2026-10-26

„Fin z wami!” Arto Paasilinna

 

Wydawca: Książkowe Klimaty

Data wydania: 16 października 2026

Liczba stron: 368

Przekład: Sebastian Musielak

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 49,90 zł

Tytuł recenzji: Ogarnąć świat

Ogromna szkoda, że Arto Paasilinna nie napisze już kolejnej książki. Myślę jednak, że ukażą się na rynku jeszcze inne powieści tego autora, choć niektóre przeoczyłem. Tej nie mogłem. Już przeczytawszy sam tytuł, parsknąłem śmiechem. Kiedy skończyłem czytać, doszedłem do wniosku, że całość jest mistrzostwem wydawniczym: świadczą o tym i znakomicie dobrana okładka, i świetny opis wydawniczy niezdradzający niczego (wydawcy, uczcie się!), i jak zawsze znakomite tłumaczenie Sebastiana Musielaka, które robi z tej książki coś naprawdę niesamowitego. Paasilinna połączył tu wiele konwencji, ale mimo to przeczytamy książkę napisaną w taki sposób, że nie da się jej odłożyć. Wir wydarzeń i znakomite zwroty akcji, a przede wszystkim szereg przezabawnych scen – to wszystko zawiera „Fin z wami!”. Ale także ponurą panoramiczną wizję ludzkości i przekonanie, że zło ma się na świecie całkiem dobrze. Przekuć truizm w intrygującą książkę to umiejętność wymagająca inteligencji i dobrego warsztatu pisarskiego. Zastanawiam się, kogo ta książka bardziej ubawi – ateistów czy wierzących. Myślę, że tych drugich, biorąc pod uwagę, jak fiński autor potraktuje tutaj papieża Jana Pawła II. Dużo mniej truizmów, ale za to więcej refleksji jest w tej książce jako świadectwie tego, co religie świata robią z ludźmi, rozważania o powodach zbliżania się do wiary, a także ukazanie, że trudności w zawieraniu kompromisów to nie tylko kwestie ludzkie. Sfera boska również może być pełna antagonizmów i paskudztw tego świata. Warto przeczytać, dlaczego Bóg Stworzyciel ma już wszystkiego dosyć i postanawia wybrać się na roczny urlop.

Najpierw jest ciekawa introdukcja. Wizerunek Boga widzianego twórczym okiem Paasilinny. Potem robi się jeszcze ciekawiej, kiedy okazuje się, że Stwórca rezyduje w Niebie położonym na Ziemi, i to całkiem niedaleko Polski. Ale to głównie książka o Finlandii. Zadziorna, groteskowa, lecz niepozbawiona czułego patriotyzmu, który będzie egzemplifikował główny bohater, fiński operator wielkiego dźwigu spędzający czas samotnie w swej kabinie na wysokości i niezakładający do pracy kreacji Boga z pierwszych akapitów powieści, lecz kombinezon roboczy, który nieraz ubrudzi się smarem.

Pirjer nie oczekuje od życia zbyt wiele. W Finlandii, w której kościoły stoją puste, należy do tych, którzy modlą się po cichu i po swojemu. Zdaje sobie sprawę z wszystkich wad i zalet swoich rodaków, bo bacznie ich obserwuje, ale ma też tę skrywaną gdzieś głęboko słabość: wierzy, że Finlandia to najpiękniejszy kraj i ostatecznie tutaj trzeba przenieść Niebo, które i tak znajduje się na ziemskim globie, ale bardziej będzie pasowało do jego państwa.

Jak autor połączy losy zwyczajnego Fina bez żadnych szczególnych właściwości z boską nieograniczoną władzą nad światem? Nie chcę zdradzać szczegółów, idąc za przykładem opisu wydawniczego, bo rzeczywiście opisanie choć jednej ze scen zepsułoby przyjemność czytania tej irracjonalnej i szalonej powieści charakteryzującej się czarnym poczuciem humoru oraz zawierającej refleksje na temat bycia człowiekiem. Dość wspomnieć, że fiński operator żurawia jawi się Bogu jako najlepszy kandydat do zastąpienia go na stanowisku, na którym umiera już z nudów i gorzko wspomina moment, kiedy stworzył na świecie człowieka. „Na ludzi już się nic nie poradzi” – stwierdza. A jednak decyduje się oddać swoje obowiązki zwykłemu człowiekowi. Co może być atutem tego właśnie kandydata? Stabilne życie, umiarkowana religijność i brak tendencji do czynienia zła? Arto Paasilinna rozpala naszą wyobraźnię do czerwoności. A co by było, gdybym to ja został zmiennikiem Boga? Gdybym otrzymał pełną władzę nad tym, co ziemskie: od zjawisk atmosferycznych po wpływanie na zachowania pojedynczych ludzi lub całych grup? Jak na prawdziwego Fina przystało, bohater przyjmuje swoją rolę ze stoickim spokojem i pewnym dystansem. Tymczasem naprawdę otrzymuje pełnię władzy nad światem. Z kilkoma ograniczeniami, do których należy między innymi niewtrącanie się do innych religii i wierzeń.

„Fin z wami!” to sekwencja wielu dowcipnych scen z udziałem między innymi świętego Piotra i archanioła Gabriela, którzy nie do końca będą zgadzać się z zarządzeniami nowego Wszechmogącego, a przede wszystkim wcześniej będą musieli go sprowadzić przez oblicze Boga, który ma dosyć, autor zaś rozpisze to na kilka przezabawnych scen. Ta powieść jednak bardzo dobrze równoważy to, co komiczne i tragiczne, bo w gruncie rzeczy wcale nie jest książką rozrywkową, choć napisaną w takiej konwencji i z pozorną dezynwolturą.

Arto Paasilinna proponuje nam wycofanie istoty odpowiedzialnej za stworzenie wszystkiego wokół. Postaci, która nie może już znieść odpowiedzialności za swoje dzieło. Kogoś, kto utyskuje przede wszystkim na gatunek ludzki, ale sam jest też przedstawiany na wskroś ludzko ze swoimi potrzebami i pragnieniami. Któż z nas nie zrobiłby sobie przerwy od współczesnego świata? Bóg ma do tego największe prawo, ale jego obowiązkiem jest zabezpieczyć świat przed chaosem. Dlatego dokonuje selekcji i wybiera. Fin, którego w codziennym życiu nie dostrzega nikt oprócz partnerki, z którą żyje bez ślubu, staje się nagle panem każdego przejawu życia na naszej planecie. Niemożliwe będzie przejęcie panowania nad tą planetą bez wcześniejszego rekonesansu.

Pirjer – już z boskimi mocami – przemierza świat wzdłuż i wszerz, by zorientować się w problemach, które albo są do rozwiązania, albo nie da się ich rozwiązać nigdy. Obserwujemy miejsca zapalne, gdzie zło ma się doskonale, ale także takie, w których wszystko jakoś się ułożyło. Coś Bogu wyszło, coś poszło nie tak. Powieść nie odnosi się do lat dwudziestych XXI wieku, bo nie wiem, czy teraz głowa nie bolałaby nawet dwóch bogów i wszystkich innych mieszkańców nieba, którzy pieczołowicie zbierają i rozpatrują modlitwy ludzi z całego świata jak wydawnictwa propozycje wydawnicze. Jest wizja trzeciej wojny światowej, ale opis nie przystaje do tego, jaki obecnie mogłaby mieć przebieg. Paasilinna dynamizuje akcję na kilka sposobów, tworząc też symultanicznie opowieść o przyjacielu p.o. Boga, zdecydowanie niezdolnym do wzięcia na siebie takich obowiązków, jakie nałożone zostają na Pirjerego. Ale jest też dużo refleksji. Nowy Bóg ma nad czym się myśleć. Przy okazji może także spojrzeć na samego siebie z nowej perspektywy.

„Ci Finowie to jednak osobliwy naród” – te słowa mogą prowadzić przez książkę, która pozornie skupia się na szalonym pomyśle narratorskim, ale wciąż powraca do narodowości zastępcy Boga i do tego, jak ukształtowała go przynależność do kraju. Kiedy próbujemy zbliżyć się do tego, kim Finowie są naprawdę, dowiadujemy się jednocześnie, co karmi człowieczeństwo złem i dlaczego tak wiele się tego zła po świecie rozlało. Świetna lektura dla chcących poprawić sobie humor i dla tych, którzy są ciekawi, jak prosty Fin będzie urządzał Niebo i świat. Myślę, że z tej książki dowiemy się jednak dużo więcej o tym drugim. Niby wszystko wiemy, ale czy naprawdę rozumiemy?

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ




2026-10-19

„Baba na barykadzie. Opowieść o Annie Świrszczyńskiej” Małgorzata I. Niemczyńska

 

Wydawca: Wydawnictwo Marginesy

Data wydania: 21 października 2026

Liczba stron: 624

Okładka: twarda

Cena detaliczna: 99,90 zł

Tytuł recenzji: Historia bycia dzielną

Poznałem autorkę w krakowskim radiu, kiedy dołączyła do nas, realizujących kolejny odcinek nieistniejącego już „Koła Kultury” prowadzonego przez zmarłą niedawno Barbarę Gawryluk. Wniosła do naszego grona dynamikę, przenikliwość spojrzenia na literaturę, ogromny witalizm. Ona mnie pewnie nie pamięta, bo to był zaledwie jeden raz, krótkie spotkanie, ale już wtedy wiedziałem, że ta kobieta jest gotowa stworzyć książki wykraczające poza granice gatunkowe, książki o wysokim stopniu wspomnianej przenikliwości, ale również empatii, bardzo widocznej w stosunku do książek recenzowanych na antenie radiowej. W „Babie na barykadzie” Małgorzata I. Niemczyńska miała na pewno wysoko postawioną poprzeczkę. Po eseju wspomnianego tutaj kilkukrotnie Czesława Miłosza „Jakiegoż to gościa mieliśmy. O Annie Świrszczyńskiej” i po wydaniu publikacji naukowej Renaty Stawowy na temat tej samej twórczyni zdecydowała się na kolejną książkę o poetce, o której – takie mam wrażenie – można napisać z kilku perspektyw badawczych i wszystkie one będą one fascynujące.

Niemczyńska trzyma się oczywiście struktury biografii jako takiej, ale ma do powiedzenia o Annie Świrszczyńskiej więcej niż jej poprzednicy, a to przede wszystkim dlatego, że do odsłaniania losów poetki (przy okazji udowadnia, jak wąskie jest to określenie) służy przez cały czas szerszy kontekst. Są fragmenty bardzo intymne, podkreślające wyjątkową więź łączącą autorkę z nieżyjącą już twórczynią i udowadniające, że to żadne pisanie za otrzymane stypendium, lecz obraz ogromnej siły przywiązania do detali. Świetne jest również to, że „Baba na barykadzie” napisana jest niezwykle dynamicznie i właściwie cały czas językiem odbiegającym od tego charakterystycznego dla klasycznej biografii. Życie Świrszczyńskiej zdecydowanie nie było klasyczne czy dające się klasycznie uporządkować. Mnie zaintrygował język opowiadania, gdy Niemczyńska bez pardonu posługuje się wstawkami z języka potocznego, takimi jak „miałam ciary”, „nie w kij dmuchał” czy „no bo sorry”. Autorka przez cały czas jest sobą i stara się udowodnić, że kobieta, o której pisze, również była taka. Jest jakaś nieopisywalna, ale silna moc łącząca je obie, choć Niemczyńska nie mogła porozmawiać ze Świrszczyńską ani nawet jej bliskimi przyjaciółmi, ponieważ już nie żyli. Biorąc pod uwagę treść tej książki, pytań byłoby bez liku. A sama publikacja stworzona została w taki sposób, żeby pośrednio lub bezpośrednio stawiać mnóstwo pytań retorycznych. W momentach, w których autorka to podkreśla, ale również w wielu partiach tekstu, gdy widzimy Świrszczyńską w kontekście jakiejś wątpliwości, zadumy albo konfrontacji z inną osobą.

Otoczyła ją mężczyznami, pokazując patriarchalizm w najgorszej postaci panoszący się pośród mężczyzn z natury światłych, ludzi kultury znanych nam wszystkim. Najbardziej bolesną dychotomię między Świrszczyńską jako twórczynią a kołem wzajemnej adoracji tak zwanych wspaniałych poetów jest zaprezentowana tu sytuacja, gdy młodziutka dziewczyna za nobilitację uznaje to, że jej tekst ukazuje się w „Skamandrze”. Bo taki Tuwim prezentowany jest wręcz pomnikowo, a ci poeci, których Świrszczyńska realnie zainteresowała i zachęciła do zgłębiania swojej twórczości, to mężczyźni, których można policzyć na palcach obu rąk.

A przecież „Baba na barykadzie” to swoisty manifest kobiecej siły, determinacji i gotowości do przekraczania granic, także gatunkowych, w tworzeniu, bo przecież określenie Świrszczyńskiej jako poetki upraszcza wiele, zbyt wiele. Małgorzata I. Niemczyńska, docierając do trudno dostępnych źródeł, a także poszczególnych utworów, odnajduje bohaterkę swojej książki jako kogoś, kto istniał jako uformowana całość – choć nigdy w pełni zadowolenia ze swego życia. Doświadczenia wojenne zdecydowanie wpłynęły na tendencje katastroficzne w tym, co Świrszczyńska pisała i jak żyła. Istniała, bo stworzyli ją ludzie i okoliczności. Ci pierwsi wpływali na pomysły związane z twórczością, te drugie sporo deprecjonowały, ale dawały także niezapomniane lekcje życia.

Najciekawiej zaczyna być, kiedy Niemczyńska rozpoczyna narrację o krakowskim okresie życia Świrszczyńskiej, ale niewątpliwie najmocniej pozostają w pamięci fragmenty dotyczące drugiej wojny światowej i doświadczeń, które stały się udziałem kogoś, kto metaforycznie zawsze chciał nocą przykryć się tą mniej zakrwawioną częścią koca. Sanitariuszka, która nie tylko widziała, ale i słyszała śmierć. Kobieta doświadczająca sytuacji ekstremalnych – nie wszystkie z nich zaś były jej obce. Umierająca w cierpieniu matka wstydziła się rodzinnej biedy, a tego, czego brakowało małej Ani, były przede wszystkim buty – pewien symbol tożsamości, który zabrała ze sobą w dalsze życie.

Córka malarza, żona aktora. Bardzo często między jednym znaczącym wiele mężczyzną a drugim. Jak kochać, kiedy kochanie może zostać wykorzystane? Jak przywiązać się, kiedy rozpad tego przywiązania bywa szybszy niż samo jego stworzenie? Niemczyńska, prezentując feminizm swojej bohaterki, bynajmniej nie idzie na łatwiznę i nie pokazuje, w jaki sposób siłę i godność kobiety Świrszczyńska wydobywała ze swoich utworów i jak często mówiła wprost o niesprawiedliwości płci. Jako matka, która mierzyła się z trudami macierzyństwa, jeszcze bardziej uświadamiając sobie, jak trudne jest życie kobiety, pisała dla dzieci wiersze o dziarskich dziewczynkach. Bo jeśli dziewczynka już od małego zadba o swą autonomię i szacunek otoczenia, niewiele (albo niewielu) w jej życiu ośmieli się to podważać.

A Świrszczyńska bywała deprecjonowana, i to w znaczny sposób. Niemczyńska pokazuje ją jako dumnie stojącą na barykadzie kobietę, której nogi i ręce z kilku powodów się trzęsą, lecz ona nie ma zamiaru pokazywać tego światu. Świat oferował jej możliwości, a potem zabierał. Nauczył żyć w biedzie i empatii wobec biednych. Uświadomił, jaki kształt ma przyjąć poezja, by nie była czymś hermetycznym. Zresztą próby wyjścia z tematami, które mogą być szeroko zrozumiane i komentowane, podejmowała także w dramaturgii. Kim była naprawdę w tym, co tworzyła? Jak często tworzyła po to, by zrozumieć, że jest? Które jej utwory były konfesyjne, a które dawały świadectwo bacznej obserwacji świata przedwojennego, wojennego i tego po wojnie, w którym – jak utyskiwała – rzeczywistość rozmywa się alkoholizowaniem?

Jest jeszcze coś. Czułość wobec prawdy i wrażliwość na jej kaleczenie, gdy opowiada się o Świrszczyńskiej. Charakterystyczna literówka (?) „kos-kot” wspomniana już na wstępie, stanie się swoistą metaforą prowadzącą przez świat, który chciał być może innej twórczyni, komentował ją z drobnymi, lecz zasadniczymi błędami. Ale to również opowieść o tym, jak słowo wraca na swoje miejsce, stoi na baczność i w przypadku każdego utworu Świrszczyńskiej jest na właściwym miejscu. Trudno pisać o kimś, kto już odszedł i nie doda nic więcej do narracji, która czasem sama boi się błądzenia albo niepewności. Wyszła jednak z tego książka kapitalna, dosłownie do pochłaniania, ubarwiona zdjęciami i dzięki temu wciąż przypominająca, że jest to opowieść o osobie, nie tylko o Historii, zjawiskach krytycznoliterackich czy postrzeganiu oryginalności w kobiecej twórczości poetyckiej.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

2026-10-08

„Krach” Édouard Louis

 

Wydawca: Wydawnictwo Pauza

Data wydania: 14 października 2026

Liczba stron: 192

Przekład: Joanna Polachowska

Okładka: miękka

Cena detaliczna: 44,90 zł

Tytuł recenzji: Obok brata

Jego „Historia przemocy” mnie uwiodła, a właściwie sprawiła, że na początku przygód literackich z tym autorem straciłem czujność. Uprawiana przez niego autofikcja jest bardzo charakterystyczna, bo pełna mielizn, truizmów i ocierająca się gdzieś o problemy, prawdziwe problemy domagające się przynajmniej solidnych powieści, a nie wprawek w pisaniu, gdzie autor w różnych miejscach pokazuje, co może zrobić z formą i jak ją wykorzystywać do tworzenia, jednak nie tworzy, lecz odtwarza. A właściwie sili się na to. „Koniec z Eddym” to była moim zdaniem książka, która pokazała, że król jest nagi. Tkwiący w niej potężny potencjał nie został wykorzystany. Dzieje się tak również w „Krachu”, który ponownie nie jest powieścią, lecz dość specyficznym połączeniem reportażu i eseju. W „Końcu z Eddym” nie podobało mi się to, że wszystko było w nadmiarze werbalizowane. Tutaj mam wrażenie, że zmarłego tragicznie – po tragicznym i przygniatającym do ziemi życiu – brata właściwie wcale nie ma, są tylko Édouard Louis z próbą narracji konfesyjnej, stylistyczny nieporządek i przede wszystkim fragmenty tak dydaktyczne, że nie da się ich czytać, a ich apogeum jest – wtłoczona w moim odczuciu w przypadkowe miejsce – partia dramatyczna, gdzie autor rozmawia z duchem zmarłego.

Przyznam, że sięgnąłem po tę książkę nie z wiecznej potrzeby czytania o losach nieszczęśliwych rodzin, bo takie powieści wydają mi się najbardziej wartościowe. Sięgnąłem po tę rzecz (nie powieść!), by spróbować zrozumieć fenomen tego młodego pisarza, którego popularność staje się coraz większa, jest nagradzany i faworyzowany pośród twórców piszących znacznie lepiej niż on. Może to kwestia kontrowersji, tematyki, obsesyjnego powracania do tematu rodziny robotniczej, która nie dała mu narzędzi do pracy fizycznej, lecz takie, które pozwoliły pisać i uwalniać się poprzez to pisanie. „Krach” zaczyna się kontrowersyjnie, a przynajmniej skutecznie przyciąga uwagę. Louis rozpoczyna od tego, że nie przejęła go wieść o starszym bracie, któremu poświęca tę książkę. Ale wiara w tę ostatnią deklarację to duży błąd poznawczy już na wstępie. Po raz kolejny francuski prozaik napisze opowieść o samym sobie.

Jest tu dużo gładkich zdań o wyobcowaniu, samotności, byciu wciąż na marginesie i o tym, że autor opisuje człowieka trudnego, z którym nie dało się żyć, który sam nie umiał unieść ciężaru życia, bo tkwił wciąż w tym, co mu się przydarzyło, i nie otwierał się na to, co może się przydarzyć. A właściwie sam projektował to nieprzydarzanie się. Ta śmierć była niewygodna dla wszystkich, ale wielu przyniosła ulgę. Przejmujący jest fragment, w którym czytamy, że Édouard Louis nie chce partycypować w pochówku brata i że nie jest w tym osamotniony. Pozostawiony samemu sobie nawet po śmierci był jednak ten, który uczynił bratu wiele krzywdy. Louis wymienia powody, dla których trzymał się od tego człowieka z daleka. To jego marazm, a jednocześnie agresja. Koniecznie podkreślony negatywny stosunek do homoseksualizmu, bo przecież tą kartą Louis bardzo lubi grać w swojej literaturze. Nakreślenie sylwetki poprzez to, co mówią o zmarłym inni. Szczególnie kobiety będące z nim w związkach. Wszystko wypunktowane faktograficznie, ale nie jestem do końca pewien, czy te szesnaście faktów to rzeczywiście prawda. Nie oskarżam opowiadającego o wymysły. Oskarżam opowieść: o brak pogłębienia psychologicznego, nadmiar epatowania oczywistościami, przykry stosunek do tego, czym jest niezrozumiane życie, i ponowne wysunięcie na pierwszy plan pochodzenia – te ponure sceny domowe oraz fantazje, że przecież „los klasy ludowej” to często banalna i poprzedzona jałowym życiem wczesna śmierć.

„Krach” to książka o tym, czego autor dowiedział się o swym bracie (najwidoczniej niewiele, biorąc pod uwagę skrótowość tej narracji), a nie o tym, jak to na niego wpłynęło. Gdyby może uważniej wczytał się w „Rok magicznego myślenia” Joan Didion, którą dzierży w dłoni, zrozumiałby, jak sugestywnie opisywać śmierć – ale on chce ją zrelacjonować, bo w przeciwieństwie do Didion nie pisze o utracie powiązanej z uczuciami. Można przeczytać jedynie o uldze, lekkim zaskoczeniu, zaskakującym poczuciu spełnienia dającym mu przestrzeń, by teraz wszystko opisać. By był już komplet ludzi z jego rodziny, którym poświęca książki. „Krach” ma być bardzo dosadny i zdecydowanie skrótowy. Trudno napisać cokolwiek więcej o kimś, kogo się nie znało i do kogo nigdy się nie zbliżało, a czułe wyznania, że chce się go poznać i zrozumieć, to chwyty poniżej pasa, bo chęć poznania i zrozumienia ma być fundamentem do napisania tej opowieści. Książki, w której nikt w żadnym rozdziale czy fragmencie nie sięga gdzieś głębiej. Nie ujawnia prawdziwego tragizmu człowieka umierającego w sile wieku. Jakby te punktowane fakty były tym, co wydaje się najistotniejsze. Jakby Louis podjął się pisania o przypadkowym człowieku z ulicy, który zmarł i można o nim zebrać trochę informacji.

Autor wspomina, że zmarły nie znosił prawdy o sobie. I naprawdę nie jestem pewien, ile tu jest prawdy, ile konfabulacji, ile tez dopasowanych tak, by Louis mógł ponownie wyrazić siebie jako tego, który zerwał z uwarunkowaniami społeczno-klasowymi i zdobył pozycję literata. A zmarły brat? Dowiemy się bardzo niewiele i ujrzymy go głównie w sytuacjach, gdy upadał, choć podoba mi się fragment, w którym autor wspomina jego uśmiech. Uśmiech człowieka skazanego na upadek, bo niezdolnego myśleć perspektywicznie. Słabość jednego brata to jednocześnie siła tego drugiego, który opowiada o czyimś staczaniu się po równi pochyłej, choć robi to z perspektywy kilku spotkań lub informacji zdobytych o człowieku oddalonym od ludzi, niemogącym z nimi normalnie funkcjonować. Chciał wychodzić poza determinizm społeczny, chciał nawiązywać właściwie działające relacje, niewątpliwie chciał być ojcem, lecz ukazywany jest z tak daleka, że widzimy tylko punkty ważne dla autora. Nie ma tu żadnego psychologicznego pochylenia się nad tragiczną postacią. Skądże miałoby się wziąć, skoro już w pierwszym zdaniu to Louis wygrywa walkę o uwagę odbiorców.

To opowieść o człowieku skazanym na taki rodzaj egzystencjalnego smutku, którego nic nie było w stanie przełamać. Brat opowiada o nim, konkretyzując wady: agresję, alkoholizm, nieprzewidywalność, przestawanie z niewłaściwymi ludźmi. Nie wiem, czy ktoś, kto deklaruje, że przez dekadę nie miał żadnego kontaktu ze zmarłym, ma prawo do napisania książki o tym, jak brat żył, zanim odszedł. W gruncie rzeczy odnoszę smutne wrażenie, że dla Louisa „Krach” to taki quasiliteracki pamiętnik o tym, co można skleić, zbierając rozrzucone elementy układanki właśnie zakończonego życia kogoś, wobec kogo nie miało się żadnych czułych uczuć. Podkreślanie tego kilkukrotnie udowadnia, że to narracja napisana w jakimś konkretnym, może komercyjnym celu. Chciałbym zobaczyć w tym zmarłym coś więcej niż wszystkie złe rzeczy, które zrobił. Chciałbym, by brat dotknął człowieczeństwa brata. Zwłaszcza że deklaruje, iż chce go zrozumieć po śmierci. Najwidoczniej jednak tak naprawdę chce surowo i metodycznie zrekonstruować życie kogoś, kto – w przeciwieństwie do niego – przegrał. Nie ma tu ani jednego zdania zawierającego głębszą refleksję dotyczącą anatomii tej przegranej. Jest za to mnóstwo gładkich i banalnych zdań o tym, co myśli Louis i jak ocenia zaistniałą sytuację – ostrzegam, że nie w twórczy sposób.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ

2026-10-05

„Kulturysta” Łukasz Krukowski

 

Wydawca: Wydawnictwo Cyranka

Data wydania: 5 października 2026

Liczba stron: 264

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Cena detaliczna: 54 zł

Tytuł recenzji: Wielkie ciało

Zawsze interesowały mnie w literaturze obsesje. Te związane z podejmowanymi w życiu działaniami, ale również ludzi, których obsesyjne działania koncentrowały się na tym, co robią ze sobą albo jak kształtują swoje myślenie o świecie, albo – i to ciekawsze! – jak ich stosunek do świata łączy się ze skupieniem na własnym ciele. Myślę, że mrocznym rewersem powieści Łukasza Krukowskiego może być „Głód” Roxane Gay, zdobywający światowe uznanie, czego prawdopodobnie Krukowski nie doświadczy, choć w Polsce jego książkę wydała ta sama oficyna. Uważam jednak, że obie te narracje na poziomie struktury opowiadania łączy to samo: ambiwalencja i kompulsywność związane z własnym ciałem. Traktowanie go jako punktu wyjścia do rozważań szerokich, socjologicznych i społecznych jak u Gay piszącej właściwie manifest, ale również jako prezentacja osobistej drogi przez mękę z konsekwencjami przede wszystkim związanymi z prywatną egzystencją. Gay analizuje otyłość, polski pisarz skupia się na zwiększaniu masy mięśniowej. Za wszelką cenę.

Gay pisze o otyłości, bohater Krukowskiego o tym, jak w żołnierski i bezkompromisowy sposób modeluje swoje ciało, by przystawało do konkretnego wzorca. Roxane Gay opowiada także innym językiem. W „Kulturyście” mamy narrację szorstką, rzeczową, nastawioną na sprawozdawczość i pozornie sprawiającą wrażenie mało literackiej. Krukowski nie dba o panoramiczność czy szersze refleksje, choć wychodzimy od czasu do czasu z rewiru zaburzonej jaźni głównego bohatera i przyglądamy się temu, jak postrzegają go inni. On sam chce być właśnie dostrzegany. Zauważalny. Być może szeroko rozpoznawalny ze względu na swoje ciało, które poddaje okrutnym eksperymentom i sam siebie w tym ciele deprecjonuje, gdy pisze o mięsie do ukształtowania.

W „Kulturyście” kształtuje się jednak coś innego, coś bardzo niebezpiecznego. Podoba mi się użyte tutaj określenie „tunelowego widzenia świata”. Poznajemy chłopca, potem nastolatka i dorosłego mężczyznę zafiksowanego na jednym celu: wyrzeźbieniu swojej sylwetki tak, by być z niej dumnym, i byciu prawdziwym kulturystą. I to jest cały jego wszechświat. A za tym idzie specyficzna powieść inicjacyjna napisana przez autora mogącego być moim synem, w związku z tym w moim odczuciu wiarygodna, chociaż mało literacka (nie miała chyba zresztą taka być). Retrospekcje bardzo sprawnie ukazują drogę do stanu, w którym bohater jest już gotowy katować swoje ciało z niespotykaną siłą i precyzją, dbając o każdy element, a wszystkie mają być perfekcyjne.

Od śmierdzącej siłowni gdzieś pośrodku niczego po profesjonalne miejsce do ćwiczeń – jesteśmy wszędzie nie z człowiekiem, lecz jego fiksacją dotyczącą rozwoju tkanki mięśniowej nadającej konkretny wygląd. Łukasz Krukowski posługuje się tutaj szeroko pojętą specjalistyczną terminologią, bo tkwimy w środowisku, w którym znajomi głównego bohatera też próbują walczyć o dobrą formę. Ale nie jest ona dla nich celem absolutnym. Tytułowy kulturysta nie chce po prostu wyglądać dobrze. On chce wyglądać perfekcyjnie. Nie daje swemu ciału żadnej taryfy ulgowej. Moderowany przez jakąś wirtualną głowę z Wielkiej Brytanii podejmuje się wysiłku treningu oraz wspomagania organizmu substancjami, które mogą być groźne – i bohater zdaje sobie z tego sprawę, choć naiwnie rozpoznaje zagrożenia związane z próbami uczynienia z siebie antycznego kolosa. Zanim Krukowski sam to doda do swej powieści, zdążam wcześniej sprawdzić wszystkie najczęstsze przyczyny śmierci kulturystów. Dla bohatera tej książki śmierć to niezauważenie. A jednocześnie uśmierca sam siebie, swoje zainteresowanie światem i innymi, zawęża mentalność, koncentruje się na jednym celu. Jego znajomi, których podziwiał, znajdują w życiu przyjemności albo zajęcia niekoniecznie związane z tym, czego oczekuje od siebie mężczyzna już od dawna tracący kontakt z rzeczywistością. Zwłaszcza gdy pojawia się Instagram i można tam sobie założyć konto.

Miliony z nas wstydzą się swoich ciał. Kolejne miliony eksponują je w social mediach, wpędzając w kompleksy tych, których wstyd jest niewielki, ale zaraz stanie się nie do zniesienia. Dla bohatera książki nie do zniesienia są ułomności. Uświadomienie sobie, że jego ciało może być zawodne. Że może przydarzyć się coś, co spowoduje unieruchomienie, zatrzymanie szaleńczej gonitwy za… za czym właściwie? W „Kulturyście” skryta jest opowieść o tym, że doświadczamy siebie w tak opresyjny sposób, że decydujemy się na zmianę bez względu na wszystko. Tu zmiana ma dotyczyć ciała. Ma być potężne, wzbudzać podziw, ma być dziełem sztuki wypracowanym po to, by inni mogli je podziwiać. Czy inni naprawdę są zainteresowani tym, jaką gehennę urządza swemu ciału bohater?

Łukasz Krukowski prezentuje nam w swej powieści rozpisaną na ciekawe detale anatomię desperacji i obsesji. Jest to również książka o tym, że w najbardziej zaangażowanym działaniu, które odetnie nas od rzeczywistości, pozostaniemy rozpaczliwie samotni. Tutaj cel zbliża się, a jednocześnie oddala. Dochodzenie do stanu, w jakim chciałoby się mieć pod kontrolą swoje „mięso”, jest jednocześnie deprecjonowaniem własnej tożsamości. Tu nie tylko jest mowa o tworzeniu masy, potem kształtowaniu rzeźby, a następnie realnym myśleniu o tym, co zrobić z wyrzeźbioną sylwetką. Bohaterowi wciąż jest mało. Dlatego to także rzecz o obsesyjnym nienasyceniu. Ciągłym traktowaniu siebie jak pola walki, tylko że nie ma tu żadnych wrogów. A może są nimi te detale ciała, które trzeba uzupełnić i powiększyć dzięki zastrzykowi czy tabletce?

Po co nam perfekcja? Po co najpiękniej nawet wyrzeźbione ciało, jeśli stoi za tym swoista idiosynkrazja wobec samego siebie? Krukowski opowiada tu bardzo kameralną historię, lecz jest w tym wszystkim uniwersalny i śmiały. Stara się pokazać cienką granicę, za którą fascynacja przechodzi w obsesję. A potem wkracza tam, gdzie gigantyczne pragnienie osiągania niemożliwego żegna zdrowy rozsądek. W sumie to bardzo przerażająca książka, choć napisana lekkim językiem i przystępna w odbiorze dla każdego. Zwraca również uwagę na społeczne zjawisko epatowania ciałem, ujawniania jego rzekomej wartości, a także na gloryfikację złudzeń. Możemy uczynić nasze ciało pięknym, a potem je zniszczyć. Możemy zniszczyć w zarodku obsesję konkretnego wizerunku i dzięki temu się uratować. Możemy też zrobić dosłownie wszystko ze swoim umysłem, by zaprogramować go na sukcesywne niszczenie ciała, nazywając to dążeniem do perfekcji. Za dużo bronzera i testosteronu. Za mało prostej refleksji, czy na pewno warto.

---

Jeśli podobała Ci się ta recenzja, możesz mi postawić kawkę TUTAJ