Antologia opowiadań kryminalnych, jaką proponuje Wydawnictwo Czarna Owca, to bardzo dobra lektura wakacyjna. Książka doskonała do tramwaju, do poczytania na plaży, nad jeziorem czy w pociągu. Dziewięć zgrabnych historyjek, w których trup może nie ściele się tak gęsto, jak można byłoby przypuszczać, ale gdzie poznajemy różne rodzaje zbrodni i różne motywacje do tego, by pozbywać się bohaterów tych tekstów. Jak to w przypadku zbioru opowiadań różnych autorów, całość jest dość nierówna i bynajmniej nie przekonuje do końca. W moim odczuciu cztery teksty są nieszczególnie ciekawe, cztery teksty dobre i jeden bardzo dobry, wyróżniający się i pozwalający stwierdzić, że „Opowiadania kryminalne” to ogólnie rzecz biorąc całkiem niezła publikacja.
Zacznę od tego, co mi się nie podobało. „W małym dworku” Bohdana Sławińskiego umieszczam w tej grupie nie dlatego, że jego tekst jest zły, ale przede wszystkim dlatego, iż nijak nie wpisuje się w kryminalną konwencję zbiorku. Intryga rozmywa się bowiem w morzu egzystencjalnych rozmyślań znanych z „Królowej Tiramisu” i ubarwionych licznymi aluzjami i nawiązaniami literackimi. Mający problem z własną tożsamością i płciowością bohater bynajmniej nie wpisuje się w kryminalny leitmotiv tej książki. To zatem tekst ciekawy, ale… nie do tego zbioru. Kolejnym opowiadaniem, które do mnie nie przemówiło, jest „Kilka dni z życia gospodyni domowej” Hanny Samson. Tytułowa gospodyni to osamotniona kobieta, która spędza na obczyźnie czas u boku zapracowanego męża. Okaże się, że nie przypadnie jej do gustu kot sąsiadów, a także ich synek, a potem… Mogłoby być interesująco, a nie jest. Pani Samson zatem podziękuję, podobnie jak Zycie Rudzkiej, która w „Doskonałej przynęcie” oprowadza nas po Żoliborzu z pewną tajemniczą panią Rejko i Pięknym Elvisem. Finał tych wędrówek jest nie tyle dwuznaczny, co mało dynamiczny. Dynamiki u Rudzkiej nie ma, a kryminalna antologia aż się o nią prosi. Prosić można także Bogdana Loebla o nieco mniej przewidywalne i stereotypowe zakończenia, bo jego „Połowa jabłka” zapowiada się smakowicie, ale końcówka sprawia, iż ten literacki owoc nie jest zbyt apetyczny.
Zostawmy na boku potknięcia i marudzenia niewprawnego czytelnika prozy kryminalnej, jakim zapewne jestem. Zwróćmy uwagę na jaśniejsze strony tego zbiorku. A jest się czym zachwycać już od pierwszych stron. Rozpoczynająca książkę „Zbrodnia doskonała” Jarosława Klejnockiego to pełen ironii obrazek z życia, którego przewrotność zaskoczyć może każdego. Klejnocki wyjaśni, w jaki sposób bezproblemowo pozbyć się gburowatego kioskarza, który burzy idyllę życia w drogim, zamkniętym przed światem osiedlu podmiejskim. Autor drwi z głównego bohatera, ale i bezlitośnie obnaża absurdy myślenia o bezpiecznym i spokojnym życiu. Ta miniaturka wzbudza emocje, chociaż operuje minimalnymi środkami wyrazu. Takich tekstów chciałoby się przeczytać więcej. Dobrze czyta się Krzysztofa Beśkę i jego „Chorobę legionistów”. W tym sprawnie toczącym się opowiadaniu odkryjemy zagadkę morderstw kolejnych uczestników powstania warszawskiego i dowiemy się, jaki związek z zabójstwami starszych panów ma choroba wywołana przez działającą klimatyzację. Dowcipnie i ujmująco motyw przewodni antologii wykorzystał Dawid Kornaga. Jego „Mleczaki” opowiadają historię zabójstw, których dokonuje… dziecko za pomocą swych mlecznych zębów. Kornaga pozostał zapewne w kręgu tematycznym swej ostatniej powieści „Znieczulenie miejscowe”, bo poczynania tajemniczego brzdąca przypominają jako żywo (sic!) działania jakiegoś upiornego wampira. Tyle tylko, że w zagadkę śmiertelnych ukąszeń mlecznych zębów wplątany zostanie także nazbyt wysoki policjant, dziennikarka z ambicjami i pewien krytyk literacki. Dosłowność Kornagi jest takim samym atutem jak symbolika opowiadania „Wiedeń” Izabeli Szolc, w którym poznamy mordercę i motywy jego postępowania, sięgając do przeszłości bohatera. Krótko, zwięźle, frapująco. Tekst Szolc to kolejny atut tej antologii.
Najlepiej broni jej jednak Antonina Turnau ze swoim tekstem „Wszyscy mamy tajemnice, moje dziecko…”. To tekst najlepszy, doskonale trzymający w napięciu, zaskakujący pointą, „soczysty” i frapujący. Turnau zabierze nas do sennego górskiego uzdrowiska niczym z powieści Tomasza Manna, gdzie zagadkę morderstwa rozwiąże pewien autor poczytnych kryminałów. Mamy w tym tekście wszystko to, czego można by oczekiwać od dobrej kryminalnej historii. Klaustrofobiczną atmosferę zagrożenia, podejrzanych bohaterów i szereg motywów, które prowadzą donikąd, by w finale zaskoczyć czytelnika.
Myślę, że lektura opowiadań kryminalnych będzie naprawdę pasjonująca i choć pewnie autorzy wykonali pracę na zamówienie, dobrze można się przyjrzeć temu, jak odnajdują się w kryminalnych intrygach. Smakowity czytelniczy kąsek z dreszczykiem. Mimo rozczarowań, o jakich wspomniałem, polecam z czystym sumieniem – nie tylko fanom kryminałów.
Wydawnictwo Czarna Owca, 2009
"Napisana w ramach europejskiego projektu teatralnego „After the Fall – Europe after 1989” tragikomedia Andrzeja Stasiuka wyraża niepokoje związane z wejściem Polski do Unii Europejskiej oraz ukazuje zmiany, jakim podlega Polska. To opowieść o zagrożeniach i o rozczarowaniach. Opowieść o lęku przed Obcym i o skutkach otwierania się na to, co inne, nieznane i niepokojące. Opowieść, w której Stasiuk stara się pokazać dwuznaczność wolności, jaką Polsce oferuje kapitalizm, i tę wolność w pewien sposób wykpić. „Czekając na Turka” stanowi artystyczny wyraz ambiwalentnych uczuć związanych z nowymi dziejami naszego kraju. Sztuka prawdziwa i bolesna. Bo śmiać się przy niej można tylko przez łzy."
Wydawnictwo Czarne, 2009
Całość tekstu na stronie artPapieru
Wątpliwości mnie ogarnęły po lekturze „Powiatowej rewolucji moralnej”. Bo tak sobie myślę, co mi ta książka dała? Otworzyła na coś szerzej oczy? Zaskoczyła czymkolwiek? Zaintrygowała? Dała do myślenia? Że Paweł Smoleński jest dobrym reportażystą, wiem od dawna. Teksty zebrane w tej książce wydały mi się znajome, zapewne kilka czytałem na łamach „Gazety Wyborczej”. Znak zebrał teksty Smoleńskiego i kazał się zastanowić nad sensownością tego zbioru. Jaka nasza Polska jest, każdy widzi. Prowincjonalne miasteczka bynajmniej nie umykają kamerom ani wnikliwym dziennikarzom. O Polsce szarej, pospolitej, o Polsce zwyczajnie nudnej ze swym ciągłym marudzeniem, ze swą zawiścią, z absurdami, które już nie śmieszą, z krzywdą, jakiej nigdy nie można naprawić, napisano naprawdę wiele i pisze się wciąż. Czym zatem „Powiatowa rewolucja moralna” ma się wyróżnić? Doprawdy nie wiem, ale postaram się napisać, dlaczego reportaże Smoleńskiego warto poznać, bo to naprawdę kawał dobrej dziennikarskiej roboty. Mimo tematyki, która chwilami po prostu nudzi.
Autor zabiera nas na kilka wycieczek krajoznawczych i kulturoznawczych. Ich celem będą miejscowości, do jakich zaglądamy rzadko, bo i nie są wdzięcznym tematem medialnym. Smoleński był tam w momentach ważnych dla lokalnej społeczności i pokazał mechanizmy działania ludzi, którzy za cenę utrzymania się przy władzy są zdolni do prawie wszystkiego. Odwiedzamy zatem Człuchów, w którym działacze lokalni szkalują się na potęgę na fali szaleństwa lustracyjnego. Wędrujemy do Chełma, gdzie likwidacja zbiorów miejskiej biblioteki stanie się punktem wyjścia do rozważań na temat lokalnej władzy. W Grudziądzu przyjrzymy się partyjnym walkom prawicy z lewicą, doprowadzającym miasto do zapaści. W Kościerzynie będziemy świadkami poczynań pewnego bardzo moralnego posła, który wytacza działa przeciw organizatorom męskiego striptizu w dyskotece i przekonany, iż w jego miejscowości nie ma żadnego geja, głośno protestuje przeciw wizycie posłanki Senyszyn, która miała czelność obnosić się ze swoimi racjami na paradzie zboczeńców w Warszawie.
Nudno? No nudno, niestety, bo opisywana przez Smoleńskiego rzeczywistość jest wszystkim znana od dawna i zwyczajnie nie ma się już ochoty dalej o niej czytać bądź słuchać. Broni się jednak warsztat reportaży. Czasami przykuwają uwagę i zmuszają do myślenia. Nie wykorzystują znanych kalek słownych, nie operują ogólnikami. Wyraźnie zarysowują szczegóły, nie odbiegając jednocześnie od ogólnego oglądu przedstawianej sytuacji. Najlepiej pisanie Smoleńskiego sprawdza się w relacjach z miejsc, gdzie czas wydaje się stać w miejscu, a ludzie ulegają prymitywnym żądzom i uciechom, które czynią ich życie podobne do wegetacji, dodatkowo na granicy prawa. Tak się dzieje w opowieści o młodych jumaczach z Krosna Odrzańskiego i procederze kradzieży od niemieckich sąsiadów coraz to nowych dóbr, dla których rynek zbytu za Odrą jest bardzo duży. Tak też opisana jest senna rzeczywistość górskiej wioski Wyszowatki, gdzie wciąż pijani mieszkańcy wiodą życie przepełnione marazmem i niespełnionymi oczekiwaniami względem państwa i życia w ogóle.
Śmiesznie i intrygująco pisze Smoleński o postaciach z życia politycznego, które bynajmniej śmieszne nie są. Poznajemy posłów, którzy wypowiadają wojnę Żydom, pedałom, aborcji i tym wszystkim, którzy wcześniej ukradli i którym teraz trzeba ukraść dla równowagi. Przypomnimy sobie pomysł intronizacji Jezusa, jaki całkiem poważnie padał na mównicy sejmowej. Dowiemy się, dlaczego pewien poseł z Bielska-Białej uważa, że dzieciaki trzeba lać - z zastrzeżeniem, żeby nie bić po kościach i nie zostawiać śladów. Poznamy posłankę, która jadąc na kosiarce, nadaje nową drogę politycznej reklamie partii. Na zakończenie przeczytamy kilka rozmów z polskich domów, będących komentarzem do całego politycznego cyrku w Polsce.
To także mało chwytliwe? Nie bawi? „Przejadło” się? Niestety, niczego poza tym w „Powiatowej rewolucji moralnej” nie będzie. Może jedynie kilka gorzkich słów pod adresem polskości w ogóle i parę smutnych obrazków, które na pewno nie poprawiają nastroju. Ale taka to Polska właśnie. Chyba nie chcę czytać o jej szarości, skoro tyle tej szarości widzę na co dzień. Dlatego lekturę tej książki polecić mogę przede wszystkim tym, którzy szlifują swe umiejętności w pisaniu reportaży. Smoleński udowadnia, że z najbardziej nawet wyeksploatowanego tematu można zrobić dobry reportaż. Ale to mimo wszystko za mało, żeby czas spędzony z „Powiatową rewolucją moralną” uznać za udany.
Wydawnictwo Znak, 2009
Zapewne świat islamu może uznać Salwę an-Nu’ajmi za jawnogrzesznicę, która czerpie radość z opowieści o intymnych zbliżeniach. Ta pozycja swą popularność na pewno zawdzięcza temu, iż jest kontrowersyjna, albowiem książek nawiązujących do „ars amandi” napisano i wydano już bardzo wiele. Wydano, ale nie w świecie arabskim, w którym autorka umieszcza swe rozważania na temat seksualności i doznań cielesnych, kształtujących jej sposób postrzegania rzeczywistości. To bowiem książka o kobiecym ciele i tylko o ciele, wszak istnienia duszy an-Nu’ajmi nie tyle nie dostrzega, co nie wiąże z nim jakiegokolwiek znaczenia. Autorka „Smaku miodu” wyraża wprost swe myśli o duszy: „Miłość jest dla ducha, a pożądanie dla ciała. Ja nie mam ducha”. Unikając zatem tematu miłości, an-Nu’ajmi opowie o umiłowaniu ciała; o możliwościach, jakie daje, o rozkoszy, którą się czuje i przeżywa i o której tak trudno jest mówić nawet kobietom z liberalnych kręgów kulturowych. Wszystko okrasi dodatkowo cytatami z klasycznych dzieł literatury arabskiej, a swe rozważania o pożądaniu i seksie wplecie we współczesny dyskurs o roli płciowości i sztuce uwodzenia.
„Istnieją ludzie, którzy wywołują duchy – ja wywołuję ciała”. Ciało stanie się dla an-Nu’ajmi intymną mapą, po której podążać będzie w podróży do wnętrza samej siebie. Ciało jest źródłem rozkoszy; ciało wymaga szacunku, ale jednocześnie pielęgnacji i cierpliwości. Ciało jest dla syryjskiej pisarki istotą kobiecości, więcej – istotą człowieczeństwa jako takiego, które realizuje się w miłosnych aktach, dających spełnienie. To, co współczesne ruchy feministyczne nazwałyby uprzedmiotowieniem kobiet, dla an-Nu’ajmi jest świadectwem ich podmiotowości. Żadna bowiem kobieta nie może wyrzec się własnego ciała, żadna nie powinna ukrywać jego pragnień i każda odnaleźć może spełnienie tylko wówczas, gdy da swemu ciału i jego potrzebom dojść do głosu.
Pisarka w swych rozważaniach ustanawia własny punkt widzenia na moralność i etykę. „Moje wartości etyczne nie mają nic wspólnego z moralnością świata zewnętrznego”. To, co w ojczyźnie autorki może być uznane za skandalizujące, na kartach jej opowieści jest jedynie próbą odpowiedzi na to, kim jest współcześnie arabska (i nie tylko) kobieta, co warunkuje jej rozwój, jak realizuje własne marzenia i jakie znaczenie w tej realizacji ma swoboda seksualna, którą odbiera kobietom islam. An-Nu’ajmi bawi się w interpretatorkę mądrości literackich, a nawet prawd Koranu i faktycznie trzeba przyznać, że operuje cytatami inteligentnie i z rozmysłem. Ważne jest jednak to, że jej proza jest prozą sugestii, próbą uchwycenia doznań trudnych do opisania, albowiem opierających się przede wszystkim na odczuwaniu. W takim rozumieniu „Smak miodu” nabiera znamion traktatu o doświadczaniu własnej cielesności przez pryzmat kulturowych ograniczeń, z którymi an-Nu’ajmi próbuje zerwać.
Ogromne znaczenie ma także postać tajemniczego Myśliciela. Trudno jednoznacznie określić, kim jest ten mężczyzna i czy faktycznie istnieje, ale to dzięki Myślicielowi autorka odradza się seksualnie, dzięki niemu zaznaje nieopisanych rozkoszy i w końcu przy jego pomocy poznaje prawdę o własnym ciele, jego potrzebach, o sobie samej. Warto tutaj zwrócić uwagę na sposób portretowania mężczyzn w tej książce. Są dominujący, są zdeterminowani przez żądze, a jednocześnie bardzo słabi i podporządkowani kobietom, które działają na nich za pomocą swoich ciał. Seks z mężczyzną jest dla an-Nu’ajmi sposobem na odkrycie pełni swojej kobiecości. Mężczyzna to przewodnik na drodze poznawania siebie, ale także zwodniczy kusiciel, dzięki któremu intymne miejsca wilgotnieją, a kobieta wydaje się zdana na łaskę własnych potrzeb seksualnych, z których nie zdaje sobie czasem sprawy.
„Smak miodu” zawiera także sporo interesujących spostrzeżeń dotyczących życia seksualnego w ogóle. An-Nu’ajmi wysuwa tezy dość kontrowersyjne. Pisze o tym, że monogamia to krzywda dla prawdziwego małżeństwa, a najlepszym rozwiązaniem jest tak zwany „związek czasowy”. Opowiada o viagrze i hipokryzji tych, którzy korzystają z jej dobrodziejstw. Dyskretnie sugeruje, iż homoseksualizm może być próbą ucieczki przed prawdziwymi pragnieniami. W końcu rozprawia na temat zdrady, pisze o niesprawiedliwych konsekwencjach dla obu zdradzających płci w świecie islamskim (mężczyzna trafia do więzienia na siedem lat, kobieta na trzy) i o tym, że akt zdrady nie jest do końca tym, co uważane jest w kulturze za złe i naganne.
I jeszcze teza, która może się wydać zaskoczeniem, ale która jak żadna inna zachęca do przeczytania tej książki, tak silnie osadzonej przecież w świecie kultury na co dzień obcej Europejczykom. Okazuje się, że o seksualności an-Nu’ajmi może pisać tylko w języku arabskim. „Bo dla mnie arabski jest językiem seksu. Żaden inny nie zastąpi go w chwili szczytowania, nawet z mężczyznami, którzy go nie znają. I niepotrzebny jest tu żaden tłumacz”. Cieszę się jednak, że Marek M. Dziekan podjął się trudu przetłumaczenia tej pasjonującej książki i że w tłumaczeniu owym „Smak miodu” nie stracił chyba delikatności i… smaku.
Wydawnictwo W.A.B., 2009
Rok 2003. Z Fresno do prowincjonalnej miejscowości w stanie Missisipi przybywa Pete Barrington wraz żoną Angelą i córką Toni. Dlaczego kalifornijski lekarz nagle postanawia wrócić do swego rodzinnego miasteczka? Jakie fakty stoją za nagłą przeprowadzką? Jakie tajemnice kryje w sobie Loring i co zdarzyło się w przeszłości Pete’a? Czy można uzyskać zbawienie od grzechów rodziców? Dlaczego w Loring dojdzie do morderstwa i czym stanie się ta tragedia? Na te pytania odpowiada barwna i dynamiczna opowieść amerykańskiego pisarza, który przenosi nas mimo wszystko do miasteczka mało barwnego i do świata, w którym pozornie niewiele się dzieje. Steve Yarbrough opowiada o końcu złudzeń i końcu świata, w jakim nie żyło się naprawdę. Kończąc z Kalifornią, bohaterowie tej książki kończą przede wszystkim z rozpamiętywaniem przeszłości i żegnają się z mrocznymi zdarzeniami, które wpływają na nich obecnie. To opowieść o pożegnaniu z pewnymi mitami, stereotypami i przyzwyczajeniami, a jednocześnie historia o dorastaniu do prawdy o sobie samym.
Powrót Barringtona do Loring to także powrót do mrocznych zdarzeń z przeszłości. Między innymi do romansu, w jaki wdał się młody Pete z matką swego kolegi Alana. Alan DePoyster jest obecnie właścicielem sklepu spożywczego, konserwatystą, przykładnym mężem i ojcem, człowiekiem niechętnym jakimkolwiek zmianom i przerażonym faktem, że rodzina Pete’a ponownie pojawia się w Loring. Alan to żarliwy baptysta, który stale szuka odpowiedzi na dręczące go pytania w Biblii. Jego matka, Edie zawsze była kobietą wyzwoloną, lekkomyślną i liberalną. Im bardziej Alan stawał się religijny, tym dalej od prawd wiary chrześcijańskiej była jego matka. Schorowana, zgorzkniała i pełna skrywanej niechęci do syna Edie obecnie stara się za wszelką cenę udowodnić, iż Alan w swym oddaniu religii jest groteskowy i śmieszny. Umiejętnie przez Yarbrough zbudowana opozycja między matką a synem będzie także symboliczną wykładnią różnic pokoleniowych, o jakich traktuje „Koniec Kalifornii”. Ważny będzie bowiem także wątek relacji Alana ze swym synem Masonem, Pete’a z Toni oraz Tima, przyjaciela Barringtona, który próbuje znaleźć nić porozumienia ze swą buntowniczą córką Susan.
Młode pokolenie w tej powieści zdaje się zaprzeczać wszystkiemu temu, co w przeszłości poróżniło ich rodziców. Ku przerażeniu Alana jego syn nawiązuje bliższą znajomość z córką Pete’a. Dzięki Toni dojdzie do finałowego pojednania między rodzinami, o jakim nie byłoby mowy bez interwencji dziewczyny. To, co skrywali rodzice, jest obecnie poznawane, nazywane na nowo przez ich dzieci i… wybaczane. Szkoda tylko, że droga ku wybaczeniu wiedzie w powieści amerykańskiego pisarza przez pełne wzajemnych animozji rozliczanie się z przeszłością, w której wciąż zanurzeni są dorośli bohaterowie książki.
Obyczajowe tło powieści pełni funkcję bardzo istotną, o ile nie najważniejszą. Przyglądamy się bowiem agonii małżeństwa Pete’a i Angeli oraz pustce, jaką skrywa pozornie wzorcowe pożycie Nancy i Alana DePoysterów. Romans Angeli z Timem jest wyrazem rozpaczliwego poszukiwania bliskości tam, gdzie trudno tę bliskość odnaleźć. Między Nancy a Alanem zaś na zawsze pozostanie widmo wykorzystywania seksualnego Nancy przez jej brata. Alan podejmie się próby zniszczenia tego, do czego sam nie miałby śmiałości. Wytykając Angeli rozwiązłość, krytykuje jednocześnie swą emocjonalną pustkę, która każe mu w małżeństwie pozostać na zawsze oschłym i smutnym. To, co rozsadza od wewnątrz związki Pete’a i Angeli oraz Alana i Nancy, z pozoru wygląda zupełnie inaczej, ale tak naprawdę jest tym samym. Yarbrough przejmująco pokazuje, w jaki sposób uczucia przestają się liczyć, kiedy tak naprawdę wciąż są żywe. To, co dzieje się w sypialniach małżonków jest odzwierciedleniem niemocy, z którą próbują się oni mierzyć. Niemocy wynikającej z faktu, iż coraz trudniej jest mówić o prawdziwych uczuciach i słuchać siebie wzajemnie.
Dramatyczna opowieść Steve’a Yarbrough nabiera coraz to nowych znaczeń i jest wnikliwym studium zagubienia jednostki i niemożności pożegnania się z traumatyczną przeszłością. Bohaterowie „Końca Kalifornii” są ludźmi, dla których teraźniejszość nieodłącznie wiąże się ze złem, jakie niesie w sobie przeszłość. Pisarz pokazuje, w jaki sposób zerwać można z dręczącymi nas wspomnieniami i udowadnia jednocześnie, że trzeba przede wszystkim umieć wybaczyć samemu sobie. A wybaczać potrafią – jak to już zostało wspomniane - tylko młodzi bohaterowie tej książki.
Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, 2009
Kiedy świeżo upieczona polonistka Anna Skowroniec pojawia się w murach pewnego peryferyjnego warszawskiego liceum w 1987 roku, nie sądzi, że będzie tam pracować długo. Okazuje się jednak, że z czasem nie tylko zwiąże się ze szkołą, ale także z pewnym uczniem, a wszystko rozgrywać się będzie na tle przełomowych dla Polski wydarzeń. Tak rozpoczyna się powieść Piotra Zaremby i w taki oto sposób zostajemy wprowadzeni w świat uczniów i nauczycieli pewnego liceum, którzy staną się komentatorami zdarzeń, jakie na zawsze zmieniły polskie realia.
Książka obejmuje lata ważne, bo okres od 1987 do 1991 roku. Nazwanie jej powieścią pokoleniową jest może lekką przesadą, ale mamy tu faktycznie ludzi, którzy polski komunizm żegnają wraz z powitaniem własnej starości oraz młodych licealistów, przed którymi otwiera się świat zupełnie nowych możliwości. Najwyraźniej nakreślona opozycja to ta szkolna, wszak akcja rozgrywa się przede wszystkim w licealnych murach. Mamy więc nauczycieli – w różnym wieku, ale głównie takich, którzy sporo lat pracy z młodzieżą mają już za sobą – oraz uczniów, tych niepokornych i tych całkiem niedostrzegalnych w tłumie.
Wspomniana już Anna to postać najmniej barwna, chociaż tytuł sugeruje, iż to właśnie nauczycielka flirtująca z uczniem będzie znacząco wpływać na tok narracji. Od pierwszych dni w nauczycielskiej roli jawi się jako kobieta niepewna, uległa i zakompleksiona. Potem przejmuje opiekę wychowawczą nad klasą, jej lekcje zaczynają być coraz bardziej żywe, ale jednocześnie Anna wikła się w szereg tajemniczych spraw, z których tylko część zostanie ujawniona. Jej romans z Adamem Ferensem, indywidualistą i buntownikiem (któż bowiem wpada na pomysł, aby spalić w szkole obwieszczenia wyborcze w 1987 roku i narazić się na surową karę za ten postępek?) z czasem zamieni się w skomplikowaną sytuację, w jakiej Anna nie będzie potrafiła się odnaleźć i z której wyjście odnajdzie w kroku dla osób z jej otoczenia zupełnie niezrozumiałym.
Myślę, że o wiele bardziej ciekawa jest postać innego belfra, historyka Pawła Zakrzewskiego. Znając biografię autora, łatwo można się domyślić, iż Zakrzewski musi mieć cechy Zaremby, który pracował w szkole dokładnie tyle lat, co opisany przez niego bohater i w tym samym czasie. Paweł tak naprawdę nie zna do końca swojej roli w szkole i w życiu. Na co dzień wymagający nauczyciel, po godzinach utrzymujący znajomości z kolegami ze studiów, którzy ironicznie komentują fakt, że uczy w szkole. Zdominowany przez ojca, zamknięty w małym pokoiku w mieszkaniu rodziców wraz ze swoimi marzeniami, fantazjami i kompleksami. Próbuje odgadnąć tajemnice Anny, ale przede wszystkim stara się znaleźć własną drogę w zmieniającej się rzeczywistości i w Polsce, która na jego oczach przeobraża się tak niewiarygodnie szybko. Paweł wydaje się nauczycielem bardzo zaangażowanym w to co robi, ale jednocześnie stojącym jakby obok szkolnych zdarzeń. Trudno jest mu zdecydować, czy spoufalić się bardziej z uczniami, czy też koleżankami i kolegami po fachu. Czy zostać w szkole i robić dalej swoje, czy wyjść naprzeciw oczekiwaniom Polski, która potrzebuje młodych zwolenników nowej demokracji?
Poza wspomnianym Adamem Ferensem warto zwrócić uwagę także na dwóch uczniów warszawskiego liceum. Tomek Rawicz uchodzi za szkolnego zabijakę słynącego z ciętych ripost i zachowań, które w żadnej mierze nie czynią z niego ucznia godnego szkoły. Remek Brzycki, skonfliktowany z Rawiczem, to młody chłopak, który musi się zmagać z piętnem bycia synem milicjanta. Remek poszukuje samego siebie i na tej drodze jest mu równie trudno jak Rawiczowi. Nieudane związki z rówieśniczkami, harcerstwo, rozpaczliwe próby odnalezienia swego miejsca w różnych grupach rówieśniczych… To wszystko czyni z Remka postać interesującą, także z punktu widzenia przemian zachodzących wówczas w Polsce, które odcisną swe piętno nie tylko na tym chłopcu. Ferens, Brzycki i Rawicz to trzy indywidualności, którym Zaremba nadaje nowe znaczenia. Ci młodzi są bowiem wyrazicielami obaw, jakie pojawiają się wraz ze zmianą ustroju. Oni także są bystrymi komentatorami poczynań dorosłych, swych nie zawsze godnych naśladowania nauczycieli oraz zagubionych w nowej rzeczywistości rodziców.
Wyszło Zarembie barwne portretowanie nastrojów społecznych czasu przemian ustrojowych. Ta książka ciekawie opowie o szybkim dorastaniu do życia i o braniu odpowiedzialności za własne słowa i czyny. To także groteskowy portret środowiska nauczycielskiego, w którym nadal spotkać można wiekowe „konserwy” typu pani Lesień czy Kiszkowskiej i gdzie tak trudno być wolnym od zwyczajów i nawyków, jakie czynią życie śmiesznym. Największym mankamentem tej książki jest natomiast nadmierna dygresyjność i fakt, że bohaterowie barwnych przecież czasów chwilami stają się papierowi i nieciekawi.
Myślę, że dla autora „Plamy na suficie” napisanie tej opowieści było sentymentalną podróżą do czasów minionych. I tak też chyba trzeba traktować „Romans licealny”. Jest chwilami może zbyt sentymentalnie, ale mimo wszystko interesująco.
Wydawnictwo Świat Książki, 2009
"Baśniowa Królowa Tiramisu okryta zostaje hańbą za cenę ocalenia syna. Baśniowy Królewicz próbuje przez całe życie zrozumieć istotę ofiary matki i znaleźć z nią bliskość. Baśniowa Królowa Tiramisu poświęca się, przestaje być słodka, z czasem jest już obojętna i nie ma w niej niczego tego, co było wcześniej. Myślę, że dramatem Królewicza–Piotrusia jest podążanie za pragnieniami, które wiążą się z przeszłością i nigdy nie będą zrealizowane. To, co dla niego ma słodki smak tiramisu, jest gorzkie i niejadalne. To, o czym roi sobie w głowie bohater to naiwne fantazmaty skrzywdzonego chłopca. Takiego chłopca, który jako mężczyzna nie jest w stanie poradzić sobie z brzemieniem, jakim jest dla niego kobiecość. W tym miejscu warto także dodać, że Piotr świadomie ucieka od narzucanych przez społeczeństwo męskich ról. Małżeństwo z Emilką zmusza go spełnienia określonych wymagań, a Piotruś przecież nie może stać się odpowiedzialnym ojcem i mężem, skoro tak mało odpowiedzialnie żyje i przeżywa świat. Świat słodkiego tiramisu to dla Piotrusia świat, w którym czas się zatrzymuje i gdzie zatrzymuje się matka bohatera. Taką, jaką chciałby ją widzieć i posiadać."
Wydawnictwo Czarna Owca, 2009 (II wydanie)
Całość tekstu na stronie G-Punkt.pl
Kiedy 17 sierpnia 1988 roku prezydent Pakistanu Muhammad Zia-ul-Haq zginie w niewyjaśnionych okolicznościach w katastrofie lotniczej, nikt nie będzie się spodziewał, że dwadzieścia lat później pewien pakistański pilot spróbuje na kartach swojej debiutanckiej książki wyjaśnić, co wydarzyło się tego dnia i jaki wpływ na to zdarzenie miały fakty z życia generała Zii. Nikt nie spodziewał się, że wydana zostanie książka tak błyskotliwa i intrygująca. Tak wybuchowa! I tak orientalnie słodka jak owoc mango, który odegra w książce Mohammeda Hanifa kluczową rolę.
Autor oddaje głos pominiętemu świadkowi, Alemu Szigri. Ali nie wsiadł feralnego dnia do prezydenckiego samolotu i próbuje zrekonstruować ostatnie miesiące życia generała Zii oraz odpowiedzieć na pytanie, co mogło poprzedzić tragiczną śmierć głowy Pakistanu. Tyle tylko, że więcej w tej opowieści komizmu niż tragizmu, więcej groteski i przejaskrawień niż rzetelnych informacji na temat ul-Haqa. Nie to było bowiem autorskim zamierzeniem, by napisać kronikę dramatycznych zdarzeń. Wydaje się, iż Hanif wykorzystał zarówno pakistańską katastrofę, jak i postać generała Zii, by obnażyć absurdy dnia codziennego kraju, o którym tak naprawdę świat wie niewiele.
Jaki jest Pakistan w „Wybuchowym mango”? Myślę, że warto zacząć od wypowiedzi wujka Starchy’ego, podstarzałego narkomana i znajomego Alego: „W tym kraju nie ma nic czystego. Ani haszyszu, ani heroiny, ani nawet sproszkowanego chilli”. Pakistan to kraj irracjonalnych posunięć rządzących, kraj biedy obywateli i bogactwa rządzących, kraj społecznych nierówności i państwo, w którym definicja porządku społecznego nabiera nowych znaczeń. Pakistan to w końcu kraj specyficznie rozumianej demokracji, wszak dla generała Zii „Demokracja to czerpanie siły z własnego ludu”. Chociaż Hanif zamyka nas głównie w wojskowych koszarach, więzieniach i w siedzibie generała, mamy jednak niepowtarzalną okazję, by przyjrzeć się Pakistanowi prawdziwemu. Takiemu, który dobija się do zamkniętych przed nim bram i który domaga się zwrócenia na siebie uwagi. „Wybuchowe mango” to powieść kpiąca z codzienności Pakistanu, ale jednocześnie taka, która jest w Pakistanie „zanurzona”. To jednak głównie książka o tym, jak bardzo życie codzienne może odbiegać od wizji tego życia rojonych w umyśle zadufanego w sobie władcy.
Głównym bohaterem opowieści jest bowiem Muhammad Zia-ul-Haq. Dumny, wyniosły wojskowy, który jest przekonany o tym, iż panuje nad krajem, jakiego zupełnie nie zna. Generał Zia żyje w ciągłym zagrożeniu. Otoczony ekipą wojskowych i ochroniarzy tkwi w swym własnym świecie i własnych fantazjach na temat Pakistanu. Boi się przyszłości, wszechobecnego wroga, ale przede wszystkim Allaha… i własnej żony. Zia namiętnie czytuje Koran i całkowicie podporządkowany jest nastrojom swojej małżonki. Mądrość Allaha kontrastuje w jego umyśle z bezkompromisowością żony. W chwilach zwątpienia ani Allah go nie wysłuchuje, ani żona nie potrafi zrozumieć. Co więcej, słowa z Koranu stają się coraz bardziej niezrozumiałe, a Pierwsza Dama któregoś dnia zwyczajnie wyrzuca go z sypialni i swojego życia. To nie jedyny sposób, w jaki Hanif demitologizuje postać Zii. Okaże się bowiem, że prezydent Pakistanu ma wielką słabość do obdarzonej dużym biustem amerykańskiej reporterki, cierpi na intymną dolegliwość odbytu, nie ma pojęcia o tym, jak skutecznie rządzić i nie rozumie motywów postępowania swoich najbliższych współpracowników. Zia śmieszy, ale i przeraża. Przeraża ignorancją, religijnym fanatyzmem, niekompetencją i okrucieństwem. Gdzieś pomiędzy tym, co mroczne a tym, co śmieszne Mohammad Hanif próbuje odnaleźć odpowiedź na pytanie o to, dlaczego generał zginie i kto tak naprawdę do tej śmierci doprowadził.
W postaci narratora ukrywa się kilka tropów interpretacyjnych. Ali Szigri, podoficer Akademii Pakistańskich Sił Powietrznych, próbuje dorównać swemu ojcu, który stał się żywą legendą i wzorem do naśladowania dla wojskowych, z którymi Ali ma do czynienia. Stopniowo jednak mężczyzna odkryje coraz więcej wstydliwych spraw z przeszłości ojca i zda sobie sprawę, że oddanie porucznika Kulego Szigri nie było pełnym oddaniem dla państwa, jego interesów. Ojciec Alego uosabia honor, dumę, męstwo… i słabość jednocześnie. Ali dostrzeże, że pakistańscy wojskowi nie są tak „kryształowi”, jak się wydają, a cały system państwowości oparty na twardej ręce generała-prezydenta jest systemem absurdów, śmieszności i dwuznaczności. Że rację w spojrzeniu na to środowisko ma przyjaciel Alego, kadet Obaid, którego zniknięcie zapoczątkuje serię zdarzeń, udowadniających tezy o zakłamaniu i głupocie pakistańskich wojskowych. Hanif bezpardonowo drwi z rodzimej „mitologii wojskowej”, ale przede wszystkim ukazuje, do czego doprowadza bezwzględne posłuszeństwo i budowanie na nim autorytetu.
„Wybuchowe mango” to powieść sensacyjna, społeczna, obyczajowa i polityczna. Niezwykłe połączenie wartkiej akcji, wyrazistych bohaterów, nietuzinkowego poczucia humoru autora i przede wszystkim inteligencji. Bo wszystko, co ukazuje ta książka, to rzeczywistość przefiltrowana przez umysł bystry, spostrzegawczy i analityczny. Tak wybuchowej książki już dawno nie czytałem. Warto skosztować tego literackiego mango. Obawiam się tylko, że wydany w ubiegłym roku debiut pakistańskiego twórcy to dobra, ale jednorazowa przygoda czytelnicza i Hanif niczego tak błyskotliwego już nie napisze.
Wydawnictwo Znak, 2009
"Rzadko mamy do czynienia z prozą, która pozornie wydaje się dość lekka, ale skrywa w sobie wiele mrocznych prawd o istocie natury ludzkiej i o dążeniu do szczęścia, które nie zawsze jest łatwą drogą. Rzadko też odkrywamy literaturę tak prostolinijną i szczerą, jak powieść holenderskiego pisarza Tommy’ego Wieringi. „Joe Speedboat” w 2005 roku podbił serca rodaków twórcy, a dziś tę interesującą książkę ma okazję poznać polski czytelnik. To kolejna po wydanym przez W.A.B. cztery lata temu „Ojcu i ojcu” Karela van Loona powieść holenderska ciekawie ukazująca koloryt kraju, którego współczesne dokonania literackie nie są zbyt często tłumaczone. Kraju, o którym wciąż wiemy niewiele. Wieloaspektowo sportretowane Lomark jest w książce Wieringi taką Holandią w pigułce. Jest także miejscem, w którym rozegra się dramat przekraczania granicy między niewinnym dzieciństwem a pełną odpowiedzialności za siebie i innych dorosłością."
Wydawnictwo W.A.B., 2009
Całość tekstu na stronie artPAPIERU
Tak się zdarza, że kiedy sięgam po jakąś kryminalną opowieść, zawsze trafiam do interesującego miasta. Miałem więc okazję przyjrzeć się bliżej Rejkiavikowi w powieści „Trzeci znak” Yrsy Sigurðardóttir i wędrować ulicami Frankfurtu nad Menem na kartach „Zbyt pięknej dziewczyny” Jana Seghersa. Tym razem, idąc tropem kryminalnego wątku, przemierzałem Hawanę. Dzięki wydawnictwu Znak napisana blisko dwadzieścia lat temu powieść Leonarda Padury wprowadza polskiego czytelnika w mroczną opowieść z ciepłą, kubańską zimą w tle.
Mamy początek 1989 roku i dowiadujemy się, że w noc sylwestrową przepadł bez wieści dyrektor firmy należącej do Ministerstwa Przemysłu. Szybko okazuje się, że Rafael Morín jest znajomym z dawnych lat prowadzącego śledztwo porucznika Maria Condego i że człowiek ten bynajmniej nie jest tak wspaniałym, wielkodusznym i czystym etycznie obywatelem, za jakiego mieli go wszyscy ci, z którymi pracował i żył. Zniknięcie Rafaela związane jest z kilkoma wątkami, które snute są malowniczo przede wszystkim dlatego, iż w tle poznajemy codzienność Kubańczyków i różne oblicza Hawany, po której wozi porucznika jego współpracownik sierżant Manuel Palacios. I choć historia rozwija się niespiesznie, choć toniemy w oparach tytoniowego dymu i dużych ilościach rumu, który wlewają sobie do gardeł bohaterowie książki, jest to jednak opowieść, która może zaciekawić. Tym bardziej, że w tle mamy wątek miłosny i opowieść o pięknej Tamarze, żonie Rafaela i obiekcie westchnień nieszczęśliwego Condego jeszcze z czasów szkolnych.
Jak to w klasycznym kryminale, najbardziej wyrazista powinna być postać prowadzącego śledztwo. I jest tak w istocie. Mario Conde to mężczyzna, który z początku nie budzi sympatii. Rozpoczyna dzień skacowany, nie może się utrzymać w pozycji pionowej, utyskuje na to, że szef odbiera mu wolny weekend i każe zajmować się sprawą, która go nie interesuje. Kiedy Conde zapozna się bliżej z tym, czym się ma zajmować, zrozumie dość szybko, że prowadzone przez niego śledztwo nie będzie takie zwyczajne. Rafael bowiem od lat budził zazdrość Condego. Porucznik zazdrościł mu dziewczyny, nieposzlakowanej opinii wzorowego ucznia i studenta, wspaniałej kariery i umiejętności porywania tłumu za pomocą płomiennych przemów. Podczas gdy Rafael zdobywał kolejne dyplomy i odznaczenia, Conde zmagał się z licznymi wątpliwościami natury egzystencjalnej i w efekcie został policjantem, zgorzkniałym i smutnym.
Bo Conde to tak naprawdę bardzo wrażliwa dusza i możemy się o tym niejednokrotnie przekonać. Chciał zostać pisarzem, nie udało się. Jaką książkę chciał napisać? „Coś eleganckiego i wzruszającego, bo choć natknął się w życiu na zbyt wiele rzeczy łączących te dwie cechy, jakoś coraz bardziej ich potrzebował”. Tymczasem w swym trzydziestoczteroletnim życiu zaliczył jedynie dwa rozwody i boryka się z samotnością, choć potrafi być także przyjacielem o wielkim sercu dla Carlosa Chudego, który po latach nie jest już ani chudy, ani też zdrowy i wydaje się, że jego czas jest policzony. Mario Conde to mężczyzna smutny i rozżalony, ale nie traci przez to uroku osobistego, co dostrzega Tamara i dość szybko z żony opłakującej zaginionego męża staje się nęcącą kochanką, w której ramionach Conde próbuje zapomnieć o tym wszystkim, co mu się w życiu nie udało.
Padura wplata do narracji szereg wspomnień z młodości swojego porucznika, dzięki czemu lepiej rozumiemy motywy jego postępowania i dokładniej poznajemy ludzi, z którymi podczas śledztwa się styka. Dzięki retrospekcjom możemy także zbudować sobie w wyobraźni własny obraz Rafaela i snuć rozważania na temat tego, co się z nim stało. „Gorączka w Hawanie” jest zatem powieścią o tym, w jaki sposób przewrotnie przeszłość łączy się z teraźniejszością i o tym, co z tego może wyniknąć. A wszystko w interesującej scenerii Hawany, która tętni życiem i w której jest bardzo ciepło, bo to przecież kubańska zima.
Realia życia w komunistycznej Kubie to dodatkowa atrakcja tej książki. Zdezelowane łady jeżdżące ulicami, punkty Komitetu Obrony Rewolucji inwigilujące mieszkańców na każdej ulicy, pyszne potrawy, ich smaki oraz zapachy – choćby cygara. Nieodłączne „towarzyszu” przy każdej rozmowie i sygnały o tym, że najczęstszym przestępstwem w kraju jest ucieczka z niego w wiadomą stronę, w wielu przypadkach przypłacona życiem. Ulice, skwery, urocze hawańskie knajpki i muzyka, która łagodzi obyczaje i nastroje. Mimo zimy w Hawanie, jest tam gorąco i kolorowo. A Padura zręcznie tę hawańską gorączkę opisuje.
Tych, których – jak mnie – zaintrygują losy porucznika Condego, z pewnością ucieszy fakt, że już niebawem wydana zostanie kolejna książka Padury. Tymczasem zachęcam do egzotycznej podróży do Hawany. Kryminalnej, ale nęcącej.
Wydawnictwo Znak, 2009
Z góry przepraszam purystów językowych za słownictwo, jakiego użyję w mojej recenzji, ale recenzowana pozycja jest tak „soczysta” językowo, że kilka wulgaryzmów wzmocni jedynie zainteresowanie nią.
Trudno znaleźć wspólny mianownik dla osiemnastu opowiadań zawartych w najnowszym zbiorze Janusza Rudnickiego. Nie wiem, czy jest sens szukać takowego, bo po pierwsze, to opowiadania o różnej tematyce, po drugie, różnej jakości literackiej i po trzecie, „rozkwitające”. Dlaczego? Z każdego z tych tekstów powstaje właściwie kilka kolejnych, bardzo często zostały napisane dzięki artykułom prasowym czy notatkom encyklopedycznym, prawie wszystkie opisują jedną sytuację, ale z niej rodzą się następne i w taki oto sposób te teksty żyją sobie własnym życiem. „Śmierć czeskiego psa” to książka, przy której lekturze pojawić się może śmiech, ale także łzy. To śmieszna książka, ale i gorzka jednocześnie. Humor, jaki znamy już z poprzednich książek Rudnickiego, jest tutaj także sposobem wyrażenia prawd niewygodnych, smutnych, zatrważających. Opowiadania te, nasycone wulgaryzmami, wyrastają z prozy życia, ale jednocześnie poruszają problematykę uniwersalną, z sensem życia i śmierci na czele. To książka, w której człowiek człowiekowi… psem, wilkiem i człowiekiem. Książka wielobarwna i fascynująca. Wzbudzająca naprawdę bardzo wiele emocji.
Tytułowe opowiadanie mówi o tym, że można zjeść czeskiego psa, zrobić coś dla Niemiec, nie będąc Niemcem i stać się Cyganem, którego się ściga. Zwariowane? Bynajmniej. Rudnicki już od pierwszych stron próbuje zdefiniować pojęcie stereotypu i niemiłosiernie wyszydza wszelkie stereotypowe myślenie o różnych nacjach. Robi to poważnie, ale także w sposób groteskowy. W „Jeżdżąc” tłumaczy Niemcowi, że dla Polaka niepotrzebne jest żadne dodatkowe słowo, by wyrazić się o sąsiedzie negatywnie. Wyjaśnia różnicę między słowami „Polen” (Polacy) i „pollen” (pyłki), opisując ostrzeżenia przed inwazją pyłków kwiatowych, których Niemcy powinni się wystrzegać („Achtung, die Pollen kommen!”) . W „Robaczywym pacierzu” omyłkowo osadzony w niemieckim więzieniu Polak ośmieszy Niemców, ale wystawi także złe świadectwo Polakom – obu nacjom ze wskazaniem cech uznawanych przez sąsiadów za wady. W tym tekście dowiemy się także, dlaczego Czesi, Francuzi, Niemcy i Polacy są popierdoleni.
Polskość boli Rudnickiego i to widać bardzo wyraźnie. Polskość to pijackie zwidy po weselu, to rodacy masowo oddający krew za Odrą, bo tam płacą, a w Polsce tylko czekoladę za to dają. Polak nie zna języka niemieckiego, żyjąc i pracując w Niemczech, Polak to prosty gastarbeiter bez ambicji i marzeń. Ostatecznie Polak to nadwrażliwy człek, który zamienia się z emerytowanego nauczyciela w klauna, a potem wariata. Czy jednak tylko takie świadectwo autor wystawia polskości? Niekoniecznie. Z Polski i Polaków Rudnicki potrafi się szczerze śmiać i sentymentalnie rodaków wspominać. To kolejny dowód na to, że ta książka nie jest jednoznaczna i że opisuje pewne sprawy z kilku punktów widzenia naraz.
Zasadniczą część zbioru stanowią teksty, w których autor podąża tropami znanych postaci. Opowieści biograficznych w „Śmierci czeskiego psa” co nie miara. Dość wspomnieć Hansa Christiana Andersena, Jamesa Joyce’a, Almę Mahler-Werfel czy Marka Hłaskę. Każdą z opisywanych postaci Rudnicki traktuje bardzo podmiotowo. Przygląda się temu, jak żyli, co myśleli, jak postępowali i… ocenia ich, bo jakże miałby nie oceniać, skoro to opowiadania mające na celu demaskowanie stereotypów.
Jest wśród tych tekstów kilka niezbyt udanych albo takich, które jednak zachwytu nie wywołają. W „Tu stacja Kędzierzyn-Koźle!” dochodzi do zapętlenia w absurdzie i grotesce, bo autor zwyczajnie z tym przesadza. „Jednoblatówka” sprawia wrażenie tekstu nijakiego, w „Na wzgórzu” specyficzne stwarzanie świata à rebours przez człowieka-psa wywołuje lekki zawrót głowy i wrażenie, że tekst ucieka w trudne do zrozumienia rejony purenonsensu.
Nic to jednak. Kilka niezbyt atrakcyjnych tekstów nie powoduje, że ta książka przestaje być atrakcyjna. Jest taka, i to z wielu powodów. Autor „Chodźcie, idziemy” po raz kolejny udowadnia, że pióro ma lekkie i potrafi nim zręcznie się posługiwać. Dlaczego warto sięgnąć po „Śmierć czeskiego psa”? Choćby po to, by znaleźć odpowiedź na kilka bardzo ważnych pytań. Czym skończy się sentymentalna podróż do sycylijskiej Taorminy dla głupiego Augusta, przypominającego wzdychającego i cierpiącego bohatera Goethego? Co się stanie, kiedy… stanie kolej krzesełkowa, a w garści pozostanie gromnica? Czy zgrabniej przełożyć na język czeski „stoję jak chuj w rynnie” czy „stoję jak chuj w torcie”? Jakie refleksje mogą zrodzić podróże kolejowe ze współpasażerami, którzy zabawiają się własnymi zębami?
Myślę, że każdy znajdzie w tym zbiorze tekst mu bliski. Myślę także, że one wszystkie bardzo wyraźnie pokażą, jak niezauważalna może być granica między tym, co śmieszne a tym, co tragiczne.
Wydawnictwo W.A.B., 2009
Mógłbym powtórzyć za Adasiem Miauczyńskim z „Dnia świra” – nie jestem w pełni mężczyzną. Nie zajmuję się budową domu, nie sadzę drzewa, ani w głowie mi płodzenie syna. Nie mam na to czasu, możliwości i ochoty. Wolę za to czytać książki, z których dowiedzieć się mogę trochę na temat tego, co to znaczy być mężczyzną w pełni, jak bardzo determinuje działania płeć i kto z kim tak naprawdę walczy na tym płciowym froncie, na którym coraz głośniej słychać o zwycięstwach kobiet i rozstawianiu mężczyzn po kątach. Publikacja Magdaleny Środy jest lekturą mądrą i ciekawą. Mądrą, ponieważ daje obraz tego, czym tak naprawdę w Polsce jest męskość i kobiecość oraz przytacza sporo wypowiedzi teoretyków myśli społecznej i filozofów, ukazując na przestrzeni lat ewaluację modelu męskości i kobiecości oraz zadając jednocześnie pytania o to, dlaczego utrwaliły się takie, a nie inne stereotypy i czy można z tym obecnie coś zrobić. Ciekawą, bo świeżą, dynamiczną i chwilami bardzo przekonującą.
„Kobiety i władza” to książka skierowana do kobiet, ale także książka, którą powinien poznać mężczyzna – nieważne, czy czuje się nim w pełni, czy też nie. Dlaczego? Choćby dlatego, by na problemy kobiet we współczesnej Polsce spojrzeć z trochę innej perspektywy niż ta, jaką narzucają Kościół, prawicowe nawoływania polityczne i pisma w rodzaju „Naszego Dziennika”. To nie jest książka wywrotowa; to kilkanaście esejów o tym, dlaczego kobietom jest tak trudno żyć i co w życiu utrudniają sobie sami mężczyźni. I chociaż zarówno filozofię, jak i historię idei traktuje autorka w swych rozważaniach wybiórczo, choć z wieloma poglądami Środy po prostu nie mogę się zgodzić (nie tylko jako mężczyzna, czy też nie w pełni mężczyzna), chciałbym napisać o tym, dlaczego tę książkę warto znać.
„To książka feministyczna. A od feminizmu wszyscy stronią. Od feministek też. Bo albo boją się utraty władzy, albo boją się wolności”. Feminizm, wbrew pozorom, ma się w Polsce dobrze. Myśleć tak mogą ci, dla których feministki to kobiety, które muszą się po prostu wykrzyczeć. Etykieta feminizmu nie zachęci do lektury, ale warto na wstępie zauważyć, że Środa czyni z niej punkt wyjścia do rozważań na tematy dużo obszerniejsze niż te, którymi na co dzień zajmują się feministki (a może raczej te, z którymi zwykle są kojarzone). Autorka próbuje wskazać, iż niekochany przez mężczyzn ruch społeczny może być także szansą dla nich samych. „Feminizm – paradoksalnie – wyciąga do mężczyzn pomocną dłoń. Chodzi o rewizję stereotypów męskości i stereotypów ojcostwa. O zahamowanie procesów reprodukcji patriarchalnych ról, o świadomą zmianę zachowań”. Magdalena Środa dokonuje rewizji nie tylko stereotypów i poglądów. Zadaje pytania, ale stawia także odpowiedzi. Komentuje rzeczywistość widzianą okiem kobiety, matki, polityka, filozofa (filozofki, przepraszam). Ukazuje, jak w Polsce przez lata kobietom odbierana była symboliczna władza i jak mają się polskie poczynania polityczne i kościelne względem kobiet wobec tego, co dzieje się w Europie i na świecie.
Książka porusza problemy, które wciąż są społeczną bolączką i wywołują w niektórych reakcje agresywne. Tak, Środa pisze o tym, że jest za prawem do aborcji, popiera metodę zapłodnienia in vitro, uważa, że kobieta pracująca w domu winna otrzymywać wynagrodzenie za swą ciężką pracę i sprawnie to wynagrodzenie wylicza. Poza tym pisze o tak gorszących sprawach, jak powszechność antykoncepcji, o homoseksualistach, o pornografii, o instytucjach broniących płodu i zupełnie niepomagających płodom, które stają się dziećmi i trafiają do domów dziecka lub miejsc jeszcze gorszych. Pokazuje trudną drogę przemian społecznych, która pozwala na to, by kobiety dzisiaj miały taką, a nie inną pozycję. Coraz mocniejszą pozycję. Czy to pozycja, z której chcą walczyć, czy też pomagać zarówno sobie, jak i mężczyznom?
Kiedy Magdalena Środa działała w parlamencie jako pełnomocnik Rządu do spraw Równego Statusu Kobiet i Mężczyzn, dałem się zwieść medialnemu praniu mózgów i byłem przekonany, że jej działania przyniosą Polsce więcej szkody niż pożytku. Po przeczytaniu jej książki uważam, że Środa jest postacią na tyle wyrazistą i przekonującą, a przede wszystkim potrafiącą udowadniać swoje zdanie, iż faktycznie trudno było jej utrzymać się dłużej w rządzie. „Kobiety i władza” nieprzypadkowo kończą się dokumentem o trzynastu krokach do równości, który stanowił podsumowanie pracy autorki w rządzie. Myślę, że to bardzo dobre zakończenie, w którym widać wyraźnie, że w Polsce do zrobienia jest naprawdę wiele. Nie tylko dla kobiet.
Wydawnictwo W.A.B., 2009
Antologia opowiadań kryminalnych, jaką proponuje Wydawnictwo Czarna Owca, to bardzo dobra lektura wakacyjna. Książka doskonała do tramwaju, do poczytania na plaży, nad jeziorem czy w pociągu. Dziewięć zgrabnych historyjek, w których trup może nie ściele się tak gęsto, jak można byłoby przypuszczać, ale gdzie poznajemy różne rodzaje zbrodni i różne motywacje do tego, by pozbywać się bohaterów tych tekstów. Jak to w przypadku zbioru opowiadań różnych autorów, całość jest dość nierówna i bynajmniej nie przekonuje do końca. W moim odczuciu cztery teksty są nieszczególnie ciekawe, cztery teksty dobre i jeden bardzo dobry, wyróżniający się i pozwalający stwierdzić, że „Opowiadania kryminalne” to ogólnie rzecz biorąc całkiem niezła publikacja. 
