„Stara szkoła” Tobias Wolff

 

Wydawca: Wydawnictwo Czarne

Data wydania: 6 maja 2026

Liczba stron: 232

Przekład: Krzysztof Umiński

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 46,90 zł

Tytuł recenzji: Tożsamość pisarska

Już dawno z taką przyjemnością ‒ wręcz błogością ‒ nie czytałem powieści, którą określiłbym jako narrację retro z wszelkimi elementami powieści dojrzałego realizmu. Tobias Wolff zachwyca, ale i znakomicie prowokuje. Nie sądzę, że powinno się tę książkę porównywać do „Stowarzyszenia Umarłych Poetów”, bo nie ma tu jednej charyzmatycznej postaci. U Wolffa charyzmą emanuje wielu bohaterów. Na pierwszym planie mamy nastolatka, który wkracza w świat literatury niejako samodzielnie, choć przecież czyta ją i tworzy pod czujnym okiem profesorów, ale także innych kolegów. „Stara szkoła” jest opowieścią inicjacyjną, w której narzędziem poznania siebie jest pisanie. Akcja tej nieco archaicznej w swym przesłaniu książki rozgrywa się w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia, w naznaczonym ważną tradycją miejscu położonym na Wschodnim Wybrzeżu, dokąd trafia samotnik, stypendysta z Seattle, by na drugim krańcu Stanów Zjednoczonych nie tylko studiować literaturę, lecz przede wszystkim poznawać jej rolę.

W szkole z internatem, w której większość młodzieży stuka z zapałem w klawisze maszyn do pisania, każdy jest przekonany, że w sztuce pisania najważniejsza jest kreacja i że należy dążyć do tego, by być w niej precyzyjnym, a jednocześnie mieć do opowiedzenia coś ważnego. Skupieni wokół biuletynu literackiego i wsłuchani w wykłady młodzi ludzie doświadczają zderzenia z czymś, co działa na nich w rozmaity sposób: zaskakująco, deprecjonująco, uwznioślająco, będąc równocześnie rodzajem zagadki. Główny bohater pyta, dlaczego wszyscy chcą być pisarzami. Czytający mogą zadać sobie pytanie o to, jak pisanie kształtuje umysły młodych ludzi w czasie, w którym nadzieje wywołane pojawieniem się u władzy „równego gościa” Kennedy’ego szybko ustępują lękom wywołanym zaostrzeniem się sytuacji geopolitycznej, wskutek czego w literaturę można od pewnego momentu głównie uciekać, a nie ją tworzyć.

Przedstawiona tutaj społeczność młodych ludzi skupionych na tym, by dzięki słowu oddać siebie, sportretowana jest bardzo różnorodnie, choć przecież celem każdego z nich jest pisać jak najlepiej. Niemal nikt z tych dążeń nie rezygnuje, a jeśli tak się dzieje, jest albo motywowany, albo wykluczany. Bo w szkole Wolffa nie ma miejsca dla tych, którzy mają wątpliwości twórcze, przechodzą okresy niemocy pisarskiej albo nie tworzą w ogóle, ani tym bardziej dla tych, którzy potrafią popełnić plagiat. Miejsce, w którym młode umysły kształtuje praca twórcza, jest też odwiedzane przez znanych pisarzy, którzy gotowi są spotykać się indywidualnie z uczniami i doradzać, co powinni oni zrobić ze swoją pasją pisania, bo trudno jednoznacznie określić, czy jest ona tym samym co talent. I wokół pojęcia talentu tworzą się tu bliskie relacje oraz animozje między bohaterami.

„Stara szkoła” jest realistyczna do bólu, także w pokazywaniu tego, co niepokojące. A mamy tu klasizm i ukryte formy agresji, są też elementy teatralizacji tego realistycznego świata, możemy śledzić proces tworzenia złudzeń i iluzji. Tożsamość głównego bohatera opiera się na tym, że nie tylko przyswaja on wiedzę o literaturze, ale także samodzielnie definiuje, czym ona jest lub może być. Słucha także opowieści na temat czytających, między innymi podczas spotkania z poczytną pisarką o kontrowersyjnych poglądach. Sam chce przede wszystkim zrozumieć, w czym utkwił: czym jest miejsce, w którym zdobywa edukację, jaki to rodzaj edukacji i dlaczego odpowiedzialność za każde zapisane słowo czasem musi być tak wielka i bywa bezkompromisowa.

To książka o doświadczaniu świata dzięki pisaniu. Pojawia się na jej kartach duch Ernesta Hemingwaya, ale nie sądzę, by czytelnikowi sprawiło przyjemność wprowadzenie przede wszystkim tego autora do fabuły. Mamy w niej bowiem także ludzi, którzy ucząc angielskiego, otwierają świat szeroko i w zaskakujący sposób niepokojąco. Ten, który opowiada, doskonale zdaje sobie sprawę z tego, dlaczego uczniowie szkoły skoncentrowali się na pisaniu, ale nie jest pewien, co pisanie daje jemu i jego przyjaciołom. A poza tym cały czas jest mowa o wielkich twórcach, którzy imponują młodzieży. Albo o tym, że imponuje jej wizerunek, który twórcy budują.

Ale „przyjaciele” to w tym wypadku chyba źle użyte słowo. Wzajemne relacje uczniów oparte są tutaj raczej na stonowanej życzliwości i ukrytej, lecz potężnej rywalizacji. Zawsze lepiej jest być tym wyróżnionym. Otrzymać profit w postaci spotkania z pisarzem. Zrozumieć pełniej, jak widzą świat literatury nauczyciele oraz ci, którzy ją tworzą. Bo przecież społeczność młodych kandydatów na twórców przypomina też środowisko pisarskie z typową dla niego tendencją do rywalizacji i ukazywania, że kreowanie rzeczywistości może mieć wiele aspektów.

W wymiarze egzystencjalnym pisanie jest tu porządkowaniem siebie, a czasem zadawaniem pytań o sens swojego życia ‒ za pomocą tworzenia historii dalekich od tego życia. Bardzo ciekawie opisane jest to, co dzieje się z głównym bohaterem, kiedy możliwość indywidualnego spotkania z jednym z wielkich pisarzy uzyskuje właśnie on po napisaniu tekstu, który powstaje w specyficzny sposób. Bo najpierw są miraże, potem plany, następnie tworzenie. Jeśli chodzi o wiersze, to przede wszystkim utwory białe, bo przecież „rym to skompromitowane narzędzie”. Ale jest w tym wszystkim też niebezpieczne budowanie elitarności i przekonanie o byciu lepszym. Nie tylko w stosunku do dziewcząt i kobiet. Także wtedy, kiedy wydaje się, że wykreowanie czegoś dzięki maszynie do pisania czyni nas bardziej wartościowymi i wyżej umiejscowionymi w hierarchii społecznej.

O niej też Wolff trochę opowiada, lecz ciekawsze jest śledzenie wątku żydowskiego pochodzenia oraz bliskości z katolicyzmem w kontekście nabywania uzdolnień literackich. Teoretycznie wszystko wskazuje na to, że istotne są warsztat i osobowość twórcy, jednak w rzeczywistości duże znaczenie ma też to, skąd się on wywodzi światopoglądowo i religijnie. „Stara szkoła” jest też powieścią o tym, że każdy jest wyjątkowy, ale wyjątkowość osiąga się na różne sposoby. Pisanie jest narzędziem, dzięki któremu można osiągnąć wiele. Dlatego koncentracja na tworzeniu jest tu tak silna. Do momentu, w którym przekonujemy się, że literatura może być groźna, gdy wpłynie na czyjeś życie i zmieni jego kierunek na niepożądany.

Ta książka to też fantazja o tym, że wszystko jest opowieścią. Kreacja dodatkowo wzmacnia charakter i osobowość, jednak życie jako takie zawsze będzie formą opowieści, której trzeba nadać jakieś ramy. Tu zaznaczone są ramy czasowe, w których z młodzieńca rodzi się dojrzały mężczyzna, żołnierz i ojciec, człowiek umiejący po latach spojrzeć na swoich kolegów i profesorów z odpowiedniego dystansu. Czyta się tę powieść znakomicie także dlatego, że „Stara szkoła” to świetny, choć archaicznie i egocentrycznie stworzony obraz kraju, w którym pisanie wciąż stawiane jest na piedestale i nadal stanowi ogromną wartość dodaną. Książka napisana w kraju, gdzie twórcy mają swoich agentów, a przekłady współczesnej literatury w XXI wieku zdobywają masę nagród. Tymczasem Wolff łączy panoramiczność z bardzo prywatną i momentami mocno wzruszającą opowieścią o tym, co można odkryć w sobie, pisząc. I o tym, dlaczego ta droga poznania siebie była i wciąż jest atrakcyjna bez względu na odbiór przez czytelników. Wszystko opowiedziane jest zaś w taki sposób, że przez tę powieść się wręcz płynie. Sama w sobie jest ona dowodem, że życie zawsze jest opowieścią.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Gdzie są dorośli?” Nina Lykke

 

Wydawca: Wydawnictwo Pauza

Data wydania: 29 kwietnia 2026

Liczba stron: 240

Przekład: Karolina Drozdowska

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 49,90 zł

Tytuł recenzji: Bycie w rolach

Czy zdarzyło wam się w bezsilności kupić dziecku zabawkę, z powodu braku której wrzeszczało ono na pół sklepu? Czy zrobiliście to dla świętego spokoju, by nie zwracać na siebie uwagi? Czy przez co najmniej kilkanaście lat mówiliście swojemu dziecku, co ma robić, a czasem myśleć, nawet przez chwilę nie pomyślawszy o tym, że miałoby ono dla was jakąś informację zwrotną dotyczącą tego nakazu? Czy w pewnym momencie wasze dziecko przestało utrzymywać z wami kontakt, bynajmniej nie z powodu tego, że samo się z kimś związało albo w związku z tym pojawili się jego potomkowie? Czy w ogóle kiedykolwiek naprawdę zastanawialiście się, gdzie przebiega granica między tym, co dziecku jest nakazywane, a tym, w jaki sposób ono ten nakaz wewnętrznie kontestuje? Bo Nina Lykke wzięła się właśnie za rozpatrywanie tych zagadnień w swej najnowszej powieści „Gdzie są dorośli?”, która opowiada nie tylko o wspomnianej granicy, lecz również jej zacieraniu lub przesuwaniu. Niedostrzegalnym, lecz sukcesywnym. To powieść o tym, jak bywa to niebezpieczne i co się dzieje w relacji rodzica z dzieckiem, kiedy najpierw pierwsze nie chce się wsłuchać w drugie, a potem drugie stosuje tendencje ucieczkowe, by nie wysłuchiwać pretensji albo zapytań.

Rewelacyjna „Nie jesteśmy tu dla przyjemności”, jedna z poprzednich książek autorki, dawała mi nadzieję na nietuzinkowe poczucie humoru i całkowity relaks podczas lektury. W tamtej książce autorzy, skonfliktowani ze sobą w świecie wydawniczym, byli właśnie jak dzieci w jednej piaskownicy, które kłóciły się o wiaderka czy grabki. A takie kłótnie bywają pokłosiem tego, że nie można się pokłócić z rodzicem. Ba! Nie można wyrazić własnego zdania, bo może to zostać uznane za niepisaną niesubordynację, gdyż relacja rodzica z dzieckiem ma w sobie coś z wojskowego drylu, w którym wyraźnie zarysowana jest rola zarządzającego i tego, którym się zarządza. Mającego wykonywać rozkazy albo polecenia bez dyskusji, bez słowa sprzeciwu. Tyle że ten sprzeciw narasta. Przeradza się w złość, w bunt. Dojrzewa. I im bardziej jesteśmy dorośli, tym więcej może być w nas rozgoryczenia, które wynosimy z dzieciństwa. Dlatego ta powieść nie bawi tak znakomicie jak wspomniana wyżej. To raczej przygnębiający i wielowymiarowy obraz relacji z najbliższą osobą, gdzie wcześniej czy później może pojawić się przemoc. Nawet jeśli ofierze tej przemocy serwuje się wspaniałe i dostatnie życie, w którym wolno jej wszystko. A ta swoboda przeradza się potem w mentalną niewolę. Taką mentalną niewolnicą na kilku frontach jest tutaj Ida, główna bohaterka „Gdzie są dorośli?”.

Poznajemy ją podczas zimnego marca, kiedy zmierza na grób swojej matki, by zapalić świecę, której by nie zapaliła bez czyjejś pomocy. Właściwie nie jest to zmierzanie w konkretne miejsce mentalnego spotkania, bo matka jest z Idą przez cały czas. Szepcze jej do ucha, przygniata do ziemi, każe pamiętać zdarzenia nieprzyjemne i szorstkie, jest też swoistym alter ego Idy. Symboliczne jest to, że bohaterka nie kupuje nowych ubrań, bo nosi te po matce. Tkwią w niej również matczyne stygmaty. Palące ślady, od których nie można się uwolnić. I poczucie winy, jakby to Ida była odpowiedzialna za pogarszający się stan zdrowia swojej rodzicielki i jej śmierć.

Teraz sama jest matką i mierzy się ze specyficznym rodzajem śmierci. Jej dzieci żyją i mają się całkiem dobrze, ale Ida nie ma z nimi kontaktu. Wymieniane przez telefon uprzejmości i półsłówka nie są właściwą formą kontaktu. I mamy tu pewien kontrast: symboliczne zawłaszczenie dziecka przez zmarłą już matkę, która usiłowała kształtować córkę na swoje podobieństwo, oraz dzieci tej córki zdecydowane na odsunięcie się od matki, by nie powtarzać schematu zawłaszczania i deformacji osobowości. Bo rodzic nie powinien niczego narzucać swojemu dziecku, gdyż wyjdzie na tym bardzo źle. Tutaj źle ma się nie tylko Ida, choć reszta ludzi z jej otoczenia zdaje się trzymać gardę i udawać, że wszystko jest w porządku. Poza synem, który przez lata unikał matki, a teraz nagle odzywa się z prośbą o kontakt.

Nina Lykke opowiada o Norwegii, kraju równowagi, w którym wciąż na nowo pojawiają się nierówności mentalne i emocjonalne, a rodzice stają się przemocowi nawet wtedy, gdy kochają swoje dzieci ponad życie. „Czemu wszyscy mieszkamy sami?” – krzyczy Ida, z płaczem porządkując rzeczy po swojej matce. No właśnie, co się przydarzyło jej rodzinie? A może co zdarzyło się wewnątrz niej? Ida jest już w takim wieku, że wolno jej na wszystko narzekać, a zwłaszcza na rozwydrzone dzieci. Ale jej dzieci nigdy takie miały nie być, gdy tymczasem nieobecność boli bardziej niż najbardziej dzikie i szalone formy bycia obok, które czasem potrafią doprowadzić do furii. To, co nazywane jest rodziną, w powieści Lykke jakby się rozpłynęło. Główna bohaterka po dwóch rozwodach nie myśli już o kolejnym związku. Nie stawia na zaspokajanie swoich potrzeb, chce to robić w stosunku do dorosłych już dzieci. I robi, tylko że po raz kolejny przemocowo, niekiedy powielając schematy stosowane przez tę, która nigdy nie odeszła, bo wiecznie tkwi w jej głowie.

Emocjonalny klincz, gorycz i poczucie zbędności – to wszystko Lykke pokazuje tutaj śmiertelnie poważnie, ale jej powieść nie jest pozbawiona humoru. Nie mam na myśli takich scen jak ta z lekarzem Irakijczykiem czy tłumaczeniem matce, że fachowcy naprawiają nie jej kominek. Myślę o lekkości pióra autorki, która największe dramaty potrafi przekształcić w komediodramat. Jednocześnie jest tu bardzo skupiona na niezwykle poważnej tematyce: układzie ról między dorosłymi i dziećmi, a także na tym, kto ma emocjonalne prawo do wyrażania tego, co myśli, i czy wolno mu wdzierać się w myśli drugiej osoby tylko dlatego, że to własne dziecko. „Coś tu jest nie tak” – szepcze Ida mężowi, gdy ten nim jeszcze jest. Owszem. Ale zagadka uwikłania się w trudne relacje należy do czytelnika, Lykke je tylko prezentuje, punktując jedynie, że każdy z przedstawionych dramatów rozgrywa się etap po etapie. Paradoksy i złożoności ludzkich relacji dostrzeżemy także w relacjach z sesji terapeutycznych, bo Ida – o ironio! – jest psychoterapeutką. Największym wyzwaniem będzie dla niej dotarcie do własnego syna i oczyszczająca rozmowa z nim. A może są już kwestie, o których nie można lub nie warto mówić? Sprawy związane z tym, że jako rodzic nie spełniliśmy się tak wspaniale, jak o sobie myślimy? I co w ogóle myślimy, wychowując swoje dziecko, pokazując i objaśniając mu świat? Nie jesteśmy przy tym czasem zaborczymi złodziejami dziecięcej wrażliwości i chęci spojrzenia na przedstawiany świat inaczej?

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Szeleścidło” Tomasz Maruszewski

 

Wydawca: Wydawnictwo Literackie

Data wydania: 6 maja 2026

Liczba stron: 234

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 54,90 zł

Tomasz Maruszewski to pisarz mający ogromną dozę empatii wobec ludzkiego cierpienia. Ale nie tego widocznego z zewnątrz, lecz tego trudnego do zauważenia. Maruszewski jest malarzem duszy melancholijnej. Udowodnił to w swoim debiucie „Do końca świata” i mam wrażenie, że zaprezentowaną tam problematykę stara się pogłębić albo nadać jej inny wyraz, inną formę, gdyż to również twórca świadomy języka i mocy, jaką dają sposoby przekształcania go. Chociaż w nowej powieści pojawiają się w symbolicznym znaczeniu tytułowe dźwięki z drugiej książki „Wrzaski”, myślę, że autor powraca do tego, co napisał w debiucie. Inaczej, lecz konsekwentnie. Punktem wyjścia staje się rozpad rodziny, nieobecna matka i relacje ojca z synem. Tym razem to wszystko służy oddaniu innej problematyki, jednak na przykład motyw zabitego psa powraca i przypomina: nie dokończyłem tamtej historii, a właściwie nie opowiedziałem jej tak, jak mogłaby zostać przedstawiona teraz. Obecnie wygląda znakomicie, choć będzie to z pewnością jedna ze smutniejszych polskich powieści tego roku.

Można odnieść wrażenie, że mamy tu do czynienia z freudowską opowieścią o id, ego i superego, jednakże proporcje ich definicji nie tyle przenikają się, ile celowo mieszają. Wiemy, że relacje między tymi strukturami są bardzo dynamiczne. Tu opowieść skonstruowana jest w taki sposób, że siłę nienawiści zabiera ze sobą jedna postać, bezradność melancholii – druga, a tęsknotę za życiem, w którym można dokonywać odkryć jak w kosmosie – trzecia. I wcale nie wymieniłem ich chronologicznie poprawnie. Ważne jest jednak to, że choć ta opowieść rozpisana być może jest na trzy struktury osobowości, to nie ma tu jednak psychoanalizy; nie takiej jak u Freuda. Bo Maruszewski nie chce i nie umie kategoryzować, nie ma na to najmniejszej ochoty i coraz mocniej zaciemnia swoją powieść. Wprowadzając do niej także kolejne dźwięki, a to przecież historia o życiu w oswojonej ciszy. O ciszy, która rozpada się, powodując dezintegrację osobowości. Ile razy jednak cichy świat staje się dużo bardziej opresyjny niż ten, z którego wydobywają się dźwięki i który jest w (pod)świadomości łagodzony tytułowym „szeleścidłem”?

„Jedna prawdziwa tragedia – to tragedia człowieka”. Maruszewski opisuje kameralne dramaty, wiedząc doskonale, że bez względu na to, w jaki sposób będzie w nie ingerować otoczenie, wciąż pozostaną takie same. Bo człowiek na zawsze jest taki, jakim stworzyło go otoczenie, to najbliższe. W „Szeleścidle” bliskość jest bardzo daleko, w kosmosie. W świecie, który można poznawać i eksplorować po swojemu. Bez obaw oraz lęków pozostawianych w realnym świecie. Ojciec wręcza synowi teleskop. Jakby chciał go symbolicznie ostrzec, by nie rozglądał się wokół, lecz spoglądał w dal. Nie przyglądał domowi stworzonemu z ciszy, niechęci, wzajemnych oskarżeń, w końcu – z przemocy. Zatem malec ucieka, ale jako dorosły będzie mógł jedynie praktykować tendencje ucieczkowe. Bardzo często z poczuciem, że absolutnie nic w jego życiu się nie zmieni.

Zmiany przychodzą nagle i bardzo się cieszę, że Maruszewski wprowadził tutaj całkiem czytelny i spójnie zamknięty (bo nie o tym jest ta historia) wątek kryminalno-gangsterski albo raczej autoironicznie ten drugi. Dzięki temu odrywamy się od tego, co dość szybko rozumiemy, bo widzimy, jakie udręki przeżywa główny bohater. Łagodny bandyta, prostytutka z dobrym sercem, afera finansowa – wszystko nagle skręca w co najmniej dziwnym kierunku. Trochę to zabawne, trochę zaskakujące. Na pewno zmieniające perspektywę spojrzenia na bohatera, łącznie z tą fizjologiczną (mokre od moczu spodnie, gdy pęcherz nie wytrzymuje napięcia kryzysowej sytuacji). I z pewnością wpływające na zakończenie powieści, za którym stoi coś innego, niż do tej pory powiedziano, pokazano, zasugerowano.

Tomasz Maruszewski pozwala swojemu mężczyźnie płakać. Pozwala mu na wszystkie formy słabości, które model macho wyklucza ze świadomości społecznej. Jego mężczyzna cierpi tak bardzo, że dochodzi do momentów, w których traci świadomość, gdy przerastają go emocje, jakie zabrał z dzieciństwa, a potem w sobie ukonstytuował. Zaczyna rozumieć, że nie każdy lęk ma ten sam powód, nie każda obsesja została właściwie wyjaśniona w jego umyśle. Deficyt matki jest tu świetnym przykładem tego, co wydarzyło się realnie, a co zaczęło się rozwijać w psychice chłopca, który nie rozumie (bo nie musi rozumieć), dlaczego mama go nie kochała, gdyż – co jasne – z tego powodu odeszła.

By zbilansować labilność emocjonalną bohatera, który resztki tego, co można nazwać wolą przetrwania, umieszcza w awangardowych kompozycjach malarskich, Maruszewski we wspomniany wyżej sposób nadaje akcji dynamikę i ukazuje tym samym, że inny świat nie tylko jest możliwy, ale w tym świecie – tak odmiennym od naszego – musimy się natychmiast odnaleźć. Przestać rozmyślać nad sobą, kiedy zaczynają nas absorbować problemy innych. Bo z jednej strony – co widać tutaj wyraźnie – człowiek jest istotą całkowicie osobną w cierpieniu, z drugiej jednak – potrafi zaskakująco szybko dopasować się do relacji z innymi ludźmi, wobec których niechęć wyraża często i dosadnie.

„Szeleścidło” najbardziej przejmuje jednak jako opowieść o zgliszczach rodzinnych relacji. Chłopiec pozostawiony sam wobec kosmosu, który niczego nie obiecuje, ale i nie krzywdzi, staje się mężczyzną wrastającym w nienawiść. Jest jej tutaj wiele, lecz wydaje się nieszkodliwa. Ma funkcję deklaratywną, nie sprawczą. Nie tylko za sprawą szeleszczącego talizmanu i tego, w jaki sposób cisza sankcjonuje egzystencjalną pustkę, dzięki czemu można po prostu iść naprzód. Tylko co dla głównego bohatera jest tym poruszaniem się do przodu? Życie, w którym koncentruje się na własnych traumach, a jego twory to obrazy powstałe często z tego, co człowiek porzucił lub wyrzucił? Bycie na marginesie zaczęło się już dużo wcześniej, zanim jako chłopiec otrzymał teleskop. Teraz jego umysł jest czymś na kształt teleskopu. Niemożliwe są transformacje i ucieczki, ale jak najbardziej możliwe przebodźcowanie tym, co powoduje destrukcję umysłu.

Wspomniana na wstępie empatia autora pozwala mu tworzyć powieść wyjątkowo intymną, niuansującą strach. Warto tu zwrócić uwagę na detale, jak rola cienia, użycia żyletki, bezpańskości (psa i człowieka). W tym wszystkim piękna i obezwładniająco smutna muzyka oraz cała masa inspiracji. Maruszewski w zakończeniu świadomie podkreśla, że literatura nie rodzi się bez inspiracji. A z nich wydobywają się asocjacje. I tak emocjonalnie gęsta powieść jak „Szeleścidło”. Nie wiem, dlaczego od teraz będę nosił w kieszeni szeleszczący papierek po cukierku. Nie wiem, czy nie za dużo siebie samego znalazłem w tej powieści. Wiem natomiast, że Maruszewski przełamuje wiele tabu, daje męskości przestrzeń do tego, by była słaba, jest czuły tam, gdzie potrzeba czułości, i bezkompromisowy tam, gdzie koniecznie jest wstrząśnięcie zapadającym się w sobie człowieku. To także książka o uldze – sposobach jej uzyskiwania i wchłonięcia jej w siebie. A wszystko napisane frazą łączącą dosadną realność z delikatnymi jak puch słowny metaforami pozostawania samemu ze sobą.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Lázár” Nelio Biedermann

 

Wydawca: Wydawnictwo Marginesy

Data wydania: 6 maja 2026

Liczba stron: 328

Przekład: Danuta Fryzowska

Okładka: twarda

Cena detaliczna: 59,90 zł

Młody wiek autora zawsze skłania do większego zainteresowania się książką. Problem polega na tym, że wielu młodziutkich twórców mimo potencjału nie przechodzi w swoich krajach przez sita wydawnicze, dlatego wcale nie uważam, że wiek Nelia Biedermanna stanowi istotną wartość. Najcenniejsze w jego powieści jest to, z jaką lekkością przekracza on granice stylu i konwencji; jak konsekwentnie różnorodnie ukazuje zdarzenia i postaci, które nie są tutaj znacząco pogłębione psychologicznie, ale pokazane w sytuacjach mówiących o nich więcej niż kilkaset stron sagi rodzinnej. Porównanie do „Buddenbrooków” nieco deprecjonuje dokonanie Thomasa Manna, ponieważ Biedermann wybiera własny, bardzo niepokojący sposób opowiadania o upadku rodziny. „Lázár” to książka, która wyraźnie ukazuje kolejne etapy tego upadku i wypunktowuje poszczególne nieszczęścia w taki sposób, że dopiero pod koniec lektury możemy w pełni odczuć bolesny smutek rozpadu czegoś, co nigdy tak naprawdę nie miało statusu bliskiej relacji pokoleniowej.

Myślę, że to w dużej mierze powieść o ojcach, którzy nie umieją kochać ani choćby przytulać swoich synów. Ojcach myślących przez chwilę o tym, że syn to balast, a nie powód do dumy. Ojcach niedorosłych do odpowiedzialności za swoich synów i przekazujących ten fatalizm z pokolenia na pokolenie. Ojcach jednocześnie odpowiedzialnych za swych potomków, ale głównie w sferze zapewnienia im jak najlepszych warunków do życia. Pod każdym względem poza okazywaniem miłości.

Po drugiej stronie widzimy matki: bierne, wycofane, niejednoznaczne w swoim postępowaniu i enigmatyczne w tym, co myślą o swojej roli wobec synów. Kiedy Lajos von Lázár, odrzucający potem swój arystokratyczny przydomek, zmienia całkowicie uporządkowane życie swego ojca barona, wprowadza w życie rodu pewien chaos i niepewność egzemplifikowane tutaj przez wygląd bohatera ‒ poddawanego już od najmłodszych lat stygmatyzacji. Później jednak młody człowiek daje sobie radę, udaje mu się jakoś przewegetować Wielką Wojnę. Gdy dwie dekady później wybucha kolejny konflikt, Lajos nie może już pozostać niezaangażowany i musi wybrać, po czyjej stronie się opowie. Nelio Biedermann prowadzi nas od czasu, w którym „dogasa stulecie” i wiek XIX zmierza ku końcowi, do dramatycznej powojennej walki Węgier o samostanowienie i niepodległość. Obserwujemy tu wiele wydarzeń, które mogłyby pomóc nam lepiej poznać głównego bohatera. Autor stawia bowiem nie tylko na panoramiczność rodzinnych perypetii, lecz również ściśle trzyma się faktów historycznych, opisując wydarzenia wdzierające się w sposób bezkompromisowy i okrutny bezpośrednio w życie rodziny arystokratów albo omijające tych ludzi z powodu rozmaitych zbiegów okoliczności, ale każące im patrzeć na skutki danego zdarzenia.

Początek brzmi niczym mroczna baśń, ku końcowi prowadzeni jesteśmy w atmosferze dramatycznej narracji sprawozdawczej. Pomiędzy jednym a drugim pojawia się kilka eksperymentów stylistycznych. Jednak Biedermann najlepszy jest w tworzeniu scen. Czasami stawia na intensywny w swej wymowie dialog, czasami na sytuację, której konsekwencje nie przeminą. Przygląda się światu mężczyzn i kobiet jakby osobno, co sygnalizuje fakt, że nawet ich zbliżenia fizyczne są tu czymś na kształt przeprawy, która nie zawsze kończy się satysfakcjonująco dla obu stron.

Właśnie akty seksualne, jak również niezaspokojone potrzeby w tym zakresie ‒ to temat wybijający się tu i pokazujący, że „Lázár” to powieść o ludziach z krwi, kości, przekonań, a przede wszystkim namiętności. Zbliżenia ciał są nieśmiałymi próbami zbliżenia mentalnego, ale często niewiele z tego wychodzi, bo można odnieść wrażenie, że każdy z bohaterów ‒ i jego ciało ‒ żyje w odrębnym świecie potrzeb. Antycypacje rozwoju sytuacji pozwalają nam czytać powieść z pewnym spokojem, że zrozumiemy ją do samego końca, jednakże kilka mrocznych retrospekcji czyni z niej niepowtarzalną oniryczną opowieść o istocie obłędu, wyobcowania i życia w fatalizmie wspomnień albo przeczuć, które najbardziej dotykają siostrę Lajosa.

Przede wszystkim traktuje o doświadczaniu nieszczęścia zobrazowanego przez odbieranie bohaterom rzeczy materialnych. Ze wspaniałego zamku w lesie trafiają oni do budapeszteńskiej klitki, gdzie tkwią między workami z ziemniakami, a potem w kurniku. Arystokratyczna rodzina konsekwentnie traci swoje dobra, a idące za tym przemiany psychiczne jej członków pokazują, że autor zdecydowanie koncentruje się na fatalizmie ukazywanym w bardzo różnorodny sposób. Sándor, Lajos, potem Pista ‒ zdawać by się mogło, że synowie genetycznie przejmują niepokoje i egzystencjalne lęki swoich ojców. Wszystko jest skrzętnie czymś zasłaniane. U jednego to rutyna, u drugiego bycie zachowawczym, u trzeciego swoiste tendencje ucieczkowe, chociaż to Pista będzie musiał walczyć o swoje z największą intensywnością i determinacją. Ci mężczyźni zdają się przegrani, jak przegrane są losy kraju, w którym żyją. Rozsypuje się monarchia, popada w ruinę majątek rodu. Do Europy wkraczają wojny, ale dopiero ta druga daje do zrozumienia, że nikt ‒ bez względu na status majątkowy ‒ nie jest w stanie się przed nią ukryć.

„Lázár” zawiera kilka wstrząsających scen, które dają wiedzę o ludzkim okrucieństwie, jakie ogarnęło Europę w ubiegłym stuleciu. Bohaterki i bohaterowie doświadczają upokorzeń psychicznych i fizycznych. Jest tak, jakby wszystko miało się toczyć po równi pochyłej, a pojedyncze chwile szczęścia narrator komentuje z sarkazmem, bo dla Biedermanna nie ma czegoś takiego jak dobra literatura opisująca ludzkie szczęście. Jest za to sporo elementów historycznego kronikarstwa, co zmienia punkt widzenia na to, co czytamy, i z tego powodu oddalamy się od bohaterów. Całość jest też tak napisana, aby czytający poznali pewne wyraźne cechy postaci, jednak nie zbliżyli się do żadnej z nich. Ta hermetycznie zamknięta przed światem rodzina otworzy się na jakiekolwiek zbliżenia z czytelnikiem być może za późno. Lajos bardzo chce żyć „bez łańcucha przodków na szyi”, chciałby zmienić coś w historii rodu, którego członkowie nigdy nie uśmiechali się na fotografiach. Jest jednak bohaterem pełnym niejednoznaczności i skomplikowanym w ocenie, a także trudnym do polubienia, zidentyfikowania się z nim. Tu wszystko dzieje się na naszych oczach bardzo wyraźnie, ale nic nie pozwala się dotknąć, poznać naprawdę. I myślę, że „Lázár” ‒ jakkolwiek komplementowany przez porównania do klasyki literatury – proponuje nam tu zupełnie nową artystycznie opowieść. Przede wszystkim o niespełnionych marzeniach i namiętnościach. Ale również o tym, jak krok po kroku spełnia się precyzyjnie opisywany upadek rodziny.

Podoba mi się to, w jaki sposób autor bezpośrednio wprowadza tutaj literaturę, określając jej funkcję wedle własnego uznania. „W poszukiwaniu straconego czasu” Prousta wykorzystane jest chyba najciekawiej. Bardzo interesująco pokazuje, jak Historia deformuje ludzkie losy, a jednocześnie ‒ jak niejednoznacznie te losy można zaprezentować. Biedermann stawia jednak na kondensację, jego saga rodzinna jest wyjątkowo krótka. Ale i wyjątkowo intensywna. Czasem odnosi się wrażenie, że jest za dużo Historii, mogłoby zaś być więcej psychologizacji, jednak całość narracji broni się do ciekawego finału jako opowieść o ludziach walczących o siebie w bardzo różnorodny sposób. O tych przegranych i o tych, którzy potrafią wygrywać. Lecz najciekawiej ukazany jest świat obojętny na prywatne doświadczenia egzystencjalne, choć w dużej mierze to właśnie one kształtują bieg historii. Plastyczna narracja, dynamiczny rytm, świetnie rozpisana na ciekawe wątki historia ludzi poszukujących i cierpiących. Kobiet, które można wykorzystać seksualnie bez konsekwencji, i mężczyzn, którym konsekwencje działań i zachowań wyznaczane są w sposób jednoznaczny, lecz i tak to oni są ważniejsi niż kobiety. Nie uciekniemy w tej powieści od śmierci w wielu wymiarach. Mam wrażenie, że nikt nie jest w stanie uciec poza ramy narracyjne tworzone przez młodego pisarza, który ‒ wzorując się na innych ‒ opowiedział losy zdegradowanej arystokracji w sposób wykorzystujący różnorodne style. Krótka, a jednocześnie kipiąca wewnętrznie powieść. O ucieczkach – fizycznych i od samych siebie. Ale również o pamięci i dumie. Świetnie się to czyta także dlatego, że jest tu tak niespokojnie narracyjnie. Przewidujemy sporo, lecz i tak jesteśmy zaskakiwani.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Dziwna pogoda w Tokio” Hiromi Kawakami

 

Wydawca: Wydawnictwo Znak Literanova

Data wydania: 8 kwietnia 2026

Liczba stron: 240

Przekład: Anna Zalewska

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 54,99 zł

Duże rozczarowanie. Może to nie był dobry czas na tę lekturę, może po prostu przekład nie niesie w sobie przesłania oryginału, a może zwyczajnie to kwestia wrażliwości, którą mam przecież dla literatury azjatyckiej, czego dowodem były moje zachwyty takimi książkami jak „O mojej córce” Kim Hye-jin czy „O zmierzchu” Hwanga Sok-yonga – ta ostatnia opiera się zresztą na podobnej opozycji bohaterów co „Dziwna pogoda w Tokio”, choć wędruje w zupełnie inne rejony fabularne i symboliczne. Z Hiromi Kawakami wiązałem duże nadzieje po tym, jak przed sześciu laty przeczytałem jej znakomitą książkę „Nadepnęłam na węża”. Tam też spacerujemy po świecie, który znaleźć można wokół nas, ale jest on niemożliwy do nazwania. W krótkich formach ze specyficzną metaforyką Kawakami wypadła znakomicie. Tym razem otrzymujemy powieść. Zupełnie pozbawioną cech tamtej książki – odrobiny oniryzmu czy realizmu magicznego. Tu jest monotonnie, lecz w dosłownym znaczeniu. Mam wrażenie, że dla niektórych nowa narracja Kawakami będzie lepsza niż tabletki nasenne. Jest tu także realizm połączony co prawda z ładnymi symbolicznymi scenami jak wspinaczka, podczas której bohater radzi sobie znakomicie, a bohaterka nie potrafi dotrzymać mu kroku. Ale jest też z pięć stron o ulubionej wodzie sodowej albo prawie niezliczona liczba scen, w których postacie alkoholizują się sake czy piwem, jakby to miało dać czytelnikowi dydaktyczną wskazówkę: swojego życia nie są w stanie znieść na trzeźwo.

On jest byłym nauczycielem języka japońskiego i japońskiej kultury. Ona jego dawną uczennicą, która w zasadzie nie zapadła w pamięć, bo była i pozostała nijaka. Nie wiem, po co Kawakami raczy nas wyznaniami bohaterki typu: „Idę smętnie sama, nieznaną drogą”, skoro od początku widzimy aż za bardzo dosadnie, że będzie to opowieść o ludziach z różnych powodów samotnych, ale wypierających tę samotność poprzez swoistą ekscentryczność życia. Cała historia koncentruje się wokół spotkań tej dwójki albo okresów, podczas których się mijają. Żadna rozmowa, choćby częściowo naznaczona symbolicznym przekazem, nie niesie w sobie ani głębszej treści, ani też nie oddziałuje w jakiś sposób na wyobraźnię czy emocje. Nie rozumiem powszechnych zachwytów tą powieścią co najwyżej średnich lotów. I może to największy problem Kawakami, że po świetnych miniaturach literackich, które w 2010 roku nie były tak głośno promowane, weszła w powieść. I zafundowała czytającym kilka godzin prawdziwej nudy.

Co wybudzało mnie z uśpienia przy czytaniu o upijaniu się, jedzeniu i próbie nawiązywania prowadzących zwykle donikąd rozmów? Ciekawe przedstawienie bohaterów jako dorosłych, którzy nie pożegnali swojego dzieciństwa, a mocno w nim utkwili. Każde na innych zasadach. Ona jest osobą, która po prostu czasami zachowuje się infantylnie, choć nie o taki rodzaj tkwienia w swym dzieciństwie tu chodzi. On jest metodyczny, zorganizowany, pełen dobrych i słusznych rad, ale również w swym pragmatyzmie czuły. Bo w nim również tkwi dziecko, jednakże jest ono nieszczęśliwe. Oboje odnajdują specyficzną bliskość być może dzięki temu, że są tymi, którymi nie chcieliby być. Albo ludźmi poszukującymi celu, który bardzo trudno im zwerbalizować. Tak czy owak obie postacie są papierowe, a to, co najciekawsze w tej powieści, to przypisy, gdyż wnoszą przynajmniej jakąś konkretną uzupełniającą wiedzę do tego, jak układają się relacje byłej uczennicy i jej nauczyciela, gdy momentami te role się zamieniają albo ich znaczenie zupełnie zanika.

W ogóle nie rozumiem przechodzenia w narracji z czasu teraźniejszego w przeszły i na odwrót. Nie wiem, po co otwierane są wątki, które nie mają żadnej kontynuacji. Po co ta ekscentryczność na siłę? Jego kupowanie piskląt, jej wręczanie mu tarki w prezencie, szczątkowe dialogi usiłujące oddać jakieś emocje i tworząca się bliskość, która ma tu bardzo specyficzne ramy. Opis tego wszystkiego staje się irytujący nie tylko z powodu przeskoków w czasie narracyjnym. Odsłaniane tutaj karty nie kryją niczego wyjątkowego i odnieść można wrażenie, że Kawakami zapomniała o tym, żeby czytających naprawdę wzruszyć, ale nagle przypomina sobie o tym w zakończeniu i tworzy je inaczej niż resztę opowieści. Poza tym główna bohaterka – choć po prostu egzystencjalnie smutna – zdaje się labilna emocjonalnie, a jej o trzy dekady starszy przyjaciel pokazany zostaje jako bardzo ekscentryczny starszy pan, któremu z jednej strony wszystko jedno, z drugiej zaś – gotów jest okazać czułość i nazwać swoje potrzeby zabrane gdzieś ze sobą przez żonę, która go zostawiła i której ślad pozostaje w retrospekcjach, najciekawszych momentach w tej generalnie sennej fabule.

Tak, oczywiście można układać w wyobraźni puzzle ze scen, które Hiromi Kawakami tworzy jak zdolna scenarzystka. Jego skłonność do hazardu, jej lęk przed piorunami, ich spotkania w specyficznych miejscach i to, jak bardzo łączy ich konsumpcja. Warto zaznaczyć, że opozycyjność bohaterów pokazana jest już na początku, kiedy jedno z nich zamawia do jedzenia to samo co drugie, ale w odwrotnej kolejności. Autorce zapewne chodzi o to, by zestawić ze sobą dwie oryginalne osobowości, które postanawiają porzucić swoją bezpieczną w gruncie rzeczy przestrzeń samotności i otworzyć się na drugiego człowieka, nowe emocje, w końcu na miłość. Jeśli patrzy się na tę powieść jak na historię miłosną, można odnieść wrażenie, że tak ponurej historii dojrzewania do odpowiedzialności za drugą osobę nie sposób stworzyć ot tak. Jakby Kawakami uwzięła się na czytelników, decydując, że weźmie ich na przetrzymanie. Bo przecież pojawiają się opinie, że niektórzy ludzie nie dali rady przeczytać tej powieści do końca ze względu na ziejącą z niej nudę. Ona tam jest. Przeplatana naprawdę dziwnymi scenami z dużym potencjałem, ale wygrywająca swą wszechobecnością. Ileż można czytać o jedzeniu, piciu, nalewaniu lub niewłaściwości nalewania sobie alkoholu, odwiedzaniu miejsc publicznych i powtarzanym do granic irytacji „aha” głównej bohaterki!

„Dziwna pogoda w Tokio” to z pewnością książka dla wybranych. Nie przekonują mnie opinie, że to takie niezwykłe, niebanalne i w surowy sposób piękne. Ani tematyka relacji, ani cała reszta opowieści osnuta wokół tej relacji nie powodują nawet odrobinę żywszego bicia serca. I to jedna z tych książek, po których skończeniu odetchnąłem z prawdziwą ulgą, co spotęgował fakt, że zakończenie jest boleśnie przewidywalne. Szkoda zmarnowanego potencjału, aczkolwiek takich historii w wielu językach i na wielu kontynentach napisano już bardzo dużo. I znacznie lepiej niż zrobiła to japońska pisarka.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić wirtualną kawę TUTAJ

„Dadzieja” Anna Jadowska

 

Wydawca: Wydawnictwo Czarne

Data wydania: 11 marca 2026

Liczba stron: 264

Okładka: twarda

Cena detaliczna: 57,90 zł

Bardzo byłem ciekaw tego, jak reżyserka filmu o dramacie egzystencjalnym kobiety w jesieni życia zobrazowanym w znakomitej „Kobiecie na dachu” sprawdzi się w roli debiutantki literackiej i opowie o zupełnie innym okresie życia – dorastaniu do bycia kobietą. O ile wspomniany obraz filmowy bazuje na kontraście otoczenia z tym, co dzieje się w głowie bohaterki, o tyle w „Dadziei” jedno z drugim tworzy barwną panoramę złożoną ze scen, które mocno zapadają w pamięć. Mamy tu powieść inicjacyjną o dziewczęcości (główna bohaterka) i dziewczyńskości (zadziorna, krnąbrna, pewna siebie i czasem bezlitosna w ocenach siostra bohaterki). Otrzymujemy również pasjonującą opowieść o niuansach życia w cieniu matki, której trudny charakter i jednocześnie silna osobowość na zawsze naznaczają dwie dziewczynki, które cechuje albo uległość, albo wewnętrzny opór wobec rodzicielki.

Narratorka jest szalenie ciekawą postacią. Matka wyznacza, co wolno jej robić, ona sama określa, co wolno jej myśleć. Bohaterka ma bardzo specyficzną wrażliwość. Doświadcza lęków spotęgowanych dodatkowo tajemniczym odejściem jej koleżanki z klasy, której śmierć naznacza wiejską społeczność, stając się często punktem wyjścia do rozmyślań o tym, czym jest życie, skoro śmierć może przyjść tak nagle, w tak zaskakujący i niebywały, a przede wszystkim niesprawiedliwy sposób. Z widmem dramatycznego wydarzenia dorastająca narratorka przemierza własne życie. Opisuje drobiazgowo zdarzenia, które wpłynęły na jej ogląd rzeczywistości. Uczy się żyć w coraz większym niepokoju. Tym większym, im bardziej swobodna i niefrasobliwa staje się jej siostra, która jest praktycznie przeciwieństwem myślenia narratorki – jej nonszalancja, czasem agresja wobec siostry, komentowanie jej wyborów, deprecjonowanie przemyśleń bolą w dwójnasób. A jednocześnie pokazują inną perspektywę. Świat widziany oczyma kogoś, kto nie szuka w nim problemów, lecz pragmatycznych rozwiązań.

„Dadzieja” operuje scenami zdecydowanie filmowymi. Krótkie akty przemocy, których doświadcza bohaterka bezpośrednio i pośrednio, wciąż na nowo podkopują jej wartość samej siebie. Najbardziej przejmują wspomnienia o przemocy seksualnej, która to chłopcom ma pozwalać się dobrze bawić, dziewczęta zaś mają się dostosować, a nie być straumatyzowane. Ale jest też sporo innych scen, w których czas jakby się zatrzymywał. Siarczysty policzek od matki. Wypadek na rowerze. Awantura wywołana zakazanym prezentem od cioci – lakierem do paznokci. W tym wszystkim jeszcze dysfunkcyjna szkoła, która staje się dodatkowym źródłem opresji.

Wydaje się, że osobowość narratorki jest co najmniej tak zawiła i skomplikowana jak opisywana droga nad rzekę. Nie ma tu miejsca na chwilowe nawet poczucie ulgi. Jest ciągłe napięcie poszukiwania – tak jak siostry są ciekawe, kim są ich ojcowie, tak ślad po śmierci rówieśniczki każe zachowywać coraz większy dystans do dorosłych, zwłaszcza mężczyzn. Jadowska opowiada o tym wszystkim w bardzo przystępnym stylu. Całość prezentuje się naprawdę dobrze, ale pojawia się wątpliwość, dokąd to wszystko zmierza i czy autorka chce stworzyć fabułę linearną, stara się wykreować powieść z akcją, czy też jedynie łączy ze sobą asocjacje i w nieco losowy sposób prezentuje jedynie fragmenty opisywanej rzeczywistości, nie jej ramy oraz to, co wewnątrz tych ram znaleźć się powinno. Pisarka asekuruje się trochę na samym początku, pisząc o poczuciu rozsypki myślowej swojej bohaterki. Ale to nie broni chaosu kompozycji książki.

Mimo to czyta się „Dadzieję” z dużym zainteresowaniem, bo jako zbiór scen uzupełnionych przemyśleniami głównej bohaterki jest to książka bardzo dobra, przede wszystkim w portretowaniu wrażliwości wciąż czujnej wobec otoczenia nastolatki, natomiast nie jestem pewien, czy to jest powieść. Można to czytać dalej i nawet dopisanie kolejnych stu stron nie zmieniłoby przekonania, że jesteśmy w jakimś konkretnym świecie przedstawionym, który jest nam pokazywany tylko fragmentarycznie. Rzadko, czasem wręcz nigdy kolejna scena nie wynika z poprzedniej. Jadowska idzie swoim tokiem ujawniania tego, co myśli o sobie i swej wiejskiej codzienności osoba niepozbawiona zdolności uważnej obserwacji. I tak jak nie dawała prostych odpowiedzi w swoim pozornie statycznym filmie „Kobieta na dachu”, tak tutaj tworzy rzeczywistość będącą pozornie rzeczywistością jakiejś sennej wsi, w której dużo się pije, modli, wszyscy się znają, obgadują, każdy rozumie swoją rolę w hierarchii społecznej i tylko te dwie dziewczynki jakoś to wszystko rozbijają na niuanse. A raczej ta młodsza siostra, która dzięki swojej bezkompromisowości prowadzi starszą tam, gdzie ona sama nie miałaby śmiałości się udać.

Wioska to także przestrzeń plotek i opowieści wzbogacanych przez lokalną wyobraźnię. To wszystko dodatkowo transformuje w umyśle tej, która widzi rzeczywistość inaczej, ta rzeczywistość utrudnia jej zasypianie, jest dodatkowo chropowata i bezkompromisowa, gdy bierze się pod uwagę trudne relacje bohaterki z własną matką. Bohaterce jest coraz trudniej. Coraz więcej traci, prawie nic nie zyskując. Dochodzi do wniosku, że niewiele albo nic nie można mieć w życiu na zawsze. Widzimy ją w roli młodziutkiej dziewczyny, ale orientujemy się, że całe to opowiadanie to retrospekcje kobiety już ukształtowanej i wracającej do wspomnień. Tych bolesnych, lecz także tych, które wiązały się z niejasnymi sprawami. Bo narratorka ruszyła w dorosłość pośród tajemnic i niedopowiedzeń – jak śmierć dziewczynki wstrząsająca wioską.

„Dadzieja” to również opowieść o tym, w jaki sposób można buntować się wobec rzeczywistości w języku. To młodsza siostra tworzy neologizmy, by nazywać rzeczy, które główna bohaterka chciałaby widzieć takimi, jakie są. A trudno je widzieć, skoro tak wiele się nie rozumie. I narasta w niej niepokój egzystencjalny. Interpretuje zdarzenia po swojemu. Uznaje, że jej myśli mogą być rzeczywistością. Anna Jadowska proponuje nam bardzo nieoczywisty obraz dojrzewania do samoświadomości, podczas którego internalizuje mnóstwo niepokojących bodźców i trudnych do uniesienia komentarzy dotyczących zachowania. Jest to jednocześnie zbiór bardzo plastycznych i zapadających w pamięć scen, które nie łączą się w całość. Jakby zabrakło pomysłu na to, w jaki sposób poskładać te ciekawie rozpisane elementy i nadać im formę zwartej powieści.

„Dadzieja” nie jest powieścią. To trochę notatnik zapamiętywania i pamięci, która deformuje rzeczywistość, a trochę feminizująca historia doświadczania przemocy i budowania pancerza chroniącego przed kolejnymi aktami przemocy, które przychodzą zwykle z męskiego świata. A przecież mężczyźni są tu jakby nieobecni – ci tuż obok często pijani, jakby przezroczyści, będący zagadkami sami w sobie. Ci nieobecni fizycznie stają się punktem odniesienia do rozmaitych dziewczęcych fantazji, bo każda siostra poszukuje ojca, jak poszukuje swojej przynależności i tożsamości. Te drogi zaprezentowano kontrastowo i dlatego książka Jadowskiej jest tak interesująca. Chwilami można odnieść wrażenie, że poczynania i rozmyślania tej młodszej siostry są tu dużo ciekawsze. Ale otrzymujemy coś zupełnie innego. Dobrą jakość literacką, która sprawdza się jednak w obrębie sceny, nie całości opowiadania.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Złe decyzje” Yrsa Sigurðardóttir

 

Wydawca: Wydawnictwo Sonia Draga

Data wydania: 8 kwietnia 2026

Liczba stron: 376

Przekład: Paweł Cichawa

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 59,90 zł

Jaka to przyjemność: po trzech latach wrócić do czytania Yrsy Sigurðardóttir! W międzyczasie konkurencja pisarska na Islandii mocno się rozrosła, ale autorka wie, że nikt nie jest w stanie jej zdetronizować, choć w przeciwieństwie do wielu piszących zawodowo Islandczyków Sigurðardóttir tworzy „po godzinach”, pracując w zgoła odmiennym zawodzie. Tym razem poza znakomicie zaprezentowaną z wielu perspektyw historią kryminalną ważna i cenna poznawczo jest lokalizacja zdarzeń. Nie wszyscy wiedzą, że Islandia to nie tylko jedna wyspa, ale także archipelagi lub mniejsze wysepki tuż obok. W „Złych decyzjach” przeniesiemy się do Vestmannaeyjar, na archipelag na południe od Islandii, a dokładnie na półwysep Stórhöfði, do którego nawet ja, odwiedzając Vestmannaeyjar, nie dotarłem, skupiając się na wulkanie oraz osadniczej części Heimaey. Z mrocznymi intrygami doskonale współgra tutaj wybrana pora roku – styczeń to jeden z najbardziej nieprzyjemnych miesięcy na Islandii, a autorka pokazuje to już w pierwszej scenie, gdy sugestywnie opisuje śnieg kłujący jednego z bohaterów w twarz. Potem jest mgła, więcej śniegu, potężny wiatr i opowieść, która rozgrywa się zasadniczo dwutorowo i w taki sposób, że przez chwilę można stracić czujność, myśląc, że te dwa tory narracyjne są symultaniczne.

Nie są. Nic nie jest tutaj tym, czym się wydaje – może poza dzikością natury pochłaniającą ludzkie sekrety. „Złe decyzje” kryją ich mnogość. We wspomnianej interesującej lokalizacji pojawia się kontrolowany chaos. Coraz więcej niedopowiedzeń i tajemnic powoduje, że czytający dezorientują się w sieci uwarunkowań, które mogą sprawiać wrażenie nieprawdopodobnych. A jednak takie nie są. I wszystkie rozsypane puzzle znajdują tutaj swoje miejsce, gdy ujrzymy w pełni mroczny obraz namalowany słowami Sigurðardóttir – jak zawsze z mistrzowską klasą.

Powieść wykorzystuje ograny literacko motyw tajemnicy grupy przyjaciół, którzy po latach spotykają się ponownie, by wrócić do czegoś, o czym chcieliby zapomnieć. Prezentowana grupa ma jednak specyficzną hierarchię; relacje w niej – a wraz z nimi wewnętrzne sojusze – zmieniają się. To wszystko portretuje jeden z bohaterów, który wydaje się zdystansowany w stosunku do reszty nie tylko dlatego, że pojawił się na Islandii, przylatując zza oceanu. Jednak jak każdy w tej grupie chce pożegnać koleżankę, która straciła życie. Dziś na jej pogrzeb płyną trzydziestolatkowie – kiedyś połączeni traumatyczną sytuacją, obecnie mający uporządkowane życie, dobre pozycje zawodowe i płace oraz ułożoną całą resztę, na którą ciężko się pracuje i by tego nie stracić, jest się w stanie zrobić wszystko. Na przykład konfabulować.

Konfabulacje połączone z misternym opisem narastającej paniki tworzą tutaj nie lada wyzwanie czytelnicze. Jak wspomniałem, ważna jest perspektywa opisu. Tylko jedna z postaci jest w stanie opowiedzieć nam o reszcie. Ten piąty. Najbardziej chyba rozsądny. Najmocniej przeżywający wszystko, co zacznie się dziać na dzikiej wyspie. Najciekawszy psychologicznie, bo próbujący racjonalizować to, co dzieje się z jego koleżankami i kolegami, kiedy wpadają w pułapkę toksycznych zależności związanych z tym, że przeszłość przypomina się tu wyraźnie, bardzo wyraźnie. Dobitnie jak śmierć. Nie tylko ta, z którą związany jest pogrzeb – zasadniczy cel wizyty w Vestmannaeyjar.

Na drugim torze mamy dużo chłodniejszą emocjonalnie narrację dotyczącą losów patolożki, która przybywa ze stolicy, gdy okazuje się, że na wyspie prawie że spłonęło ciało jednej kobiety, druga zmarła tuż obok płonącego stosu, a trzecia walczy o życie i jest w krytycznym stanie. Tu tylko pozornie zapanuje porządek wynikający z metodycznej pracy lekarki i zespołu policyjnego, który w mniejszym lub większym stopniu ją wspomaga. Punktem wyjścia są dwie absurdalne śmierci. Finalnie w historii lekarki odsłaniane są karty, które psychologicznie uwiarygodniają bohaterkę w nieco inny sposób, niż ma to miejsce w przypadku piątki przyjaciół. Tu mamy dramatyczną historię rodzinną, w której niektóre bolączki nie przemijają, a na pierwszym torze – do którego wracam – zaznaczone jedynie punktowo jednostki postawione wobec największego zagrożenia: utraty tak zwanego normalnego i poukładanego życia.

„Czasem niewiedza jest błogosławieństwem”. Nikt jednak nie pobłogosławi piątki przyjaciół. Raczej będą oni schodzić do kolejnych piekielnych kręgów, odkrywając, dlaczego tak naprawdę znaleźli się na wyspie. Podoba mi się dynamizm islandzkiej pisarki pokazującej, do jak absurdalnych zachowań mogą posunąć się pozornie uporządkowani ludzie, których cechuje zdrowy rozsądek – w końcu zdroworozsądkowo ułożyli sobie życie i chcą, by wszystko pozostało tak, jak jest. Ile są gotowi zrobić, by zatrzeć ślady przeszłości? Jak daleko posunąć się w autodestrukcji, jak blisko śmierci stanąć? Świetnie dobrany tytuł powieści funkcjonuje tu w wielu wymiarach i na kilku planach czasowych. Ale ujmuje sedno tej historii: działanie impulsywne może pogrążyć, a w chwili niestabilności nerwowej można zrobić wszystko. Czasem stać się potworem. Czasami targnąć na swoje lub cudze życie. Bo przecież, jak mówi jeden z bohaterów: „Wszyscy mamy w sobie coś dobrego i coś złego, prawda?”.

Surowość przepięknego otoczenia znakomicie współgra tutaj z poczynaniami ludzi, których umysły i serca wydają się równie surowe – dla innych i dla samych siebie. Wiwisekcja emocji patolożki idzie w parze z punktowaniem jedynie tego, co dzieje się w emocjach piątki przyjaciół. A właściwie ludzi już całkowicie sobie obcych, którzy w rywalizacji o życiowy spokój są gotowi kąsać się nawzajem. Albo zrobić coś jeszcze gorszego. Całość przedstawiana z perspektywy tego, który robi wszystko, by nie oszaleć, gdy na jaw wychodzą coraz bardziej mroczne szczegóły wydarzeń sprzed siedmiu lat, a pogrzeb znajomej to dopiero początek ekstremalnych doświadczeń. Bliskość żywych i umarłych czyni z tej powieści fascynującą lekturę o tym, do czego możemy być zdolni, zaspokajając swoje własne potrzeby. Do czego może doprowadzić chora lojalność i czym ona jest tak w ogóle. Vestmannaeyjar staje się areną przerażających zdarzeń. Ich nagromadzenie zaskakuje i zachwyca jednocześnie, bo dzięki tej mnogości „Złe decyzje” zyskują jako kryminał, gdyż praktycznie każdy detal zostaje tutaj wyjaśniony, a ważne okazują się także postacie spoza pierwszego planu. Jak również te, które nie żyją, a choć pozornie nie wniosą już nic nowego, to wnoszą niepokój. Przeradzający się w szaleństwo. To jak żywioł islandzkiego sztormu, który najpierw wysyła charakterystyczne zapowiedzi, a potem smaga ląd bezlitośnie i długo. Tu poznamy ludzi, którzy nie mieli lub nie mają litości, ale także tych, którzy potrafią antycypować zagrożenia, jednak nie są w stanie pomóc samym sobie.

Brawurowo opowiedziana historia o tendencjach ucieczkowych, które przynoszą zarówno ukojenie, jak i coraz więcej napięcia. Eskaluje ono tu w kilku wymiarach. Można uznać, że bohaterowie tej powieści Yrsy Sigurðardóttir są skazani… przede wszystkim na siebie. I to może wydać się jeszcze bardziej makabryczne niż śmierć, której niejedno oblicze tutaj ujrzymy. Mocna rzecz i znaczący dowód na to, że autorka wciąż jest w formie. Zastanawiam się tylko, na ile w opisach detali ucierpiała pierwotna islandzka wersja, bo czytamy jej przekład z angielskiego na polski. Mam wrażenie, że w tłumaczeniu wprost z języka islandzkiego mógłby nam zostać tutaj zaprezentowany jeszcze gęstszy mrok. Ale i tak mamy go pod dostatkiem. I ludzi, którzy nigdy z mroku nie wyszli, a ich wrogiem może być własny cień. Druga część nowego cyklu pisarskiego czyta się znakomicie także bez znajomości pierwszej książki.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Sekretne życie słoneczników” Marta Molnar

 

Wydawca: Wydawnictwo LeTra

Data wydania: 25 marca 2026

Liczba stron: 368

Przekład: Paweł Wieczorek

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 69 zł

Fikcje literackie oparte na biografiach znanych artystów wypadają często dyletancko albo są rozpaczliwą próbą udowodnienia czytelnikowi, że w trakcie ich powstawania twórca przekopał się przez tony materiałów źródłowych, niejako tworząc z beletrystyki literaturę faktu. Marta Molnar poszła w inną stronę. Jej zamierzeniem nie było napisanie zwyczajnej powieści obyczajowej, do której pasowałaby biografia jakiegoś znanego artysty i jego rodziny. Nie było jej zamiarem także udowadnianie wszem wobec, że jest specjalistką w danym temacie, choć wykorzystała materiał i powszechnie znany, i taki, którego zdobycie sporo ją kosztowało, przede wszystkim w sensie dosłownym – wspomina o tym zresztą w zakończeniu. Zależało jej na napisaniu historii dzielnych kobiet.

„Sekretne życie słoneczników” to biegnąca dwutorowo historia tych kobiet poznających same siebie. Odkrywających pokłady determinacji i wewnętrznej siły, które ujawniają się po śmierci bliskich osób. Przeżywanie żałoby nie jest więc u Molnar zsuwaniem się po równi pochyłej, lecz procesem twórczego rozwoju. Czasem, w którym padają pytania bez odpowiedzi albo z odpowiedziami bardzo czytelnymi. Punktem wyjścia jest to, co pozostało po tych, którzy odeszli. Scheda, którą należy się zaopiekować, zrobić z nią coś twórczego, wejść w bliższy kontakt z resztkami cudzego żywota – czy będzie to spuścizna po charyzmatycznej babce kreującej życie po swojemu i odważnie biorącej z niego wszystko, zwłaszcza to, co artystycznie fascynujące, czy też znanym malarzu, w którego cieniu tkwiła kobieta gotowa na to, by pokazać światu jego geniusz, a przy tym udowodnić zmarłemu mężowi, że jej miłość do niego nie zna granicy życia i śmierci.

Mamy zatem postać historyczną – Johanna van Gogh-Bonger to żona Theo, brata Vincenta van Gogha, o której losach można przeczytać w Wikipedii, a Molnar uzupełnia pisarsko to, co jest tam białą plamą albo zostaje zwyczajnie przemilczane. Mamy też współczesną kobietę interesu, pragmatyczną i skupioną na działaniach mających uratować jej firmę aukcyjną. Kobiety żyjące w kompletnie różnych światach, a jednocześnie tak samo zagubione. Niepewne tego, do czego są stworzone, co ma być ich życiowym celem, jak wyrwać się z marazmu – u Johanny egzystencjalnego, u Emsley przede wszystkim zawodowego. Obie zostają postawione w sytuacji bolesnej utraty. Obie muszą samodzielnie zdecydować o tym, co zrobić z tą stratą i w jakim kierunku dalej podążać.

Z pewnością bardziej zainteresują czytelników odsłaniane w rozdziałach pamiętniki Johanny, które babka przekazuje wnuczce, spoczywając na łożu śmierci. Kobieta pozostaje pełna niepewności co do celów starszej krewnej. A może się mylę, może bardziej frapująca będzie historia tej, która przeprowadzając się chwilowo do domu babki, poznaje w zaskakujący sposób ludzi, którzy wpłyną na jej decyzje i przemianę wewnętrzną. Narracja pamiętnikarska jest ciekawsza z tego powodu, że Johanna ma zupełnie inną pozycję startową w życiu niż Emsley, która jest kobietą niezależną i świadomą podejmowanych dotychczas działań. Kiedy Johanna nie może pojąć tego, że mogłaby samotnie spacerować i żyć dla siebie, nie dla potencjalnego męża, przy którym znajduje się przypisane przez rolę społeczną w jej czasach miejsce kobiety, Emsley jest na etapie zakończonego związku, samodzielnego i dynamicznego życia zawodowego, a niemoc dopada ją dopiero wówczas, gdy traci kogoś wyjątkowego, zupełnie niezwiązanego z jej codziennością, a przecież mającego tak wielki wpływ na kształtowanie jej tożsamości.

W narracji o współczesności jest więcej ironii, specyficznego poczucia humoru (kurczak jako jeden z bohaterów), ale także zwrotów akcji, których nie przewidujemy, chociaż dość łatwo przewidzieć, jak wpłyną na bohaterkę zapiski przekazane jej przez babkę. Część dotycząca naszych czasów jest także napisana językiem dostosowanym do świata, o jakim Johanna w XIX wieku mogłaby pomarzyć. Część pamiętnikarska ma w sobie dużo więcej subtelności. Jakby Jo bała się lub nie mogła wyobrazić sobie, że może pomyśleć podobnie jak Emsley, albo mentalnie nie była gotowa na żadną samodzielność, choć ceniła sobie przede wszystkim swoje towarzystwo. Marta Molnar najpierw oddziela te narracje od siebie grubą kreską, a potem łączy w taki sposób, że wzajemnie się uzupełniają.

„Cały świat jest urządzony tak, żeby to mężczyźni sobie radzili” – słyszy kilkanaście dekad wcześniej Johanna, ale dostrzega, że ci z jej najbliższego otoczenia właśnie sobie nie radzą. W czasach współczesnych, w których towarzyszymy Emsley, faktycznie mężczyźni rozdają karty, ale ich talie już się rozsypują i powoli wszystko się zmienia. Kobiety stają się istotami sprawczymi i to one wychodzą u Molnar na pierwszy plan jako te, które muszą sobie wywalczyć przywileje dostępne mężczyznom jedynie z racji ich płci. Nic odkrywczego? Bynajmniej. W prozie Molnar dochodzi jeszcze obrazowanie symboliczne zarysowanego problemu, w którym dużą rolę odegra sztuka. Kobiety w tej powieści wejdą w bezpośredni lub pośredni związek z tym, co artystyczne, prowokujące, zaskakujące czy niezrozumiałe. Van Gogh i jego brat stają się spadkobiercami egzystencjalnego upadku, który dotknął i dotyka wielu mężczyzn niemogących spojrzeć na świat inaczej niż przez pryzmat swoich egocentrycznych przekonań. Kobieta u Marty Molnar to istota kształtująca się w opozycji do czegoś i z głębokim przekonaniem, że jest w tym procesie osamotniona. Ale zawsze myśli i działa samodzielnie, rozumiejąc kontekst: co może jej dać, a co zabiera otaczający świat.

Współczesna narracja pełna jest jednak osobliwych person. Postaci z drugiego planu, które wpływają na sposób myślenia i przede wszystkim działania Emsley. Można odnieść wrażenie, że Amerykance – radzącej sobie w biznesie i mającej świetnie wypracowane umiejętności prospołeczne – wszystko się uda dzięki samozaparciu. Wcale tak się nie dzieje. U jej boku pojawiają się ludzie ekscentryczni, fascynujący, pomocni i tacy, których wartość się docenia lub ją dewaluuje. Johanna także ma ludzi wokół, jednak ze swoimi wątpliwościami, a potem niewymownym smutkiem pozostaje całkiem sama. I ciekawsze jest obserwowanie, dlaczego to ona się nie poddaje. Molnar ukazuje żonę brata van Gogha jako początkowo spolegliwą towarzyszkę życia mężczyzny, który układa i opowiada jej świat. Znamienna jest scena spotkania braci, przejścia w rozmowie na nieznany Johannie język, późniejsze zdystansowanie rozsławionego dopiero po swej śmierci artysty, a z drugiej strony – bezwarunkowa i czysta miłość Johanny do Theo. Brata pociągniętego w stronę obłędu. Ale wcześniej będącego mężczyzną marzeń, który odchodzi tak nagle jak myśli Johanny o tym, że może w życiu zrobić i myśleć dużo więcej, niż się spodziewała.

Łączące się ze sobą opowieści Marta Molnar pozostawia w pewnym zawieszeniu, bo o ile wiadomo z grubsza, ku czemu zmierza rozpisana na dwa głosy historia, o tyle – z czego bardzo się cieszę – autorka nie zdecydowała się na rozbudowanie retrospekcji, zwłaszcza w narracji współczesnej. Dzięki temu jej kobiety odkrywające w sobie dodatkowe pokłady siły są zarysowane nie aż tak wyraźną kreską, by jednoznacznie stwierdzić, dlaczego podążają takimi, a nie innymi drogami. Wszystko połączone ze sobą motywem waleczności symbolizowanej przez tytułowe słoneczniki. Ale jest jeszcze coś: skryta w detalach podwójna opowieść o intymnym doświadczaniu tego, co wychodzi poza granice poznania. To bardzo ciepła książka dla wielbicieli uporządkowanej fabuły i jednocześnie fascynujące studium emancypacji. W dwóch przestrzeniach czasowych, lecz z podobnym dramatyzmem. Opowieść, w której śmierć wyzwala nowe życie. I o tym, że to nowe życie przychodzi do kobiety wówczas, gdy zrozumie, że wolność i swoboda przekonań nie są regulowane przez przynależność do płci.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

„Jeśli nie wolno nam śpiewać” Elizabeth O'Connor

 

Wydawca: Wydawnictwo Cyranka

Data wydania: 2 kwietnia 2026

Liczba stron: 222

Przekład: Kaja Gucio

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 59 zł

Melancholijna, pełna przepięknych opisów przyrody, a przy tym smutna przypowieść o przynależności i zawłaszczaniu. Ta krótka książka zawiera w sobie wszystko to, co niezbędne w dobrej powieści obyczajowej: główną bohaterkę portretowaną w specyficzny sposób, miejsce będące istotnym elementem historii tworzenia tożsamości i naprawdę poruszające wizje współistnienia człowieka, lądu i morza. Biorąc pod uwagę istotny motyw umierającego na plaży wieloryba, Kaja Gucio ponownie pokazała swój translatorski pazur, bo zamiast dość oczywistego „Whale Fall” zaproponowała nam tytuł sięgający dużo głębiej, jeśli chodzi o ukazaną tutaj problematykę. Kameralna, nasycona nienazywanymi wprost emocjami opowieść o morzu, które kształtuje społeczność, i o społeczności widzianej w swym odosobnieniu jako świetny materiał do badań antropologicznych. A jednocześnie historia o krzywdzie zadanej zamkniętej społeczności.

Głównym bohaterem – niemym, lecz wciąż obecnym – jest morze. Niebezpiecznie zbliżające się do domostw. Narzucające swoje bezwzględne prawa. Gotowe oszołomić swym majestatem na zawsze albo zabić w jednej chwili. Kolejnym bohaterem jest wyspa zderzona z tym morzem. A później istotni stają się ludzie. Przede wszystkim osiemnastolatka, która prezentuje swój świat w bardzo prosty sposób, a to, co prozaiczne, jest tu niesamowicie ważne. Czytamy o prostych ocenach i osądach. Co jest ładne, czego bohaterka nie lubi, o czym marzy i czym się na co dzień zajmuje. Manod, jak inni, żyje prawami tej wyspy, ale zdobyła dużo więcej samoświadomości niż inni mieszkańcy tego miejsca, w którym głównym zawodem kobiety jest bycie żoną. Na taki brak wyboru nie ma miejsca w jej planowaniu życia. Musi być jednak pragmatyczna, ma pod opieką ekscentryczną siostrę, która w przeciwieństwie do Manod posługuje się tylko językiem walijskim, nie chce uczyć się angielskiego i nie ma zamiaru opuszczać wyspy.

Manod czasami o tym myśli. O świecie, w którym gdzieś daleko znów zaczyna być groźnie, bo ledwie morze skończyło wyrzucać na brzeg resztki tego, co zostało po Wielkiej Wojnie, coraz częściej słyszy się, że nadchodzi kolejna. W wiosce pośród urwisk i wrzosów słychać przede wszystkim krzyk morskiego ptactwa, a ludzi nie zajmują wieści ze świata, lecz proste czynności służące przetrwaniu. Rybacka wioska ma swoją niepisaną hierarchię ugruntowaną przez baptyzm, a Manod nie żyje w jakimś konflikcie wewnętrznym, bo przyjęła to, kim jest i kim ma być w niewielkiej społeczności uzależnionej od darów morza i jego gniewu oraz od natury, która decyduje za ludzi. Łatwiej jest przetrwać w małej izolowanej społeczności, jeśli sfera pragnień i oczekiwań jest ograniczona.

W opowieści skoncentrowanej na kilku miesiącach pojawiają się jednak ludzie, którzy zakwestionują poczucie przynależności Manod, choć i ona sama gdzieś w głębi siebie gotowa była na egzystencjalny zwrot; już na samym początku wspomina, że oczekuje „aż coś pęknie”, antycypuje jakiś niepokój i nieład, które wkradną się na wyspę – i tak się dzieje. Pojawia się para naukowców, którzy przybyli badać specyficzny rejon. To przybycie rodzi w dziewczynie nadzieję na zmianę, inny los. Nie ma bowiem zamiaru poślubiać jedynego w osadzie rówieśnika, a on sam – jak wielu młodych mężczyzn – szybko opuszcza wyspę, by prawdopodobnie paść ofiarą działań wojennych, bo przecież każdy z czytających zdaje sobie sprawę, że faszyzm ma się dobrze, a świat stoi na krawędzi stabilizacji i za chwilę stoczy się w międzynarodowy konflikt. Ale na razie są jesienno-zimowe miesiące i ludzie, którzy przybywają, by przyjrzeć się specyficznej społeczności, spisać miejscowe podania i ludowe opowieści niejednokrotnie pełne skomplikowanych dla badaczy metafor ocierających się o aberracje.

Manod nie spodziewa się tego, co przyniesie do jej wioski para wykształconych ludzi żyjących w innym świecie. Tym, który przyspieszył, i tym, w którym rządzą inne prawa niż te narzucane otaczające ją surowe morze. Co się wydarzy, gdy skryte pragnienia ożywi dwójka ludzi, która finalnie w okrutny sposób wykorzysta dziewczynę? A może wykorzystanie to niezbyt adekwatne słowo. Może Manod po prostu zrozumie, jak wygląda świat, do którego chciałaby zajrzeć. Świat skonstruowany inaczej niż ten jej dobrze znany, egzemplifikowany przez historie wyśpiewywane przez dziewczynę.

Elizabeth O'Connor opowiada dość uniwersalną historię o tym, że zderzenia zamkniętych społeczności z tak zwanym światem zewnętrznym to zawsze konfrontacja, w której finał jest przewidywalny. Powieść ta jednak pozostawia nas w niepewności i przyglądamy się bardzo uważnie temu, w jaki typ zależności wejdzie osiemnastolatka z faszyzującą naukowczynią z Oksfordu i jej niefrasobliwym kolegą po fachu, dla którego najważniejsze są sprzęt i zadanie do wykonania, ewentualnie bliskość ciała Manod. Tak jak morze zawłaszcza mentalność i emocje żyjących na wyspie ludzi, tak przybycie obcych wpłynie zawłaszczająco na tych, którzy z różnych powodów nie godzą się na życie pośród malowniczej, lecz często okrutnej przyrody. Na przykład Manod. Nieświadoma tego, że kobieta wcale nie musi być czyjąś żoną. Wabiona wprost i bez skrępowania, żeby uwierzyć w coś, co nigdy nie będzie miało racji bytu. „Mogłabyś uchodzić za Angielkę” – słyszy nastolatka, która nie jest pewna, czy to powód do dumy, czy niepokoju. A ten rozszerza się i komplikuje. Tak jak morze wyrzucające na brzeg wieloryba, którego tragiczną sytuację przekuwa się na cudzą korzyść, tak Manod zostaje gwałtownie wyrzucona ze swojego naturalnego środowiska, bo ktoś coś jej obiecuje i daje szansę na to, by zmienić życie. Życie, które mogłoby przestać toczyć się na marginesie. A przecież jest tak bardzo intensywne, choć autorka „Jeśli nie wolno nam śpiewać” stwarza duży dystans wobec głównej bohaterki. Pokazuje jednak wyraźnie inne mechanizmy. Nie tyle zawłaszczania, ile traktowania społeczności przedmiotowo. Badawczo nie znaczy wcale z empatią. Nie ma tu w ogóle mowy o jakichkolwiek ciepłych uczuciach, wszystko wydaje się niespokojne jak morze i w taki sam sposób nieprzewidywalne.

To morze jest romantyzowane przez przybyszkę i traktowane bardzo pragmatycznie przez Manod. Odwrotnie jest w kwestii poczucia przynależności do praw natury. Kobieta z zewnątrz opowiada o kobiecym samostanowieniu. Manod od urodzenia jest przekonana, że stanowić o sobie może tylko w ścisłym połączeniu z naturą. Sielankowe zabawy z fokami łączą się tutaj z okrucieństwem scen, kiedy główna bohaterka zaczyna dostrzegać, że jest wykorzystywana. Jak przedmiot. Glina, którą można uformować zgodnie z własnymi oczekiwaniami. Sztucznie wyreżyserowane zdjęcie rybaka z wyspy, pozwalające na dopisanie historii na potrzeby akademickie. Bo przecież jest tu badany świat, który ma się dobrze od wieków, ale to wszystko może się skończyć. „Czy my znikamy?” – na tak postawione pytanie Manod nie uzyskuje odpowiedzi, podobnie jak czytelnik nie będzie miał do końca pewności, w którym kierunku podąża bohaterka, co ostatecznie się wydarzy i jaka zmiana nastąpi. Co pęknie i już nigdy nie będzie takie samo. Ta „dziwna książeczka o walijskich rybakach”, jak określa ją w podziękowaniach autorka, jest głęboko humanistycznym pochyleniem się nad tym, co znaczą pokora wobec natury, współistnienie z nią i konsekwencje zapominania o niej. Z zapierającymi dech w piersiach poszczególnymi scenami malowanymi językiem niezwykle obrazowo opisującym naturę. Piękna książka o tragicznych utratach i braku możliwości, by je jakoś zrekompensować. O niespełnionych pragnieniach i o tym, że większość z nas musi w życiu zadowolić się tym, do czego przynależy z racji swojego urodzenia.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ