozmawia również z innymi ludźmi zaangażowanymi w rozwody. Są tu sędziowie i adwokatki, jest też prywatny detektyw. Ich relacje nie tylko uzupełniają opowieści skrzywdzonych – bywa tak, że dodają nadspodziewanie przerażające aspekty tych historii. Przeszkadza mi tu trochę warszawocentryzm, bo mam wrażenie, że gdyby autorka udała się do specjalistów od rozwodów w mniejszych miejscowościach, usłyszałaby zapewne inne opowieści, a być może dowiedziałaby się, że procesy rozwodowe można przeprowadzać szybciej, mniej boleśnie. Jednak tutaj mamy historie ludzi, którzy celowo rozciągają i potęgują ten ból, zastraszają i alienują byłych partnerów i partnerki, a przede wszystkim wciągają w swoje spory innych ludzi, jak również usiłują manipulować adwokatami, by zajmowali się ich sprawami po godzinach pracy.

Najmocniej rezonuje zdanie jednego z rozmówców, lekarza niewstydzącego się swoich łez po rozstaniu. Mówi o byłej partnerce wprost: „Stała się złym człowiekiem”. To stwierdzenie zdaje się kluczowe na tle nakreślonych tu problemów. Jacy potrafimy być dla siebie? Co takiego się dzieje, że z miłości rodzi się nienawiść? Skąd biorą się pokłady zła i podłości, o jakich będziemy czytać tutaj tak często, że podczas lektury z pewnością trzeba będzie robić sobie przerwy na oddech? Paulina Socha-Jakubowska pozornie nie odkrywa tu nic nowego: ludzka podłość znana jest od wieków i widywana w każdym wymiarze, nie tylko przez pryzmat opuszczania kogoś z zamiarem niszczenia mu dalszego życia. Niektóre rozdziały wybrzmiewają tutaj jednak wyjątkowo przejmująco. Zwłaszcza opowieści o losach dzieci, ale i – choć inaczej – historie o tym, co sobie robią ludzie dorośli, do czego są zdolni. Bezpośrednie opowieści przełamane są wyimkami z forum rozwodowego. Tam pojawiają się szczegółowe opisy bezkompromisowego wzajemnego dręczenia, ale także rozpaczliwe pytania, co można zrobić, zanim zanim zapadnie decyzja o złożeniu pozwu rozwodowego.

Nie sposób czytać „Zgotuję ci piekło” bez poczucia bezradności i wyjątkowego rodzaju cierpienia, które jest niczym cios prosto w serce. Chodzi o opowieści o tym, jak w trakcie rozwodów traktowane są dzieci, jak wiele rodzajów manipulacji stosują rodzice i jak na zawsze traumatyzują ludzi, którzy nawet jako dorośli nie dadzą rady wydobyć się z bagna tych wszystkich emocji. W tym znaczeniu ciekawa jest opowieść ratowniczki górskiej, będącej teraz w średnim wieku kobiety czynu, która była alienowana przez swego ojca i dopiero jako dorosła osoba mogła poznawać matkę. Nie poznać, bo na to już było za późno. Poznawać i próbować zrozumieć. Że nie porzuciła, nie zostawiła na pastwę męża alkoholika, że jej nieobecność wywołana była wieloma czynnikami i dopiero po latach można o tym wszystkim opowiadać, kiedy dorosłe dziecko – największa ofiara rozwodu – ma zdolności i kompetencje do tego, by zacząć w pełni rozumieć swoją historię, a dzięki temu pożegnać się z mrocznymi emocjami z dzieciństwa.

Nie wiemy, jak ułoży się życie wspominanych w reportażu dzieci. Jednak czasami bardzo wyraźnie widzimy, jak toczą się dalsze losy samych rozwodników, kto co osiąga, jakim kosztem i do jak obrzydliwych działań się posuwając. W tle płaczą nieukojone dzieciaki, które zabiorą w dalsze życie wspomnienia, a większość z nich nie będzie miała szansy danej przez los wspomnianej wyżej ratowniczce górskiej – nie dowiedzą się, że ich dorosłe lęki są pochodną tego, co uczynili ich okrutni rodzice. Bo opisywany w „Zgotuję ci piekło” poziom barbarzyństwa wobec rzekomo kochanych dzieci chwilami zwyczajnie nie mieści się w głowie dojrzałego czytelnika. A musi się pomieścić w umysłach, które powinny zajmować się czymś zgoła innym, koncentrować na bodźcach tworzących fundamenty normalnego dzieciństwa. Mamy więc tu zarówno obrazy miłosnych pogorzelisk, jak i zrujnowanych dzieciństw. Nie wiem, co uderza w serce i wyobraźnię najbardziej. Na pewno istotne jest to, że autorka stara się zachować daleko idącą bezstronność wobec wszystkich aktów zła i że trzyma dystans do wybranego przez siebie tematu, choć jest to piekielnie (sic!) trudne. Paulina Socha-Jakubowska jako obserwatorka lub słuchaczka jest bardzo blisko pól przerażających bitew. Nie umie wcisnąć nikomu do ręki białej flagi. Ale nie ocenia, choć czytamy o kwestiach jednoznacznie złych. To książka paradoksalnie także dla tych, którzy tworzą szczęśliwe związki i wychowują kochane przez siebie dzieci. Pomyślcie, co dzieje się w innych rodzinach. Być może w domu obok waszego albo w mieszkaniu za ścianą.

Świetny i wieloaspektowy reportaż o zjawisku sankcjonowanym przez Polaków coraz częściej. Szkoda, że nie wszyscy mają pojęcie o tym, jak naprawdę potwornie czasem to zjawisko wygląda.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Bez głowy” Maciek Bielawski

 

Wydawca: Książkowe Klimaty

Data wydania: 20 maja 2026

Liczba stron: 136

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 34,90 zł

Tytuł recenzji: To, co odjęte

Ze sporym wstydem muszę wspomnieć, że ominęła mnie lektura „O fotografii” Susan Sontag, jednakże bardzo uważnie przeczytałem „Widok cudzego cierpienia” tej autorki, w którym jest mowa między innymi o artyzmie fotografii, i choć Sontag jest tu akurat zaledwie jedną z obecnych ważnych myślicielek, to zaczynając pisanie o nowej książce Maćka Bielawskiego, mam wrażenie, że mogłaby ona nosić tytuł drugiej ze wspomnianych publikacji Susan Sontag.

Bo to opowieść o patrzeniu, widzeniu i cierpieniu. Głównego bohatera, ale również świata, który widzi, a przy tym naprawdę dostrzega. I nie robi mu krzywdy, wycinając z kadru pozornie najważniejszy element. On ten świat dzięki temu wycięciu odczarowuje. Odbiera mu niewypowiedziane cierpienie. Zabiera całą masę okrucieństwa i bólu, które obecnie kryją w sobie retuszowane portrety w social mediach. Nie zdjęcia, które miały jakąś historię, czekało się na ich wywołanie, były prawdziwym i kultywowanym świadectwem jakiegoś ważnego wydarzenia. W wieku, który – jak się słusznie wspomina – będzie najdokładniej sfotografowanym czasem w historii ludzkości, Bielawski widzi i pułapki, i przytłaczającą czasem pustkę, i przede wszystkim brak refleksyjności. Refleksji wielkiej miary, oryginalnych przemyśleń i przede wszystkim znakomitej gry na różnych rejestrach narracyjnych jest w „Bez głowy” wiele. Krótka i zmieniająca sposób myślenia książka. Jakże się cieszę, że po obszernym „Ostatnim”, który nie przypadł mi do gustu, przeczytałem rzecz tak misternie stworzoną, wielokrotnie niejednoznaczną, a przede wszystkim pasjonująco twórczą. Dlatego tak lubię wracać do autorów, którzy mnie rozczarowali pierwszą książką. Zwykle spotyka mnie przyjemna niespodzianka. Tym razem również tak było.

Warto chyba zacząć od relacji między wspomnianymi już rejestrami narracyjnymi. Zaczyna się od wernisażu prac. Niewielu, bo dwudziestu dwóch. Zdjęć zrobionych w taki sposób, że obecni na nich ludzie nie mają głów. Najpierw czytamy coś w rodzaju eseju interpretacyjnego, który dość szybko nabiera kształtów rozprawy naukowej snutej pełnym nadętych fraz akademickim językiem momentami hiperbolizującym różne kwestie. Znawca dziedziny sztuki, jaką jest fotografia, używając bawiących mnie zawsze i według mnie nic nieznaczących słów „skądinąd” i „poniekąd”, próbuje opisać drogę twórczą młodego fotografa. Artur w swym krótkim życiu wykonał niewiele zdjęć, jednakże zmuszają one krytyka do zadumy nad kunsztem i niezwykłością dzieła. Jest ono surrealistyczne, anatomicznie odkształca tradycyjny ogląd świata i ludzi, zwłaszcza tych, którzy na zdjęciach powinni mieć twarz, a głowa jest przecież tym, co człowieka szczególnie wyróżnia. Czy aby na pewno? Jakie wyróżniające elementy zdjęć Artura dostrzega jego akademicki interpretator we frazie, która na przemian bawi, na przemian irytuje? Cytowani naukowcy blisko związani z fotografią dodają tej części narracji wiarygodnego kolorytu, niemniej pozornie uporządkowany wywód wcale nie wyjaśnia niezwykłości zjawiska, o którym jest mowa w tej książce. Ta narracja ugniata samą siebie jak plastelinę, staje się chwilami groteskowa, miejscami konfabuluje i zasadniczo nie odnosi się do całościowego zamysłu tej krótkiej powieści Bielawskiego.

Kontrą do tego, co zostało dotychczas napisane, jest znakomita partia dialogowego chaosu pełniąca tu funkcję przerywnika. Odzwierciedleniem tego, jakim chaosem jest obecny czas. W jaki sposób… stracił głowę, choć wciąż kreują go ludzie, którzy te głowy posiadają. I mamy mówiące głowy albo zlepek wszystkich tych potworności nazywanych często komunikacją. Nadal trzymamy się tematu, czyli ekscentrycznych zdjęć ludzi sfotografowanych bez głów, ale wszystko zaczyna iść w zaskakującą stronę. Podąża jednak w kierunku klasycznej już narracji stworzonej z wielu perspektyw. Z wieloma słowami albo frazami kluczami. Nadopiekuńcza matka i zmarła matka. Osoba, która nie dostała się na wymarzony kierunek, i człowiek, który go studiuje, nie doceniając tego, co dla kogoś może być spełnieniem marzeń. Zaczyna się też wyjaśnianie, co wydarzyło się na samym początku, a raczej: pokłosiem czego jest ten ekscentryczny wernisaż. Bielawski igra z czytelnikiem, jego percepcją konkretnego tematu. Jednocześnie jest to książka boleśnie autoironiczna, jeśli wziąć pod uwagę, co portretuje. Rzeczywistość i jej odbicie na współczesnym zdjęciu? Artyzm, ekstrawagancję czy coś wynikłego z poważnych problemów życiowych albo zwycięstwa mrocznych emocji?

„Bez głowy” to narracja należąca do tych krótkich, wyjątkowo zaskakujących i równie wyjątkowo bolesnych. Po złożeniu jej w całość, przeczytaniu ostatniego zdania, ułożeniu tych narracyjnych puzzli pozostaje poczucie smutku i swoistego zagubienia. A jednocześnie refleksja czyniąca nową książkę Bielawskiego naprawdę odkrywczą opiera się na materiałach źródłowych analizujących od stuleci kluczowy temat. Co stanowi wartość dodaną tej powieści? Przede wszystkim to, że autor nie jest w żaden sposób jednoznaczny w diagnozie prezentowanego świata. Można się nawet zastanowić nad tym, czy w ogóle formułuje jakąś diagnozę. Jednakże to narracja, w której przemyślane są każda strona i każdy, nawet najbardziej absurdalny dialog. Także opowieść o egzystencjalnej pustce i artystycznym sposobie wyrażenia tego stanu. Ma on kilka wymiarów. Odnosi się do tego, co dzieje się w życiu bohaterów (a jest ich wielu w tej skromnych rozmiarów książce, proszę mi wierzyć), lecz także do tego, co życie uczyniło z nimi samymi. O dewaluacji pewnych pojęć, przewartościowaniu kolejnych (ciekawa metafora związana z wagą kilograma, która w odczuciu jednego z bohaterów zmieniła się na przestrzeni lat, bo dzisiejszy kilogram nie jest już tym samym kilogramem co kiedyś). Bielawski nie ma chyba w zamiarze przygnębiać, lecz twórczo analizować te elementy świata, od których kreatywność się odwróciła. Ale to również powieść będąca ostrzeżeniem. Bardzo mocnym.

Mamy i będziemy mieć inklinacje do bycia perfekcyjnymi w czymś, w czym możemy być dyletantami. I to wszystko dzieje się w głowie – tam, gdzie młodziutki fotograf może wcale nie chce zaglądać, bo pomija ten element ludzkiej anatomii na swoich zdjęciach. Maciek Bielawski z pewnością opowiada tutaj o tendencjach ucieczkowych egzemplifikowanych przez formułę braków na fotografiach – kluczowych wszak dla kilku fabuł tworzących „Bez głowy” – lecz jednocześnie pyta o to, co zostało pominięte, jako o coś, co być może powinno wrócić. Być może stać się czymś innym, lepszym.

Dawno nie czytałem tak sprawnie zwizualizowanej koncepcji świata, który przekroczył granicę prawdziwego widzenia i bardzo szybko wszedł w szeroko pojęty nurt halucynacji łączony również obecnie ze sztuczną inteligencją. To lektura ważna i chyba konieczna, jeśli nie chce się stracić głowy, a przede wszystkim kontaktu z rzeczywistością, która jako taka nie zmieniła się zasadniczo w obecnym stuleciu. Zmieniło się i uczyniło fragmentarycznym widzenie tej rzeczywistości. Widzenie samego siebie. Swojej pełnej, ale w pewnym stopniu zdeformowanej sylwetki. Zdjęcia młodego fotografa nie są deformacją, lecz punktem wyjścia do ciekawych rozważań egzystencjalnych w książce udowadniającej, że polska proza współczesna lubi bawić się formą, ale czasami ma poza nią do opowiedzenia historię. Brawo.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Pod wodą” Tara K. Menon

 

Wydawca: Wydawnictwo Poznańskie

Data wydania: 20 maja 2026

Liczba stron: 236

Przekład: Aleksandra Weksej

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 49 zł

Tytuł recenzji: W żałobie

Wszyscy znamy fatalistyczne znaczenie czasownika „tonąć” w jego dosłownym rozumieniu. Nie wszyscy myślimy o tym, że można tonąć w smutku, w rozpaczy, w żałobie po bliskiej osobie, w przeświadczeniu jej bezgranicznego braku, zwłaszcza że gdy żyła, żyła obok, bez granic dosłownych ani emocjonalnych. „Pod wodą” to przejmujące studium zespołu stresu pourazowego, z którym nie sposób dać sobie radę w pojedynkę, ale także historia niezwykłej przyjaźni, której tłem jest natura otaczana szacunkiem i nadająca relacji dwóch dziewczynek dodatkową wartość. Czyta się to ze smutkiem, bo Tara K. Menon pisze o nieodwracalnym. Także o tym, jak bardzo boli smutek, który nie jest w stanie odejść. Jest to książka o traumie, melancholii i życiu na adrenalinie. Takim ostrym jak smak papryczki chili. Nieprzewidywalnym jak przyroda, która – choć traktowana z szacunkiem – niekiedy okazuje się śmiertelnym wrogiem. Nie ma tu jakichś specjalnie skomplikowanych rozwiązań fabularnych, powieść tworzy klasyczna dwutorowa narracja, jednakże Menon nie napisała typowej powieści obyczajowej.

Wstrząsający jest sam prolog, a te wizje potem powracają. Od początku zdajemy sobie sprawę, że wszystko, co zostanie opisane, to zdarzenia w cieniu śmierci, najbardziej bolesnego odejścia. Marissie pozornie wiedzie się dobrze. Ma stałą pracę w magazynie podróżniczym, gdzie jako mistrzyni przymiotników roztacza przed potencjalnymi klientami iluzję wspaniałości miejsc, w których chcieliby wypoczywać. Ale kobieta nie ma uporządkowanego życia. Wraz z mieszkańcami Nowego Jorku oczekuje na huragan, który uderzy w wielkie miasto z niezwykłą siłą. Marissa od ośmiu lat tkwi w samym centrum kataklizmu. Jest owładnięta myślami o destrukcji, ale ma także myśli autodestrukcyjnie. Wspomina czas sprzed ośmiu lat, kiedy żywioł zabrał jej to, co najcenniejsze. A może jednak przyjaciółka – w przeciwieństwie do Marissy – nie chciała walczyć o życie i poddała się żywiołowi świadomie?

Znamienna jest tu doznawana przez główną bohaterkę retrospekcja, kiedy kobieta wspomina, jak pilot zabrał ją do kabiny samolotu i zaprezentował, jak można przechylać pojazd w lewo i w prawo. Marissa nigdy nie stała w pionie. Jej życie roztrzaskało się o fale wspomnień o tsunami z 2004 roku i już nigdy nie odzyskało równowagi, do jakiej bez problemu pilot przywracał maszynę po pokazaniu dziewczynce możliwości technologii. Mamy tutaj do czynienia z kobietą, która – tak jak manty pokochane przez nią i przez przyjaciółkę – żyje w ciągłym ruchu, nie przystaje nawet na chwilę. Nie może się z nikim związać, ale często wybiera do kompulsywnego seksu mężczyzn. Tych, którzy z wahaniem albo współczuciem patrzą na jej dwie blizny. Zwłaszcza na tę dużą. Świadectwo tego, że przed laty Marissa podjęła jednak walkę z zawłaszczającą ją wodą i wygrała. Tylko co? Pustkę, nicość i traumatyczne wspomnienia?

Wbrew pozorom wspomnienia są tu malowane pastelowymi kolorami i kiedy przenosimy się do Tajlandii sprzed katastrofy, widzimy tworzącą się relację, którą uzupełnia sielankowy obraz fauny i flory, gdy dwie dziewczynki przyglądają się otaczającej je przyrodzie, a z niektórymi jej elementami wręcz się zaprzyjaźniają. Zbliża je ostrość chili, są czasami bezkompromisowe w swych działaniach, wciąż rozgrzane i gotowe do działania. Tajskie gorąco paradoksalnie przynosi im wytchnienie. Są różne, a stają się takie same, są jednością. Marissa przybywa do obcego kraju, w którym nie ma żadnych znajomych rówieśników. Arielle z nonszalancją przygarnia jej wyobcowanie i ciekawość, a nawet od razu dzieli się z nią swoją mamą; Marissa swoją straciła w wypadku samochodowym. Dziewczynki penetrują bliskie i dalsze okolice, zbliżając się na specyficznych zasadach, pokazanych symbolicznie przez Menon, która nie zamierza tworzyć łzawej narracji o zdobyciu i utraceniu wszystkiego.

Fascynująco opisywane są atmosfera zagrożenia i antycypacje z nią związane już w Nowym Jorku, gdy Marissa wie, co może się wydarzyć, podczas gdy przed laty nikt nic nie wiedział i nikt nie spodziewał się okrucieństwa, które przyszło nagle. Potem pozostało ono na zawsze w kobiecie, która przygląda się z ciekawością mnogości i różnorodności Nowojorczyków na ulicach, ale być może jest to tylko ciekawość podszyta zazdrością, że oni żyją i mają się dobrze, a ona pozostaje kompletnie sama – także ze swoimi wewnętrznymi dramatami, bo niczego nie sposób zapomnieć, gdy nosi się wielką bliznę, a świat wokół wydaje się tak zaskakująco inny i spokojny. Jakby nikt w nim nie kosztował papryczki chili. Jakby słodycz i beztroska ludzi była dla Marissy dodatkową formą cierpienia, doświadczania normalności, której już nie ma, która została pochłonięta przez wodę na innym kontynencie. A teraz pozostaje już symboliczny stan opisywany przez tytuł książki. Kobieta żyje jak na wstrzymanym oddechu. W końcu tego nauczyła się, nurkując i oglądając podwodne cuda natury. Tym razem ten oddech nie chce nadejść w pełni z innego powodu. A Marissa czeka na coś, co tym razem jest przewidywalne. Na katastrofę, do której można się przygotować. A śmierć przyjaciółki jest katastrofą, na którą nigdy nie jest się gotowym.

Tym bardziej że żałobę trzeba przeżyć samotnie i bez jakiegokolwiek wsparcia. Przyjaciółka to nie członek rodziny. To nie osoba, którą wolno jest długo opłakiwać. Tara K. Menon pokazuje, że życie bez bliskiej kiedyś osoby to kolejne tonięcie. Tonięcie w morzu niewidzialnych łez, bo na te prawdziwe Marissa jest zbyt dzielna, nie może sobie na nie pozwolić. Nie po tym, co przeszła. Nie z bagażem traumy, który paradoksalnie staje się jej mocną stroną, nie pozwala zapaść się w sobie. Ale kobieta nie odradza się jak fauna i flora, które kiedyś tak kochała. Zapadając się w sobie, pokazuje nam – a właściwie robi to w znakomity sposób autorka – jak dalece mogą sięgać ludzkie tęsknoty, jakim ciężarem może być smutek i jak niewyobrażalnie trudne jest… noszenie siebie w sobie po przeżyciach, które powinny zabić.

Tu powoli zabijają też melancholia i izolacja. Bohaterka książki próbuje wszystkiego, by senne koszmary przestały ją męczyć, a dalsze lata były wypełnione jakąś treścią, nie tylko pustką i marazmem. Jest jednak w tej książce więcej innych emocji i uczuć. Trochę punktowanych w krótkich scenach, trochę skrytych w metaforach, a trochę pojawiających się w czytanej przez Marissę literaturze. Najwięcej jest jednak burzy wspomnień. Tymczasem nad Nowy Jork nadciąga burza, na którą trzeba się przygotować. Przygotować na prawdziwą konfrontację z samą sobą?

„Pod wodą” jest hołdem dla piękna natury i ostrzeżeniem przed jej nieprzewidywalnością. I tak też jest z człowiekiem: niebezpieczny dualizm czasami wzmacnia, czasem może zniszczyć. Wspominana Arielle to charyzmatyczna nastolatka, która uwielbia przełamywać bariery i burzyć schematy. Ona uczy Marissę swoistej niepokorności i dzięki niej życie wciąż ma ostry smak chili. Nawet teraz, kiedy tak wiele się skończyło i nic nie zapowiada, by coś konstruktywnego w życiu pełnym żałoby mogłoby zacząć się dziać. Pozostaje oczekiwanie na kolejny żywioł. Zajmowanie myśli, ale wybiórcze – tym, co wzmacnia smutek, nie oddala go od bohaterki. Nie ma w tej książce ekspiacji, bo nigdy nie było czegoś, co mogłoby do niej prowadzić. Po prostu stała się śmierć. Stała się pustka. Cała przyroda, tak różnorodna i fascynująca, w jednej chwili pokazała, że nie zna granic życia ani śmierci.

Jest to jednocześnie powieść o niezwykłości tego pierwszego. O świecie, którego nie dostrzegamy naprawdę, choć często nas porusza i zachwyca. O naturze, która sama w sobie nie odczuwa melancholii, wstydu, gniewu, smutku i rozpaczy. Ale to wszystko gnieździ się gdzieś w umyśle i ciele kobiety, która skazuje siebie na egzystencjalną banicję. Czy rzeczywiście do niej doprowadzi? Warto, by pisarka prowadziła nas ku odpowiedziom swoimi nieoczywistymi ścieżkami. Nieprzypadkowo ta książka znalazła zainteresowanie w tak wielu krajach na świecie. Nie jest jedynie kameralnym opisem dramatu i wspomnienia szczęścia. Jest tym, czego wszyscy szukamy w literaturze: barwną opowieścią, w której gama kolorów emocji współgra z paletą barw niezwykłej natury.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Duszność” Violette Leduc

 

Wydawca: Wydawnictwo Karakter

Data wydania: 25 maja 2026

Liczba stron: 176

Przekład: Jacek Giszczak

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 49 zł

Tytuł recenzji: Oblicza wyobcowania

Uwielbiam oficyny, które odnajdują wydane dawno za granicą perełki literackie i udostępniają je polskiemu odbiorcy, czyniąc je nowościami specyficznymi, wyróżniającymi się na tle pozostałych, książkami odżywającymi na nowo. „Duszność”, wydana w oryginale tuż po drugiej wojnie światowej, a od niedawna dostępna w języku polskim dzięki Wydawnictwu Karakter, wnika dzisiaj do naszej świadomości i podświadomości w sposób nieopisanie wieloznaczny. Tak potężnej intensywności emocji – tych nazywanych wprost i tych zawoalowanych, ukrytych w gąszczu metafor i przesłoniętych mgłą oniryzmu – w tak krótkiej książce jest aż zbyt wiele. To rzecz z tych, które zajmują jeden wieczór, ale przyciągają swoją enigmatycznością na bardzo długo. Violette Leduc napisała powieść odważną, bezkompromisową, a przy tym delikatną w swojej melancholii. Coś, co kiedyś wywołało duży rezonans wśród krytyków i czytelników, dostajemy w znakomitym tłumaczeniu jako historię inicjacyjną i powieść o dorastaniu do nazywania swojego smutku. Lecz najważniejszy jest język, bo tu smakować można i całe zdania, i pojedyncze zatrzymujące na dłużej określenia – jak „mężczyzna owiany smutkiem”, „chrapiący piec” czy „zadumane stopy”.

To jedna z tych powieści, które przykuwają uwagę czytelnika pierwszym zdaniem. „Moja matka nigdy nie podała mi ręki”. Połączenie tego zdania z tym, które zamyka książkę, daje wszechstronny obraz niejednoznaczności relacji dziewczynki z wyjątkowo surową dla niej matką. W to wszystko włączona jest również opowieść o więzi z babką stanowiąca swoistą odskocznię od dusznej (sic!) atmosfery opisu tego, kim córka nie powinna być, kim się nie stanie i w jaki sposób wyzwala to gorycz matki.

Matki, która jest tu postacią bardzo niejednoznaczną, żadną antybohaterką mimo prezentowanych okrucieństw w zachowaniu oraz w tym, co mówi. Dialogi tną tutaj ostro jak żyletka, ale i część zdań narracji Leduc konstruuje w taki sposób, by były w stanie zranić czytelnika. „Duszność” jest o ranach zadawanych, ale też o tych immanentnych. Nie takich, które mają specyficzne podłoże. Nie takich, które mają podłoże konkretne. Konkretu jest tu oczywiście dużo, jednak nie o to chodzi. Matka chce kształtować swoje dziecko, które potrafi nazwać idiotką. Ona doskonale wie, ile pociągnięć szczotką uczyni fryzurę jej dziecka właściwą, co powinno ono mówić, jeść, w co się ubrać i przede wszystkim: jak myśleć o sobie. Bo o świecie każda z trzech postaci myśli inaczej, choć z podobną goryczą. Wynika to nie tylko z sytuacji egzystencjalnego niepokoju o własną wartość, ale jest także pokłosiem tego, co tworzy społeczną nierówność. Metaforyczne wyrastanie ze wsi i biedy kontrastowane jest z wędrówką dziewczynki po cichej, wręcz wymarłej ulicy arystokratów. Francuskie społeczeństwo tuż przed Wielką Wojną zarysowane jest tu całkiem wyraźną kreską, chociaż są miejsca, gdzie jest ona nieco niepewna, szczególnie tam, gdzie nakreślono wizerunki mężczyzn.

Czy „Duszność” niesie w sobie feministyczny przekaz? W dużym stopniu tak. Mężczyźni portretowani przez Leduc są przemocowi albo słabi względem samych siebie oraz otoczenia. Potrafią odejść na zawsze (śmierć) w mało spektakularny sposób i pozostać wiecznie w świadomości kobiet jako ci, którzy niezdrowo fascynują; potrafią też rujnować. Wyznaczają kobietom przestrzeń ich przynależności dokładnie w taki sposób, w jaki matka wyznacza córce zakres tego, co ma myśleć i jak działać.

Niektóre fragmenty tej niesamowitej książki czyta się z poczuciem, jakby cały czas słyszało się obecne w jednej ze scen skrzypienie papieru ściernego czyszczącego kuchenkę. Ta szorstkość jest jednak zestawiona z wyjątkową wrażliwością dziecka, dla którego nie ma miejsca w świecie matki, jeśli nie stanie się ono czymś na kształt jej kopii. Tej matki, która wiecznie dba o wygląd, zdaje sobie sprawę, że wartość kobiety zawiera się w jej sposobie noszenia się, pokazywania światu. Ale to wszystko wydaje się fasadowe. Leduc nie napisała przecież książki o dorastaniu w niepokoju i lęku, pod ciągłym surowym spojrzeniem niebieskich oczu rodzicielki. Nie tylko o tym, jak wielkim ratunkiem w sytuacji braku porozumienia z matką jest bliska więź z babką. To rzecz o relacjach w bliskim kręgu, ale także o tym, kto do tego kręgu usiłuje się zbliżyć – niszcząc, podbudowując albo definiując na nowo to, co łączy kobiety w trzech pokoleniach.

„Duszność” korzysta z kilku rejestrów językowych; dominuje oczywiście perspektywa dziecka, ale wymyka się ona swojej formie z powodu niezwykłej plastyczności i wynikających z niej asocjacji. Bardzo ciekawe jest to, jak francuska pisarka wprowadza na scenę swego świata przedstawionego nowe postacie. Nawet te – dość liczne – epizodyczne wpływają na tok trudnej do jednoznacznego zdefiniowania akcji. Leduc jest znakomita w portretowaniu ludzkich sylwetek. Ich wygląd zderza się z tym, jak dziewczynka postrzega połączenie postaci z jej zachowaniem i jego natychmiastową interpretacją. Często jako zagrożenia, bo „Duszność” to opowieść o szponach lęku, które więżą zarówno dziecko, jak i osobę dorosłą. Komplikacje psychologiczne prowadzące do konfliktów między matką a córką są dość czytelne, ale włączyć w to trzeba także fantazję literacką o tej trzeciej relacji. Wkraczająca na karty powieści babcia pozornie zniweluje lęki córki, lecz pomiędzy tymi trzema członkiniami jednej rodziny nieustannie coś pulsuje niepokojem.

Dla matki normalne życie ma być poukładane jak towary na sklepowej wystawie. Dla córki tworzy się tam przestrzeń do ich przestawiania, mieszania i wymieniania. Akurat motyw bliskości z wystawą sklepową jest tu ważny, bo wskazuje na bolesne doświadczenia, czasami te graniczne. Nad wszystkim unosi się dodatkowo klimat niepokojącego zawieszenia i niepewności. Dołącza do tego subtelnie świat natury. Przyroda nie jest wroga, jednak nie sprzyja odnalezieniu komfortu. Leduc stwarza świat, w którym na wszystko trzeba uważać, bo jest symbolicznie zbyt kruche albo też wyjątkowo trwałe i okrutne.

Czy to rodzaj autofikcji? Ile w tej historii biografizmu, ile wynikającej z twórczej wrażliwości prawdy w opowiadaniu świata, który już wtedy, przed laty, przed nadejściem dominacji obrazkowości, nadmiaru dźwięków i bodźców słownych, jest przestrzenią, w której można się zagubić? Język jest bezkompromisowy, jednak kryje się w nim nadzieja. Nadzieja pojawiająca się nawet podczas przyglądania się złu i opisywania go jako czegoś, co może być twórcze i doprowadzić do ucieczki w jakiś bezpieczny rejon świadomości. Zapada też w pamięć zapisana tu „niewolnica ciekawości” – postać niejako uwięziona między tym, co realne, a tym, co wyobrażone. Bo „Duszność” to także opowieść o niespełnionych tęsknotach i o kilku innych rodzajach niespełnienia przenoszonych z pokolenia na pokolenie, w każdym kolejnym bardziej frustrujących. Tę narrację napisano w taki sposób, że można by ją porównać do pomału gotującej się wody. Na początku chłód i surowość, a na końcu wrzenie, odbywająca się na naszych oczach eksplozja i uderzająca w nas dekoncentracja. Leduc rozprasza uwagę zresztą wiele razy, tworząc pozornie nielinearne historie albo opisy sytuacji nieprzystających do pozostałych. Tak czy owak jest to lektura przejmująco smutna i perfekcyjnie wieloznaczna. Nie można się opowiedzieć po którejś ze stron, nie można jednoznacznie stwierdzić, co z czym toczy tu walkę. Mamy nieszczęśliwe dziecko, nieszczęśliwą matkę i starszą kobietę, która chciałaby zapobiec nieszczęściu, zapominając o pewnych sprawach lub interpretując je na nowo.

Na koniec warto sobie zadać pytanie: czy „Duszność” jest o dziewczynce, która chce być częścią matki, czy antycypującej pewne wydarzenia i doskonale wiedzącej, że nigdy taką częścią nie będzie, bo nie odpowiada ideałowi, sztucznie wykreowanemu wizerunkowi. Przejmująca książka o dorastaniu w smutku i pośród często smutnych ludzi, a także o dzieciństwie naznaczonym przemocą ze strony mężczyzn, nie tylko pozornie najbliższej osoby. Boli dość długo po przeczytaniu, choć jest krótka i wkraczamy do tego niepokojącego świata wyobraźni Leduc tylko na chwilę. I na tyle głęboko, na ile sama autorka nam pozwala, jeśli chodzi o wiedzę o zaprezentowanej rzeczywistości.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Moi przyjaciele” Fredrik Backman

 

Wydawca: Wydawnictwo Marginesy

Data wydania: 3 czerwca 2026

Liczba stron: 432

Przekład: Anna Kicka

Okładka: miękka

Cena detaliczna: 59,90 zł

Tytuł recenzji: Minione i obecne życie

Niezwykły humanista literatury środka. Człowiek, na którego kolejną książkę naprawdę czeka się z wytęsknieniem. Tutaj Backman dziękuje w zakończeniu wszystkim bliskim mu ludziom, dzięki którym powstała poruszająca opowieść… o bliskości ludzi, choć czasami szorstkiej, naznaczonej głównie utratami, której tłem jest wszechobecna śmierć, ale również sugestia, co to znaczy żyć naprawdę. I tak jak autor dziękuje tym wszystkim ludziom, ja dziękuję właśnie jemu. Takie książki jak „Moi przyjaciele” powinny zasłużenie trafiać na półki z bestsellerami, bo nie są ani skomplikowane formalnie, ani uwikłane w problematykę trudną do objęcia rozumem czy całkowitego przyswojenia. To po prostu rzecz dla wszystkich. Znając wcześniejsze powieści Fredrika Backmana, oczekiwałem jednocześnie śmiertelnie poważnej historii i przezabawnej opowieści; tym razem pisarz gra detalami: opisami mrugania, przewracania oczami czy brania głębokiego oddechu.

Tym, co mnie zaskoczyło w tej książce, jest sposób budowania historii. Tu jedna opowieść wyłania się z drugiej. Fundamentem jest klasyczna narracja drogi – podróż dwójki ludzi, którzy zupełnie do siebie nie pasują i pozornie są całkowicie różni choćby z racji wieku, a jednak przemierzają przestrzeń, od początku wiedząc, że w jakimś stopniu do siebie przynależą. A potem zrozumieją tę przynależność bardziej, kiedy właśnie z jednej historii wydobywać się będzie kolejna. Obie zmierzają ku zakończeniu, które – znając twórczość Backmana i proponowane przez niego tezy dotyczące kondycji egzystencjalnej człowieka jako takiego – staje się przede wszystkim zaprzeczeniem wcześniejszego założenia, że dużym ciężarem jest „słyszeć samego siebie w innym”. Zarówno pozbawiona bliskich oraz poczucia sensu istnienia nastolatka, jak i dobiegający czterdziestki mężczyzna, który wciąż żyje pamięcią tego, co minęło, usłyszą od siebie być może więcej na swój temat, niż zdołali się o sobie nauczyć do tej pory.

Ona żyje dużo krócej, lecz bardziej intensywnie niż on. Za chwilę przestanie być istotna dla systemu poszukującego uciekinierki. Skończy osiemnaście lat i stanie się dla tego systemu nieważna, niewidoczna. Dorosłych już się nie ściga z takich przyczyn. Ich problemami już nikt się nie interesuje. „Moi przyjaciele” to gloryfikacja nastoletniości poprzez czynienie jej zauważalną. Ale to również mroczna historia mężczyzny, który jako nastolatek doświadczał, tego, czego doznawać nie powinien, bo to wypaczyło jego poglądy na życie i samego siebie. Nie ma jeszcze czterdziestki, a zdaje się, że ten wciąż jeszcze młody człowiek przymusza się do każdego kolejnego oddechu. Dzieje się tak, dopóki los nie połączy go z dziewczyną, która mimo doświadczonych traum (w tym śmierci przyjaciółki) pełna jest witalności i ciekawości tego, o co bohater często sam siebie nie pytał. I tak oto niedobrane charakterologicznie postacie ruszają w świat pociągiem. Tyle tylko że ten pociąg zaczyna przemierzać przestrzeń inaczej. Zaczynamy się cofać, a retrospekcje stają się coraz ważniejsze. To one opowiedzą o tym, co wie wielu z nas, ale co Backman podkreśla wyraźnie: „(…) najniebezpieczniejsze miejsce na świecie jest w nas samych”.

Podążamy jednak do miejsca, w którym rodzi się wyjątkowa przyjaźń. Tam, dokąd nie dociera formalizm ani zdrowy rozsądek świata dorosłych i gdzie żadna relacja nie zawiąże się w jakimś klasycznym albo choć przewidywalnym stylu. Są młodzi ludzie doświadczeni przez przemoc, alienację i poczucie bycia bezwartościowymi i jest cud świata natury, który niweluje ich lęki oraz troski, coraz bardziej zbliża do siebie, a ostatecznie prowadzi do tego, że znajdują się na pewnym niezwykłym obrazie. Nie wszyscy, bo ktoś ich przecież malował. Młodziutki artysta. Potem doceniony przez świat. W najważniejszym etapie swojego życia doceniany przede wszystkim przez przyjaciół. Fredrik Backman nie opowie o tej przyjaźni banalnie. W ogóle będzie unikał banałów czy truizmów, które wplątywały się w treść jego poprzednich książek. Autor „Zwycięzców” opowie przede wszystkim o wewnętrznej sile przeciwstawiania się temu, co naciska, sugeruje, nakazuje: żyj tak, by żyć normalnie, niewidocznie. To zresztą porada dla syna wygłoszona przez jedną z matek bohaterów. O młodych ludziach, którzy zaklęli dla siebie krótki czas niesamowitej bliskości. Nigdy się z tego czasu nie wydostali. I zawsze będą wyczekiwali jakiegoś jutra, choćby nawet umierali, fizycznie znikali ze świata, z którym tak uporczywie walczyli.

„Moi przyjaciele” to w dużej mierze historia tego, w jaki sposób uciekamy od piekła w nas samych, ale również opowieść o przypadkowości zdarzeń, których sekwencja prowadzi do niesamowicie silnego przywiązania na całe życie. Jest tu wszystko, co wiemy o życiu albo czego za chwilę się dowiemy: że nikogo nie rozpieszcza, a z wieloma rozprawia się okrutnie. Doświadczane tu rzeczywiste fizyczne ciosy są także ciosami od losu, który wymierza je bohaterom na ich własne życzenie. Piekłem jest żyć wśród ludzi, którzy stają się automatycznie obcy, nie przynależąc do stworzonego świata przyjacielskiej paczki. Piekłem jest jednocześnie żyć w tej paczce, w której każdy niesie bagaż przejmujących doświadczeń i każdy jedynie udaje, że sobie radzi. Albo nie udaje, tonie w sobie, pozwala kierować sobą za pomocą poczucia bezsensu istnienia. Czy portretowani przyjaciele żyliby dalej, gdyby nie zdarzyła się ta niesamowita więź, która pomogła im przetrwać wszystko, co trudne?

Ale przecież najtrudniejsze dopiero przed nimi. Przed każdym z osobna w inny sposób. A przed jednym z mężczyzn pojawia się trudność zderzenia z emocjonalnie rozchwianą nastolatką, która dziwnym trafem potrafi uporządkować jego chaotyczne wnętrze pełne lęków o siebie i przepełnione przekonaniem, że wraz z tamtym nastoletnim okresem bliskości przeminęło już wszystko, na pewno zaś pojawiła się bariera utrudniająca dotknięcie drugiego człowieka, znalezienie się przy nim blisko. W fizycznym znaczeniu trudności życiowych Backman nie dobiera jakichś specjalnych motywów – wykorzystuje ten klasyczny i wszechobecny nie tylko w literaturze, lecz przede wszystkim w życiu motyw przemocy domowej, w której noszone na ciele siniaki są nie tylko świadectwem doświadczonego bólu. Tutaj mowa jest o cierpieniach egzystencjalnych, które są zniuansowane właśnie przez to, że „Moi przyjaciele” to historia różnego rodzaju relacji. Mimo że bohaterowie mogą wydać się papierowi, że autor nie wchodzi gdzieś głębiej w ich umysły, nie koncentruje się jakoś specjalnie na miejscu ich pochodzenia, zaznacza jedynie wyobcowanie przez podkreślanie motywu emigracji i bycia obcym także w języku i państwie.

Pozornie to powieść po prostu o nieszczęśliwych dzieciach, które stają się potem nieszczęśliwymi dorosłymi. Ale tylko pozornie. Istotnym motywem jest sztuka łącząca się tutaj z absolutnie każdą życiową emocją, która tworzy nasze człowieczeństwo. Backman nie odchodzi w wielu akapitach od dydaktyzmu, ale tym razem jest to bardziej sugerowana sentencjonalność. On już po prostu tak pisze: obrazuje jakiś świat przedstawiony i podsumowuje go wnioskami, do których dojście być może utrudnia czytelnikowi. Jednakże tutaj nie pozbawia go zadumy nad tym, kim się stajemy w gromadzie, kim samotnie, a kim jesteśmy, gdy grupa bliskich się rozpada, jednak trzeba żyć dalej. Kochać kogoś lub coś albo w kogoś lub coś wierzyć. To sobie przecież obiecywali nastoletni ludzie widniejący na obrazie będącym wyjątkowo barwnie wykorzystanym leitmotivem „Moich przyjaciół”.

Backman jak zawsze stara się być ironiczny i humorystyczny, ta rozpoznawalna cecha jego prozy zaznacza się już na samym początku. Jednak potem, gdy jedna historia przeradza się w drugą, tę właściwie odradzającą się na nowo, jesteśmy już dalecy od rozbawienia. Tę powieść powinien przeczytać każdy samotny człowiek, by może pojąć, dlaczego samotność mu szkodzi i w jaki sposób się w nią wpędził. Także ten, który uważa, że ma wszystko. A może nie mieć siebie. Na koniec zaś to, co najważniejsze: Fredrik Backman po raz kolejny napisał powieść absolutnie dla każdego, a tym razem mam wrażenie, że fragmentami mogłaby to być lektura szkolna inspirująca niezwykłe lekcje o nadzwyczajności smutku i szczęścia naszego istnienia.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Mamuna” Helena Piecuch

 

Wydawca: Wydawnictwo Czarne

Data wydania: 13 maja 2026

Liczba stron: 224

Okładka: twarda

Cena detaliczna: 54,90 zł

Tytuł recenzji: (Nie)miłość

Jakiś czas temu wyrażałem swój zachwyt tym, że Wydawnictwo Czarne zaczęło wydawać powieści. Głównie znakomite anglosaskie przekłady, ale oficyna znajduje też miejsce dla debiutantów. „Mamuna” oszałamia. Można odnieść wrażenie, że ta narracja albo była pieczołowicie latami poprawiana przez autorkę, albo autorka jest po prostu znakomitą pisarką, bo uważam, że będzie to jeden z ważniejszych debiutów tego półrocza. Helena Piecuch zastosowała rozmaite wartościowe środki wyrazu artystycznego, włącznie z wpleceniem zagórzańskiej gwary, formalnie również zdecydowała się na klasyczną powieść z prologiem i epilogiem (nie wiem, które z nich wywołuje większe ciarki na plecach). Najważniejsza w „Mamunie” jest jednak polifoniczność narracji, bo to zawsze wartość dodana każdej książki i dodatkowa gratka dla czytelnika. Tutaj oddanie głosu wszystkim osobom dramatu ma przede wszystkim przemyślany układ, ale przede wszystkim te wszystkie narracje zazębiają się w nostalgiczną, lecz chwilami bardzo brutalną opowieść o niekochaniu, o oddalaniu się od siebie, o obcości pośród pozornie najbliższych osób i o domu, który nigdy nie miał prawa zaistnieć, ale rozpada się bez fajerwerków, kameralnie, stopniowo.

Najciekawsza jest narracja tej, która potem się zmienia, kształtuje swoją świadomość, całkowicie zrywając kontakt z tą poprzednią. Ona jest tutaj najbardziej tajemnicza, jej można najwięcej zarzucić i to ona wywołuje najwięcej czułości w swym niemym cierpieniu. Kobieta z miasta, przed którą widniała kariera akademicka, a przydarzyło jej się co innego: ciąża, ślub i wyjazd do wsi na południu Polski, gdzie Wioletta od samego początku będzie tą inną, dziwną, nieokreśloną, stając się coraz bardziej cieniem siebie. I przechodząc metamorfozę pośród ludowych podań i postaci oraz traumatycznych doświadczeń ciąży, porodu i połogu. Od niej rozpoczyna się opowieść, na niej koncentruje, jednakże Piecuch wie, że najsilniejszy niepokój to ten stworzony już na samym początku. Prolog jest odrobinę metafizyczny, mocno realistyczny i przeraźliwie wieloznaczny, bo osadzony w kręgu tego, czemu się wierzy, co przeraża i przed czym zatrzaskuje się drzwi w obawie przed rodzinną tragedię.

Do takiej tu dochodzi. Po pewnym czasie nie mamy już jasności, kim jest Wioletta spędzająca czas w półśnie na żółtej wersalce, zbierająca zioła, odsuwająca się od męża i nazywająca pierwszą ciążę „karą”. Tak, czuje, że we wsi z dala od cywilizacji znalazła się za karę, że nie jest kobietą, lecz „maszyną produkującą drugiego człowieka”, i że nigdy już nie będzie sobą, bo kolejne porody doprowadzają do coraz bardziej przejmujących metamorfoz, a znikanie tej bohaterki jest i symboliczne, i dosłowne. Tymczasem po pierwszym porodzie Wioletta decyduje się na kolejne. W międzyczasie doświadcza największej traumy niedoszłej matki, a jej mąż ze zdziwieniem stwierdza, że staje się mu obca, oddalona od niego, że tak naprawdę przywiózł na wieś kobietę z krwi i kości, a widzi przed sobą marę, która nie umie już wrócić do rzeczywistości, raczej wchłania ją inna przestrzeń – efemeryczna, tajemnicza, oswajana powoli, lecz konsekwentnie. W końcu Wioletta przestaje być obca we wsi. Staje się kimś, kto będzie kształtował wiejskie wyobrażenia.

Tymczasem on z zapałem oddaje się pracy badawczej, często wyjeżdża, bardziej fascynuje go świat przemian płazów niż to, co dzieje się z jego żoną. Wzajemne odsuwanie się od siebie małżonków jest w „Mamunie” pokazane po mistrzowsku. Kolejne planowane dzieci i następujące po sobie porody to stacje ich wspólnej drogi krzyżowej. W końcu on zwyczajnie i po męsku ma dość. Zdaje się niczego nie rozumieć. A może raczej nie ma kompetencji i możliwości, by zrozumieć, co się dzieje?

Dzieje się mnóstwo, i to w przepięknie odmalowanym świecie przyrody. Natura rządzi tutaj wszystkim, nie tylko mentalnością miejscowych. Jesteśmy w opisanym z najdrobniejszymi detalami świecie, który jakby odciął się od reszty, samostanowi o sobie, choć podlega podstawowym prawom natury, więc mamy i piekielny upał, i siarczysty mróz, ale mamy również dziwne postacie kroczące w błocie, ogólnie wodę w ciekawej symbolice i niepokój oczekiwania na istoty gotowe zniszczyć życie młodym matkom. Tymczasem Wioletta podąża ku autodestrukcji, jednak bierze ze sobą jeńców. I tu zaczyna się prawdziwy dramat pośród momentami sielankowej scenerii natury, która niemal upersonifikowana czeka z zapartym tchem na to, co się wydarzy, gdy Wioletta będzie wydawać na świat kolejną i kolejną córkę.

Jak określić styl debiutantki? Brzmi bardzo mocno jako proza realistyczna, ale szybko się orientujemy, że ten realizm to fasada czegoś zupełnie innego. Nie utoniemy jednak w tej inności – podania, legendy, postacie czy klimat ludowego świata poruszającego się gdzieś na granicy oniryzmu i surrealizmu. Piecuch umie operować proporcjami. To naprawdę świadoma pisarka. Tworząca także zapadające w pamięć frazy takie jak „miękki las”, „wanna wypełniona czasem” czy „drzwi, które płaczą”. Zasadniczo nikt z ludzi tu nie płacze, każdy okopuje się w sobie i usiłuje przetrwać. Zwłaszcza ciekawe są drogi ku temu trzech dziewczynek stających się samodzielnymi kobietami, o których opowieściach nie będę wspominał, bo w nich kryje się najwięcej wyrażonego i niewyrażonego żalu związanego z tym, że jest się dzieckiem odrzuconym, dzieckiem bez wsparcia i dzieckiem zmuszonym do błyskawicznego dojrzewania.

„Mamuna” kreśli portret rodziny, której się nie udało. Piecuch sugeruje kilka powodów tej porażki, ale wiele z nich to pytania retoryczne skierowane do czytających. Najmocniej wybija się tu samotność – jej różnorodne obrazy są fascynujące i przejmujące jednocześnie. Samotność z towarzyszącym jej cierpieniem doskonale rozpisana na wiele ról jest jednocześnie leitmotivem, który debiutantka umie potraktować bardzo poważnie. Dlatego „Mamuna” nie jest opasłą księgą, którą mogłaby się stać. Ta krótka książka ma dotknąć najczulszych strun, wzburzyć i wzruszyć, ale absolutnie nie pokazywać w pełni otwartego wnętrza któregokolwiek z bohaterów.

Bliższe stają się nam zioła czy pies niż ludzie, którzy utonęli w bezradności wobec siebie i innych. Enigmatyczność tej prozy polega również na tym, ku jakiemu epilogowi zmierza, lecz przede wszystkim – w jaki sposób to robi. Czyta się to z trwogą i poczuciem, że chciałoby się z tego świata przedstawionego uciec. Kolejne dekady wyzwalają w bohaterach to poczucie. Jednakże wszyscy utkwili w domu, który zamarł. Jest to powieść pokazująca cud dawania życia, a jednocześnie – przekleństwo niekochania tego życia. Napisana od początku do końca ze świadomością, że każda z narracji uzupełni obraz nakreślony czarnymi konturami już na wstępie. „Mamuna” to też powieść o strachu i książka, której można się przestraszyć. Znakomita robota. Bardzo mocno trzymam kciuki za to, by Helena Piecuch nie została – jak często niestety bywa – autorką jednej znakomitej książki. Powieści, przy której chwilami brak tchu. I mało jest przestrzeni na to, by go złapać, oderwać się od mroku tej historii.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Mogłabym być jego córką” Jennette McCurdy

 

Wydawca: Prószyński i S-ka

Data wydania: 5 maja 2026

Liczba stron: 304

Przekład: M. Moltzan-Małkowska

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 54,90 zł

Tytuł recenzji: W stronę własnych potrzeb

W moim odczuciu autorki tak zwanych bestsellerów są albo naprawdę znakomitymi pisarkami, albo kimś na kształt literackich performerek, bo sprzedają się dzięki kontrowersyjnej tematyce lub książkom, które usiłują być kontrowersyjne. Obawiam się, że popularność Jennette McCurdy oparta jest na tym drugim. Jej najnowsza książka zaproponowana polskim czytelnikom opiera się na tak bolesnych truizmach, że chwilami trudno czytać ją dalej ‒ pomijając już to, że narracja mknie, dokąd chce i jak chce, a językowo jest to słabiutka literatura środka. Głównym tematem jest potworny banał, wywołujący jednak u wielu odbiorców wypieki na twarzy, bo fundamentem opowieści o dojrzewaniu do samej siebie i o ostatecznym wyborze siebie w kostiumie, w którym czuje się dobrze (w przeciwieństwie do kompulsywnie kupowanych w Internecie ciuchów) jest romans uczennicy z nauczycielem. Ach, jakże frapujące już na samym wstępie!

Nieważne, które pierwsze siada drugiemu na kolanach. To znaczy dobrze, że nie on jej, bo byłoby już poważnie ze strony obyczajowej oraz moralnej. Jedno i drugie zwyczajnie niesmaczne. Tak czy owak wieje nudą, a cały obraz tego romansu jest płytką opowieścią o tym, że zbliżają nas trudne sprawy, a bardzo często za nasze życie odpowiadają ciało i jego potrzeby, a nie umysł z swoimi oczekiwaniami. Zatem siedemnastolatka marzy między innymi o tym, żeby wziąć do ust penisa swojego nauczyciela kreatywnego pisania. Niepozornego mężczyzny, od którego biją smutek i poczucie niespełnienia, a to przyciąga główną bohaterkę doskonale pamiętającą słowa matki, że trudno ją kochać, i nieświadomą tego, co to znaczy kochać naprawdę. Ale Waldo nie tego chce się dowiedzieć na początku.

Na początku jest scena seksu oralnego i truizmy o tym, jak można banalizować zbliżenia seksualne i jak jednocześnie szuka się nowych podniet i fantazjuje na ich temat. Bohaterka jest rozczarowana pełnym testosteronu rówieśnikiem, który dość konkretnie zajmuje się potrzebami jej ciała, jednakże to ciało protestuje – a za nim umysł. Ironicznie określone jest to wszystko jako „pot, dupczenie i genitalia”. Ot tak, żeby było kontrowersyjnie już na samym początku powieści. A potem jest konsekwentne uwodzenie kogoś, kto fizycznie ma dużo mniej do zaoferowania, ale Waldo nie myśli o niczym innym jak o tym, by zbliżyć się – przede wszystkim fizycznie – do dużo starszego od niej mężczyzny, dla którego gotowa jest do takich intelektualnych poświęceń jak pisanie ciekawych prac na zajęcia.

Tymczasem jej belfer – któremu wreszcie udaje się opuścić spodnie, a nastolatka przeżywa wówczas życiowy triumf – nie jest świadomy tego, co kryje się w jego komentarzu do pisania dziewczyny. Określa go mianem „silnego głosu”. I Jennette McCurdy robi wszystko, by udowodnić wieloznaczność tego stwierdzenia, co momentami czyni jej powieść ciekawą. „Mogłabym być jego córką” to obyczajówka z chwilami niezłymi twistami opowiadająca historię przemiany, ale i jednoczesnego żegnania w sobie tego wszystkiego, co uciążliwe, męczące, niepozwalające na samorozwój. Waldo to bohaterka dynamiczna, w bardzo szybkim tempie uczy się tego, co jest prawdziwym życiem. Ta „z baraków”, wyrosła z biedy i deficytów, przede wszystkim matczynej miłości, bo przecież jak można być dobrą matką, jeśli już w wieku szesnastu lat wydaje się na świat córkę? To dopiero początek wplecionego w rzekomo intrygującą opowieść dydaktyzmu, którego w tej powieści jest tak wiele, że da się prawie wszystko przewidzieć, a w związku z tym boli głównie czas odkrywania tego, co jest oczywistością już od początku.

Nie chce mi się rozwodzić nad tym, jak McCurdy prowadzi główny wątek romansowy, bo tutaj koncentrujemy się przede wszystkim na spełnionych albo niespełnionych oczekiwaniach ciał obojga kochanków, którzy po omacku jedno na drugim szukają mapy swoich prawdziwych potrzeb. Zatem Waldo dość szybko staje się dużo lepsza w połykaniu spermy swojego nauczyciela niż w aktywnym uczestnictwie w zajęciach kreatywnego pisania, a starszy (bo jej kochanek jest w sile wieku i wcale nie jest stary!) mężczyzna decydujący się na to, by zaryzykować i zbliżyć się do uczennicy, zaczyna zachowywać się jak nieokrzesany nastolatek, choć do pewnego momentu trzyma gardę i racjonalizuje: to, co robią, jest nie w porządku, tak nie może być i należy to jak najszybciej skończyć. Znowu dydaktyzm? Będzie tego dużo więcej. A mogło być naprawdę nieźle.

Mogłaby to być pogłębiona psychologicznie opowieść o dziewczynie uwięzionej w sobie i z dużą determinacją poszukującej tego, co da jej choć namiastkę wolności. Alaskańską nastolatką, która nie chce być ponura i oczywista jak jej stan (brawa za opisanie najpiękniejszych amerykańskich zakątków z perspektywy ponurego Anchorage tak, że nawet mnie przeszła ochota na odwiedzenie Alaski, o czym marzyłem), targają bardzo silne emocje. Waldo jest krnąbrna, buntownicza na wszystkie oczywiste i też mniej oczywiste sposoby. W opozycji do matki, która w kompulsywności przypomina trochę córkę. Młoda kupuje ciuchy i kosmetyki, bo jej ciało potrzebuje komfortu i wzmocnienia, matka równie kompulsywnie goni za kolejnymi mężczyznami, którzy wreszcie będą tymi pozwalającymi znaleźć bezpieczną przystań. Wiadomo, że się nimi nie staną. I to nie jest – jak to niektórzy pięknie piszą – spojler.

W książce mamy przede wszystkim bałagan tematyczny, znaczeniowy i stylistyczny oraz irytujące krótkie rozdziały mające w oczywisty sposób dodać dynamiki tej powieści. Jennette McCurdy nie wykazuje się żadnym literackim potencjałem, bo marnuje dość ciekawy temat. Przede wszystkim emocji ukrytych pod złością. „Złość to mój chleb powszedni” – tak mówi o sobie główna bohaterka. Ciekawe jest odkrywanie, co tak naprawdę ją irytuje, co doprowadza do gorzkich autorefleksji, ale przede wszystkim – co pcha ją w ramiona mężczyzny, który w rzeczy samej komuś takiemu jak Waldo nie ma zbyt wiele do zaoferowania.

To też jedna z tych feminizujących opowieści, w których mężczyzna objaśnia, a kobieta lub dorastająca dziewczyna ma słuchać, wyciągać narzucone słuszne wnioski i zmieniać się na męskie podobieństwo. Waldo przez pewien czas staje się taką marionetką, która – nie ma co ukrywać – lubi seks i ceni sobie przyjemności własnego ciała, natomiast ciało jej kochanka szuka w zbliżeniach chyba czegoś zupełnie innego. I nie, nie porównujcie tej literackiej słabizny do „Lolity”, nie koncentrujcie uwagi na tym, jak autorka za wszelką cenę usiłuje przyciągnąć uwagę do detali. Jest w tej powieści kilka scen, które mogłyby prowadzić w ciekawą stronę, a także parę przemyśleń nadających się na fundament naprawdę przyzwoitej obyczajówki o wewnętrznym cierpieniu zespolonym z pożądaniem rozumianym tutaj jako symboliczny fragment tej wewnętrznej złości, wściekłości na siebie, swoje nieokreślone potrzeby, miejsce zamieszkania czy przyglądanie się, jak matka wciąż na nowo popełnia te same błędy.

Pozostaje także pytanie o miłość. Czy kochankowie potrafią pokochać w sobie to, co najcenniejsze, lub to, czego im brakuje? I czy w ogóle byłaby tu jakaś atrakcja czytelnicza, gdyby te dylematy rozgrywały się między kochankami w mniej więcej zbliżonym wieku? „Mogłabym być jego córką” przyciąga tytułem i okładką. Ale zasadniczo jest literacką wydmuszką. Z kilkoma – przyznaję! – naprawdę dobrze napisanymi rozdziałami.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Stara szkoła” Tobias Wolff

 

Wydawca: Wydawnictwo Czarne

Data wydania: 6 maja 2026

Liczba stron: 232

Przekład: Krzysztof Umiński

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 46,90 zł

Tytuł recenzji: Tożsamość pisarska

Już dawno z taką przyjemnością ‒ wręcz błogością ‒ nie czytałem powieści, którą określiłbym jako narrację retro z wszelkimi elementami powieści dojrzałego realizmu. Tobias Wolff zachwyca, ale i znakomicie prowokuje. Nie sądzę, że powinno się tę książkę porównywać do „Stowarzyszenia Umarłych Poetów”, bo nie ma tu jednej charyzmatycznej postaci. U Wolffa charyzmą emanuje wielu bohaterów. Na pierwszym planie mamy nastolatka, który wkracza w świat literatury niejako samodzielnie, choć przecież czyta ją i tworzy pod czujnym okiem profesorów, ale także innych kolegów. „Stara szkoła” jest opowieścią inicjacyjną, w której narzędziem poznania siebie jest pisanie. Akcja tej nieco archaicznej w swym przesłaniu książki rozgrywa się w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia, w naznaczonym ważną tradycją miejscu położonym na Wschodnim Wybrzeżu, dokąd trafia samotnik, stypendysta z Seattle, by na drugim krańcu Stanów Zjednoczonych nie tylko studiować literaturę, lecz przede wszystkim poznawać jej rolę.

W szkole z internatem, w której większość młodzieży stuka z zapałem w klawisze maszyn do pisania, każdy jest przekonany, że w sztuce pisania najważniejsza jest kreacja i że należy dążyć do tego, by być w niej precyzyjnym, a jednocześnie mieć do opowiedzenia coś ważnego. Skupieni wokół biuletynu literackiego i wsłuchani w wykłady młodzi ludzie doświadczają zderzenia z czymś, co działa na nich w rozmaity sposób: zaskakująco, deprecjonująco, uwznioślająco, będąc równocześnie rodzajem zagadki. Główny bohater pyta, dlaczego wszyscy chcą być pisarzami. Czytający mogą zadać sobie pytanie o to, jak pisanie kształtuje umysły młodych ludzi w czasie, w którym nadzieje wywołane pojawieniem się u władzy „równego gościa” Kennedy’ego szybko ustępują lękom wywołanym zaostrzeniem się sytuacji geopolitycznej, wskutek czego w literaturę można od pewnego momentu głównie uciekać, a nie ją tworzyć.

Przedstawiona tutaj społeczność młodych ludzi skupionych na tym, by dzięki słowu oddać siebie, sportretowana jest bardzo różnorodnie, choć przecież celem każdego z nich jest pisać jak najlepiej. Niemal nikt z tych dążeń nie rezygnuje, a jeśli tak się dzieje, jest albo motywowany, albo wykluczany. Bo w szkole Wolffa nie ma miejsca dla tych, którzy mają wątpliwości twórcze, przechodzą okresy niemocy pisarskiej albo nie tworzą w ogóle, ani tym bardziej dla tych, którzy potrafią popełnić plagiat. Miejsce, w którym młode umysły kształtuje praca twórcza, jest też odwiedzane przez znanych pisarzy, którzy gotowi są spotykać się indywidualnie z uczniami i doradzać, co powinni oni zrobić ze swoją pasją pisania, bo trudno jednoznacznie określić, czy jest ona tym samym co talent. I wokół pojęcia talentu tworzą się tu bliskie relacje oraz animozje między bohaterami.

„Stara szkoła” jest realistyczna do bólu, także w pokazywaniu tego, co niepokojące. A mamy tu klasizm i ukryte formy agresji, są też elementy teatralizacji tego realistycznego świata, możemy śledzić proces tworzenia złudzeń i iluzji. Tożsamość głównego bohatera opiera się na tym, że nie tylko przyswaja on wiedzę o literaturze, ale także samodzielnie definiuje, czym ona jest lub może być. Słucha także opowieści na temat czytających, między innymi podczas spotkania z poczytną pisarką o kontrowersyjnych poglądach. Sam chce przede wszystkim zrozumieć, w czym utkwił: czym jest miejsce, w którym zdobywa edukację, jaki to rodzaj edukacji i dlaczego odpowiedzialność za każde zapisane słowo czasem musi być tak wielka i bywa bezkompromisowa.

To książka o doświadczaniu świata dzięki pisaniu. Pojawia się na jej kartach duch Ernesta Hemingwaya, ale nie sądzę, by czytelnikowi sprawiło przyjemność wprowadzenie przede wszystkim tego autora do fabuły. Mamy w niej bowiem także ludzi, którzy ucząc angielskiego, otwierają świat szeroko i w zaskakujący sposób niepokojąco. Ten, który opowiada, doskonale zdaje sobie sprawę z tego, dlaczego uczniowie szkoły skoncentrowali się na pisaniu, ale nie jest pewien, co pisanie daje jemu i jego przyjaciołom. A poza tym cały czas jest mowa o wielkich twórcach, którzy imponują młodzieży. Albo o tym, że imponuje jej wizerunek, który twórcy budują.

Ale „przyjaciele” to w tym wypadku chyba źle użyte słowo. Wzajemne relacje uczniów oparte są tutaj raczej na stonowanej życzliwości i ukrytej, lecz potężnej rywalizacji. Zawsze lepiej jest być tym wyróżnionym. Otrzymać profit w postaci spotkania z pisarzem. Zrozumieć pełniej, jak widzą świat literatury nauczyciele oraz ci, którzy ją tworzą. Bo przecież społeczność młodych kandydatów na twórców przypomina też środowisko pisarskie z typową dla niego tendencją do rywalizacji i ukazywania, że kreowanie rzeczywistości może mieć wiele aspektów.

W wymiarze egzystencjalnym pisanie jest tu porządkowaniem siebie, a czasem zadawaniem pytań o sens swojego życia ‒ za pomocą tworzenia historii dalekich od tego życia. Bardzo ciekawie opisane jest to, co dzieje się z głównym bohaterem, kiedy możliwość indywidualnego spotkania z jednym z wielkich pisarzy uzyskuje właśnie on po napisaniu tekstu, który powstaje w specyficzny sposób. Bo najpierw są miraże, potem plany, następnie tworzenie. Jeśli chodzi o wiersze, to przede wszystkim utwory białe, bo przecież „rym to skompromitowane narzędzie”. Ale jest w tym wszystkim też niebezpieczne budowanie elitarności i przekonanie o byciu lepszym. Nie tylko w stosunku do dziewcząt i kobiet. Także wtedy, kiedy wydaje się, że wykreowanie czegoś dzięki maszynie do pisania czyni nas bardziej wartościowymi i wyżej umiejscowionymi w hierarchii społecznej.

O niej też Wolff trochę opowiada, lecz ciekawsze jest śledzenie wątku żydowskiego pochodzenia oraz bliskości z katolicyzmem w kontekście nabywania uzdolnień literackich. Teoretycznie wszystko wskazuje na to, że istotne są warsztat i osobowość twórcy, jednak w rzeczywistości duże znaczenie ma też to, skąd się on wywodzi światopoglądowo i religijnie. „Stara szkoła” jest też powieścią o tym, że każdy jest wyjątkowy, ale wyjątkowość osiąga się na różne sposoby. Pisanie jest narzędziem, dzięki któremu można osiągnąć wiele. Dlatego koncentracja na tworzeniu jest tu tak silna. Do momentu, w którym przekonujemy się, że literatura może być groźna, gdy wpłynie na czyjeś życie i zmieni jego kierunek na niepożądany.

Ta książka to też fantazja o tym, że wszystko jest opowieścią. Kreacja dodatkowo wzmacnia charakter i osobowość, jednak życie jako takie zawsze będzie formą opowieści, której trzeba nadać jakieś ramy. Tu zaznaczone są ramy czasowe, w których z młodzieńca rodzi się dojrzały mężczyzna, żołnierz i ojciec, człowiek umiejący po latach spojrzeć na swoich kolegów i profesorów z odpowiedniego dystansu. Czyta się tę powieść znakomicie także dlatego, że „Stara szkoła” to świetny, choć archaicznie i egocentrycznie stworzony obraz kraju, w którym pisanie wciąż stawiane jest na piedestale i nadal stanowi ogromną wartość dodaną. Książka napisana w kraju, gdzie twórcy mają swoich agentów, a przekłady współczesnej literatury w XXI wieku zdobywają masę nagród. Tymczasem Wolff łączy panoramiczność z bardzo prywatną i momentami mocno wzruszającą opowieścią o tym, co można odkryć w sobie, pisząc. I o tym, dlaczego ta droga poznania siebie była i wciąż jest atrakcyjna bez względu na odbiór przez czytelników. Wszystko opowiedziane jest zaś w taki sposób, że przez tę powieść się wręcz płynie. Sama w sobie jest ona dowodem, że życie zawsze jest opowieścią.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ